Na 40 jaar is Gods volk de woestijn voorbij

Zondag 23 juni 2013 

Zandbed onder de vloer van gewassen grindtegels

Vieren van de verbouwing
Vanmorgen zijn we als Protestantse Gemeente van Stiens gezamenlijk bijeen in De Hege Stins. Er is vanmorgen geen kerkdienst in de Sint-Vituskerk, omdat we vandaag als gemeente samen willen stilstaan bij de aanstaande ingrijpende verbouwing van De Hege Stins. Daarom zijn onze beide gemeentepredikanten Desirée Scholtens & Jaap Overeem in deze gemeenschappelijke ochtendviering de beide voorgangers.
Tijdens deze kerkdienst vragen we een zegen over de komende verbouwing van ons 40 jaar oude kerkgebouw, dat na vandaag gedurende de nu komende zomermaanden qua interieur een majeure metamorfose zal ondergaan, teneinde ons kerkelijk centrum voor de periode van de komende tientallen jaren weer up tot date te maken om nog vele jaren bijvoorbeeld samen te vieren, te zingen, te dienen en te geloven. Met dat vooruitzicht mag de aanstaande verbouwing alleszins als een feest worden gezien.

Geslaagd Benefietconcert
Gisteravond was hier in De Hege Stins een geslaagd Benefietconcert voor en door gemeenteleden - jong en oud - waarbij de opbrengst van dit feestelijk concert was bestemd voor de verbouwing en de modernisering van het Jeugdhonk in De Hege Stins. De Ouderling van Dienst maakt vanmorgen bij aanvang van de kerkdienst bekend dat dit succesvolle Benefietsconcert gisteravond ruim € 1.600,- heeft opgeleverd, zowaar een prachtig bedrag, dat de jeugd van onze gemeente in ons Jeugdhonk ten goede zal komen. 

Wat houd ik van Uw huis
De themadienst voor de verbouwing van vanmorgen staat geheel in het teken van de facelift die De Hege Stins zal ondergaan. Bijpassende liederen zoals het aanvangslied 'Wat hou ik van Uw huis' en het slotlied 'Wij trekken steeds verder' zijn door de liturgen zorgvuldig geselecteerd voor dit doel.
De beide voorgangers benadrukken in hun twee-preek de noodzaak om op gestelde tijden ook eens iets los te laten, van wat haar verhaal en waarde voor het gros van de gemeente in de loop van de afgelopen gemeentejaren heeft verloren, maar daarbij ook benadrukkend dat je zorgvuldig mag koesteren wat haar verhaal en waarde in het verleden heeft behouden en waarvan we vinden dat het ook nog toekomstbestendig is. Zo blijven we ook in de komende jaren graag dichtbij de bron, bij Gods Woord, de Bijbel, waarvan de verhalen al duizenden jaren haar waarde hebben bewezen en ook in de komende jaren allicht nog 'houdbaar' zullen blijken; daar hebben dan alle vertrouwen in.

Dus, die Bijbel, die houden we erin - ook na de verbouwing.

En tijdens de verbouwing gaat Gods Woord gewoon door.

Gods volk trok 40 jaar door de woestijn

Vanaf morgen zal het kerkgebouwinterieur worden gestript. De immense vloer van gewassen grindtegels gaat er na 40 jaar uit. Met de kinderen van de Kindernevendienst wordt tijdens de kerkdienst vanmorgen even een kijkje genomen op de plaats waar alvast zo'n grote tegel uit de vloer is gehaald. Eén van de kinderen mag in de kerkzaal even graven in het zandbed dat onder de tegelvloer ligt.

Aan het eind van de kerkdienst wordt voorafgaand aan het gebed na de verkondiging van de 40 jaar oude tegelvloer en van de nieuwe tegelvloer één tegel naar voren gehaald en op het liturgisch centrum rechtop tegen de viertafel gezet. Dan wordt gedankt, en gebeden, waarbij ook Gods Zegen wordt gevraagd op de aanstaande verbouwing; dat die in goede orde en zonder ongelukken mag plaatsvinden.

Aan het eind van de kerkdienst wandelen de kerkgangers zingend onder orgelspel de kerkzaal uit. Een peuter neemt dan de gelegenheid te baat om snel naar het zandgat in de tegelvloer te lopen, om daar met een kleine schep alvast enkele scheppen vol zand uit het tegelgat te scheppen. Hij zou eigenlijk morgen eens even terug moeten komen, want als morgen de hele tegelvloer van de kerkzaal is verwijderd, zal de bodem van de kerkzaal één kolossale zandbak zijn, voor zo'n peuter zal dat dan gelijken als een uitgestrekte zandwoestijn, waar 40 jaar lang Gods volk vertoefde.

Dienst van ingebruikname na de verbouwing
Tot en met eind september 2013 zullen al onze kerkdiensten worden gehouden in de Stienser Sint-Vituskerk.
Pas op 6 oktober 2013 zal dan de tijdens onze Startzondag 2013 de feestelijke heropening worden gevierd van het dan geheel gemoderniseerde kerkgebouw van De Hege Stins. Dan mogen we vanaf die dag genieten van onder andere gereinigde muren en van geheel nieuw meubilair op een nieuwe vloer van de kerkzaal.

Lanterfanten over Route 4.7 van Mantgum naar Deinum

Zondag 12 mei 2013 

Over het Jabikspaad door de weilanden van Jorwert naar Leons

In een zee van gras
Vandaag lopen Durkje en ik de voor ons laatste wandeling van de vierdelige wandelgidsenserie 'Friesland voor lanterfanters'. Het is de zevende route van het vierde deel, over een afstand van 13 kilometer, van Mantgum naar Deinum. Jan Wijbe & Gaby lopen vandaag ook met ons mee. Een gezellige wandelochtend door het stille midden van de Friese Greidhoek. Deze wandeling 4.7 kreeg als thema mee: 'De lichtheid van het bestaan in een zee van gras'. Waar vroeger het water van de Middelzee landinwaarts stroomde, lopen wij vanmorgen door een 'zee' van kruidig gras, gevuld met heel veel paardebloemen, boterbloemen en pinksterbloemen.

Mantgum
Met beide auto's rijden we van Stiens naar Deinum. Daar laten we de ene auto achter bij het treinstation, om dan met de andere auto door te rijden naar Mantgum, waar onze wandeling vanmorgen even na 9.00 uur begint bij het Mantgumer treinstation.
We lopen langs de kerk door het dorpscentrum van Mantgum, om buiten Mantgum het fietspad richting Weidum te nemen. Buiten Mantgum gaat het dan verder over een smal wandelpaadje naar een boerderij, waar we omheen lopen, om aan de achterzijde onze route te kunnen vervolgen. We lopen dan al vanaf Mantgum over het Jabikspaad.

Nijkleaster in Jorwert
Via een landweg en de Arsumerdyk lopen we naar Jorwert. De Sint-Radboudkerk van Jorwert zien we al van verre staan. In Jorwert lopen we onder andere langs het 'Skriuwershûske' van Geert Mak, de herberg 'Het wapen van Baarderadeel', de pastorie, de notariswoning en ook de deels uit de 12e eeuw stammende Sint-Radboudkerk, waarin wij als bestuur van Stifting Nijkleaster tot nader order Nijkleaster hebben gevestigd.
De geschiedenis van Jorwert voert terug naar de Middeleeuwen, naar de tijd dat Jorwert al als terpdorp lag aan de oude 'heirbaan' vanuit Franeker naar het zuiden.

Over het Jabikspaad van Jorwert naar Leons
Buiten Jorwert gaan we verder over het Jabikspaad, dwars door het open veld, door de met veel veldbloemen bontgekleurde weilanden van Jorwert naar Leons. De routepalen met richtingsborden en wulk-wijzers wijzen ons globaal de weg door deze prachtige 'bonte zee van gras' temidden van paarden, weidevogels en schapen met lammeren. Wie kennis wil maken met de pracht van Fryslân zou er goed aan doen het Jabikspaad te bewandelen, vooral ook dit unieke graspad hier in de 'Fryske greiden' van de Lionser Polder.
Als voorzitter van de Stichting Jabikspaad Fryslân kijk ik onderweg vooral ook naar onze faciliteiten hier in het veld en in de aanliggende dorpen. In het veld vind ik helaas een met bruut geweld afgebroken richtingwijzer, maar in Leons ligt het stempel van het Jabikspaad keurig op de daartoe bestemde stempelplaats. De route van het Jabikspaad is goed bewegwijzerd, dankzij de routebeheerders, die de route daartoe regelmatig inspecteren ten dienste van alle wandelaars en fietsers die het Jabikspaad volgen.

Langs de Bolswardertrekvaart van de Panwurksbrêge naar Hoptille
Tussen Leons en Húns slaan we vanaf de Panwurksbrêge rechtsaf, om over het fiets-wandelpad langs de Bolswardertrekvaart verder te lopen tot aan Hoptille, waar we ter hoogte van het Tolhuis (met een gevelsteen van 1652) deze vaart over kunnen steken. We hebben mooi zonnig wandelweer, maar als de zon even achter de wolken verdwijnt, is de stevige westenwind nogal fris, dus zomaar even onderweg op één van de zitbankjes gaan zitten langs de route is wat teveel van het goede. Je zou te snel afkoelen, dus we hebben doorgelopen, tot we hier bij Hoptille in de luwte van een aantal huizen even kunnen pauzeren voor een broodje en wat drinken.

Blessum
Na de Hilaerdermieden vervolgen we ons voetpad over het Ringiapaad door de weilanden richting Blessum. We passeren hier de mooie vogelkijkhut en zien hier en daar in de slingerende sloten langs het pad enkele meerkoeten broedend op hun nesten zitten. Bij de vogelkijkhut steken we de Hilaardervaart over, die deels nog de route van een oude slenk door de Hilaarder Mieden volgt. We lopen hier over de oostelijke rand van het vroegere eiland Westergo.
In het terpdorp Blessum ontmoeten we de hier wonende Thom Miedema, die als medebestuurder jarenlang met mij in het bestuur zat van de Federatie Christelijk Jeugdwerk Friesland (FCJF), waarvan ik toen bestuursvoorzitter was. Thom vertelt ons een en ander over de oude wandelpaden die vanuit Blessum onder andere liepen en lopen in de richting van bijvoorbeeld Hilaard en Deinum, waaronder ook het voormalige 'Mennistepaed'. In Blessum komen we ook langs de boerderij met het hoogste pannendak van Fryslân.

Deinum, mei de sipel op 'e toer
Over de slingerende Blessumerdyk wandelen we het laatste stuk naar het treinstation van Deinum, waar onze auto staat. Vanuit Deinum halen we de andere auto weer op uit Mantgum, en daarna rijden we met beide auto's weer terug naar huis in Stiens, waar onze thuiskok Pieter voor ons een heerlijke warme maaltijd heeft bereid.
's Avonds vinden we op Facebook onze wandelgegevens van vandaag, die Jan Wijbe voor deze gelegenheid met behulp van het programma Sports-tracker vanmorgen al wandelend heeft laten registeren. Hieronder ter illustratie een overzicht van de door Jan Wijbe aangeleverde gegevens:

• Een wandelduur van 3 uren en 5 minuten en 23 seconden;
• De feitelijke wandelafstand was 14,09 kilometer;
• We liepen een kilometer gemiddeld in 13,09 minuten;
• Op onze topsnelheid hadden we 6,9 kilometer per uur af kunnen leggen;
• In werkelijkheid legden we gemiddelde 4,6 kilometer per uur af;
• We verbruikten bij deze wandeling vanmorgen 744 kilocalorieën.

Vestigingsoverleg Nijkleaster-bestuur

Woensdag 26 maart 2013

Vestigingsoverleg Nijkleaster-bestuur in Jorwert

 













Kloosteractiviteiten
Op 28 oktober 2012 is Nijkleaster officieel geopend. De activiteiten van Nijkleaster zijn inmiddels op bescheiden schaal van start gegaan. Elke woensdagochtend wordt een Kloosterkuier georganiseerd vanuit de Sint-Radboudkerk in Jorwert. Op de derde zaterdag van de maand wordt een Kloosterdag georganiseerd, elke keer met een ander themaprogramma. Binnenkort zal met Pinksteren voor het eerst het 'Nijkleaster Pinksterpaad' worden bewandeld, een driedaagse Pinksterkuier als pelgrimage van Stavoren naar Jorwert. Voor het komende seizoen zijn de organisatoren van Nijkleaster al weer begonnen om meer en ook nieuwe activiteiten voor te bereiden. Stapje voor stapje groeien we qua activiteiten en de opkomst van wat we organiseren, is goed.

Klooster, Kerk, Kroeg
Als bestuur, medewerkers en vrijwilligers zijn we blij dat we voor de beginjaren in Jorwert beschikken over de Voorkerk van de Sint-Radboudkerk en dat Jorwert ook andere voorzieningen rijk is, zoals bijvoorbeeld een café-restaurant. Er is dus al een Kerk, en er is een Kroeg. Het Klooster ontbreekt nog. Uiteindelijk willen we toe naar het driedelig concept van 'Klooster & Kerk & Kroeg'. Het is onze vurige wens als bestuur, medewerkers en vrijwilligers om op afzienbare termijn ook te beschikken over een Klooster, een nieuw protestants klooster in Fryslân, een 'Nijkleaster'.
Een mooie droom, en een geweldige uitdaging om ambitieus aan te werken.

Kloostervestiging
Nu de activiteiten van Nijkleaster afgelopen najaar in Jorwert van start zijn gegaan, is het moment aangebroken om serieus te onderzoeken of en hoe het haalbaar is om een nieuwe klooster in het Friese Jorwert te realiseren. We hebben daar in bestuursvergaderingen al vele malen over gesproken, en vinden dat nu het moment aanbreekt om daar serieus (bouw)werk van te maken.
Om de vaart erin te krijgen qua kloostervestiging zijn we als bestuur op zaterdag 2 maart 2012 bijeen geweest om te brainstormen en te inventariseren waaraan wij denken bij de vestiging van een klooster in Jorwert. Daarbij werden we enkele weken geleden deskundig begeleid door Anton de Boer, eigenaar van De Boer C.S. Organisatieadviseurs uit Leeuwarden.

Dromen, Ideeën, Plannen
We zijn toen een heel eind gekomen, maar vinden dat we nog toe moeten werken naar een verdergaande concretisering van onze dromen, ideeën en plannen. Zo hebben we bijvoorbeeld nog allemaal losse eindjes aan vraagstukken zoals: willen we nieuw bouwen, of vanuit een bestaand gebouw verbouwen/uitbreiden, willen we ons in de bebouwde kom vestigen, of vlak buiten de dorpskom van Jorwert; en hoever mag het klooster dan van de kerk en van de kroeg af staan?
En daarna komen er allerlei andere vragen; over bijvoorbeeld het bouwtempo, de volgorde waarin we (delen van) het klooster willen realiseren. En uit welke onderdelen zou zo'n Nijkleaster dan nu en later moeten bestaan; denk bijvoorbeeld maar aan: vieren, ontmoeten, mediteren, bidden, lezen, studeren, eten en drinken, overnachten, (samen)werken, ontmoeten, recreëren en kuieren.
Vooralsnog dus meer vragen dan antwoorden, en meer ideeën dan snel haalbare uitvoering. Met de aanwas van al die dromen, ideeën en plannen, groeit ook onze ambitie, waarbij aangetekend dat we natuurlijk ook realisme, financiering, exploitatie en haalbaarheid niet uit het oog verliezen. Maar je wilt en moet toch ergens beginnen om je ambitie om te zetten in een klooster, waarin en waarmee we stilte, bezinning en verbinden kunnen realiseren.

Een nieuw klooster in Fryslân
Vanavond komen we als Nijkleaster-bestuur wederom in Jorwert bijeen om ons Vestigingsoverleg van 2 maart 2013 vanavond verder voort te zetten en af te ronden. Fijn dat Anton de Boer ons ook vanavond nogmaals ondersteunt, om de draad van ons eerste, inventariserende overleg weer op te pakken waar we de vorige keer stopten, en om ons doorgaande gesprek te leiden over de eerste concretisering van onze plannen. Zijn (bege)leiding maakt het mogelijk dat alle bestuursleden zich volledig op de inhoud - in plaats van op het overlegproces - (kunnen) richten.
Het gaat vanavond snel. We spreken over organisch ontwerpen, ontwikkelen en bouwen; en over onze wens dat het klooster vanaf het begin het resultaat zal zijn van de inbreng vanuit de provincie. We zoeken namelijk ook de verbinding met alle Friezen, met hun organisaties en met hun dorpen en steden. Nijkleaster moet immers een nieuw klooster in Fryslân en mede van de Friezen worden en zijn.

Het klooster van Jorwert
We spreken over de keuze voor één of voor meer vestigingsplaatsen en of dat alleen in en/of buiten de dorpskom moet zijn. Willen en/of kunnen we huren en/of kopen? Welke panden en welke gronden zijn nu of komen binnenkort beschikbaar? Belangrijk vinden we het dat Nijkleaster vooral ook wordt begrepen en gedragen door de inwoners van Jorwert. Het moet ook passen bij Jorwert als dorp en bij de mensen die hier wonen, waarbij we hopen dat ze later trots zijn op zo'n mooi nieuw klooster op deze bijzondere plek in Fryslân.
We kunnen tot nader order dankbaar gebruik maken van de Voorkerk van de Sint-Radboudkerk, onze spirituele uitvalsbasis voor Nijkleaster; maar voor een eigen klooster moeten we nu wel een goede plek zoeken en vinden, wat overigens ook geldt voor de benodigde financiering van onze plannen.

Begin hier en nu
Het is nu de juiste tijd om knopen door te hakken, dus we besluiten een beredeneerd begin te maken. We selecteren een aantal mensen van buiten en binnen Jorwert, met wie we gesprekken gaan voeren over de mogelijkheden die bijvoorbeeld de passende locaties, de mensen in het bijzonder en de gemeenschap en de gemeente van Jorwert in het algemeen ons kunnen bieden.
Beginnen dus, en dan zien wat die gesprekken ons brengen en wat mens en gemeenschap van ons vraagt en aan ons biedt. Dat dit allemaal spannend is, moge duidelijk zijn, maar we hebben met Nijkleaster in de gemeenschap van Jorwert nu al zoveel goede ervaringen opgedaan, dat we inschatten dat het met alle heil & zegen die we nodig hebben, ook in de nabije en/of verder gelegen toekomst in en/of bij Jorwert en met de mensen van Jorwert, met de Friezen en met al die anderen die zich nu en later aan Nijkleaster verbinden, vast en zeker wel goed zal gaan en komen. 

In Nijkleaster foar de Heare, en foar de minsken
In de komende jaren hopen we ook (veel) geld te vinden om onze uiteindelijke droom waar te maken. Want dan kunnen we ooit eens mensen ontvangen in één gezamenlijk huis, in Nijkleaster, waarin het gemeenschappelijke (samen)leven rondom het Evangelie centraal staat. In een mooi huis van liturgie en ontmoeting, van werk en plezier, van creativiteit en studie, van inkeer en gebed, van aandacht voor God, mens én schepping.

Wij bidden,

moge de HEER ons terzijde staan, 

zodat we samen zullen slagen 

en voor de HEER, onze God, een klooster zullen bouwen, 

zoals dat hier en nu van ons wordt verwacht.

 

No dan, myn soan, 

mei de Heare dy bystean, 

dat it dy slagje mei, in hûs foar de Heare te setten, 

sa’t Er dy tasein hat. 

Boarne: Nije Fryske Bibeloersetting (NBG, 1978): I Kronieken 22 fers 11)

Vergadering Stichtingsbestuur Nijkleaster in Jorwert

Dinsdag 22 januari 2013 

Detail van één van de artist impressions van de voorkerk

Terug in Jorwert
Door een ijzig en besneeuwd landschap rijd ik vanavond in het donkere midden van Fryslân over de smalle binnenwegen naar Jorwert, waar we vanavond als bestuur van de Stichting Nijkleaster bijeenkomen.
De oude dorpskerk van Jorwert, waarin momenteel en tot nader order Nijkleaster is gevestigd, staat in een winters witte entourage in de hier en nu stille dorpskom van Jorwert.

Veel media-aandacht
Vóór, tijdens en na de start van Nijkleaster in oktober 2012 heeft Nijkleaster lokaal, regionaal. provinciaal en nationaal volop in de belangstelling gestaan. Allerlei media hebben uitgebreid aandacht besteed aan de start van dit Fries-protestantse klooster in wording. Tijdschriften, kranten, radio en televisie hebben Nijkleaster nu al een behoorlijke naamsbekendheid gegeven.

Hartverwarmend
Voordat we vanavond allerlei zakelijke aangelegenheden bespreken, nemen we de tijd om met elkaar ook de successen van de afgelopen weken te vieren. Bijzonder gelukkig zijn we bijvoorbeeld met de wekelijkse Kleaster-kuier, die elke woensdagochtend door Nijkleaster wordt georganiseerd. Iedereen die daarbij wil zijn, is van harte welkom om mee te vieren en mee te wandelen en samen na afloop te eten. De ervaringen daarvan zijn tot op heden hartverwarmend. Onze gasten komen uit het hele land. Ze genieten van de ontmoeting en ervaren hier bij Nijkleaster de stilte, de bezinning en de verbinding.

Tweede bouwfase Nijkleaster
Nu de eerste fase van de verbouw van de voorkerk is afgerond, zijn we begonnen met de tweede bouwfase, die een verdiepingsvloer beoogt in de voorkerk van de Jorwerter kerk. Als dat is gerealiseerd, kunnen we gelijktijdig twee groepen in Nijkleaster ontvangen, en ook verschillende activiteiten gelijktijdig organiseren. We bespreken een aantal artist impressions van de wijzen waarop we vorm zouden kunnen geven aan die bovenruimte in de voorkerk van Nijkleaster.
Een bouwhistorisch onderzoek loopt, we werken er hard aan om ook de financiering van deze tweede bouwfase te organiseren en denken ondertussen na over de gewenste functionaliteiten van Nijkleaster in deze eeuwenoude dorpskerk. We zien goede mogelijkheden om met behoud van het oorspronkelijke karakter van deze kerk een verantwoorde draai te geven aan de inrichting van de voorkerk, die vooral ook past bij deze kerk.

Pionieren is hard werken
We zijn een bijzondere pioniersplek in Fryslân en dat betekent daadwerkelijk pionieren. Er moet van alles gebeuren. Van activiteiten organiseren tot verzekeringen regelen, van promotie maken voor onze activiteiten tot financieren van de bouwplannen, van werken met enthousiaste vrijwilligers tot het arrangeren van een sluitende exploitatie, van oog voor duurzaamheid tot het zoeken van gastgezinnen, van bezinningstoerisme tot bancaire zaken en van fondsenwerving tot taalbeleid. Van ons als medewerkers, bestuurders en andere vrijwilligers wordt veel gevraagd; om veel te doen en om goed te doen. En als je dan ziet met hoeveel passie en inzet iedereen daaraan werkt, zal het toch zeker lukken om iets moois van Nijkleaster te maken, een geheel nieuw protestants klooster in Fryslân, dat mensen verbindt met God en met elkaar.

Lanterfanten over Route 4.8 van Deinum naar Leeuwarden

Zondag 22 april 2012

De Sint-Margaretakerk op de terp van Boksum

Regen of geen regen
Als we vroeg in de morgen wakker worden, regent het behoorlijk. De buienradar laat even later zien dat het in noordwest-Fryslân tussen 9.20 uur en 11.20 uur droog zal blijven en dat vanaf dat moment nog een smal buienfront over deze regio zal drijven, kans gevend op neerslag. Daarna zou dan een lange droge periode volgen. We trekken de wandelschoenen aan en rijden de ene auto naar het treinstation van Leeuwarden en dan gaan Durkje en ik met de andere auto naar het treinstation van Deinum, het Friese dorp 'mei de sipel op 'e toer'. Om 10.20 uur lopen we vanuit Deinum vanaf het treinstation bij het talud naar beneden, om daar over het fietspad langs de N31 in de richting van Boksum te lopen. Er waait een koude, harde wind, maar het is gelukkig wel droog.

Van Deinum naar Boksum
We wandelen vandaag de 8e route uit het vierde deel van de wandelgidsenserie 'Friesland voor lanterfanters'. Deze achtste route draagt als thema: 'Groen denken manifesteert zich in Techum'. Het is de 14 kilometer lange wandelroute van Deinum naar Leeuwarden. Vanuit Deinum naderen we het terpdorp Boksum. In Boksum lopen we door het klaphek om via het smalle kerkpad bij de terp op te lopen naar de hoog op de terp gelegen Sint-Margaretakerk, waarvan het tufstenen gedeelte dateert uit het jaar 1100. De kerktoren is van 1843.

Weide(vogel)gebied
We lopen door de zondagsrust van Boksum en verlaten dit Friese dorpje bij de kruising met de Hegedyk. We komen dan op de Nylânsdyk, die nabij de spoorwegovergang over gaat in de Boksumerdyk. Vóór ons zien we Leeuwarden al liggen. We passeren Nij Bosma Zathe, het moderne praktijkcentrum voor onderzoek en kennisoverdracht voor de melkveehouderij in de drie noordelijke provincies. Hier blijkt dat het vier kilometer lange Boerenlandpad momenteel niet publiek toegankelijk is voor wandelaars. Nij Bosma Zathe is namelijk ook een weidevogelboerderij, met op haar 30 hectare weiland veel nesten van scholeksters, grutto's, kieviten en tureluurs. Tot behoud van onze geliefde weidevogels is het Boerenlandpad tot medio juni gesloten voor het publiek. Daardoor wordt onze wandelroute van vandaag met vier kilometer ingekort. Nij Bosma Zathe heeft ook een biogasinstallatie, waarmee men ongeveer 1.100 huishoudens - onder andere in Techum - van electriciteit en warmte voorziet. We vervolgen onze route en passeren links en rechts enkele nesten waarop meerkoeten ons nauwlettend gadeslaan.

Swettepaad en Swetteblom
Verderop steken we over de brug de Zwette (Sneekertrekvaart) over, waarna we in zuidelijke richting aan de oostzijde over het fietspad langs de Zwette wandelen. De routegids geeft aan dat we dit fietspad moeten verlaten bij de splitsing met de Kempenaersreed, maar een pad met die aanduiding zien we niet. Als we ter hoogte van Jellum zijn, weten we zeker dat we het bedoelde pad al zijn gepasseerd. We besluiten nog verder door te lopen langs de Zwette, naar de plaats waar we door biologische boer Jochum Rijpma op 7 juni 2009 al eens met zijn roeibootje over de Zwette zijn gevaren, ter hoogte van zijn ecologische boerderijcamping 'De Swetteblom'. Daar gaan we in oostelijke richting verder, met de kerktoren van Wurdum recht vóór ons. We verlengen hiermee onze wandelroute met ongeveer drie kilometer, waardoor onze wandelroute vandaag op ongeveer 13 kilometer uit komt. Bij de Werpsterhoek steken we de N32/A32 over. Hier zijn enige weken geleden de graafwerkzaamheden begonnen om de nieuwe ringweg van 'De Haak om Leeuwarden' aan te leggen.

Techum en Goutum
Langs de N32 lopen we over de Uniadyk richting Leeuwarden. Als we het Alddjip zijn overgestoken, lopen we de nieuwe Leeuwarder woonwijk Techum binnen. Tussen de Brede School en de ernaast liggende vervallen boerderij nemen we een smal, slingerend weggetje, dat ons tussen de velden en bouwpercelen door eerst langs de energiecentrale Eco Zathe en daarna langs Goutums crematorium voert. Hier begint het te regenen. Met de paraplu kunnen we prima verder wandelen. In Goutum pauzeren we op een bankje vlakbij de ijsbaan en het feesthok De Kûle. Het is al weer droog, het waait nauwelijks meer en de zon breekt voorzichtig door tussen de dikke wolken. Ons meegenomen brood smaakt hier heerlijk in de frisse buitenlucht. We hebben nu 2,5 uur onafgebroken gelopen, dus een korte rustpauze hebben we nu wel verdiend, vinden we.

Leeuwarden
Na dit aangenaam verpozen op de grens van Goutum en Leeuwarden lopen we door over het fietspad naar het Van Harinxmakanaal. Hier steken we eerst de Harinxmabrug over en daarna gaan we door de nieuwe voetgangers- en fietstunnel onder de Leeuwarder Aldlânsdyk door. In Leeuwarden volgen we daarna de Verlengde Schrans tot aan de spoorwegovergang nabij het NS-station. We lopen door de Hollanderwijk achter het treinstation langs en gaan dan door de stationstunnel naar het station. Tegenover het station hebben we de auto vanmorgen geparkeerd. Het is nu bijna half twee in de middag, dus we hebben de 13 kilometers vandaag in ongeveer drie uren gelopen.

Zondag Reminiscere

Zondag 4 maart 2012

Rechtsboven de kaars van Ameland in De Hege Stins

Introïtus
De verschillende zondagen van de Vastentijd hebben een eigen naam. De eerste vijf zondagen van de Veertigdagentijd ontlenen hun naam aan de beginwoorden van het zogenoemde ‘introïtusgezang’, het gezang dat in de Rooms Katholieke kerk door het koor wordt gezongen bij binnenkomst van de priester. Het eerste woord van het ‘introïtus’ geeft vaak de naam aan van de zondag. Zo noemden we vorige week de eerste zondag van de Veertigdagentijd: ‘Zondag Invocabit’.

Barmhartigheid
Vandaag - de tweede zondag van de 40dagentijd - noemen we “Zondag Reminiscere’.
Het Latijnse woord Reminiscere betekent: 'Gedenk uw barmhartigheden'.
Reminiscere wordt genoemd naar de eerste woorden uit de Introïtus voor deze zondag:

"Reminiscere miserationum tuarum Domine
et misericordiarum tuarum quia a saeculo sunt"

Deze eerste woorden verwijzen naar de Bijbeltekst van Psalm 26 vers 6, waarin volgens De Nieuwe Bijbelvertaling staat:

“Denk aan uw barmhartigheid, Heer,
aan uw liefde door de eeuwen heen.”

Vredeslicht
Aan het eind van de ochtendkerkdienst in De Hege Stins te Stiens vertelt onze voorganger ds. Gerrit Wessels vandaag dat hij in de afgelopen week samen met een Leeuwarder ouderling de Protestantse Gemeente van Ameland heeft gevisiteerd. Tijdens die visitatie kwam aan de orde dat een van Ameland naar Canada geëmigreerde kerkganger tijdens een bezoek vanuit Canada aan Ameland terugkwam met een kaars van haar kerkelijke gemeente in Canada. Deze kaars symboliseerde het doorgeven van het licht en de vrede van haar Canadese gemeente naar de Amelander gemeente. Het gebruik van het doorgeven van een kaars van licht en vrede was afkomstig van een Russische kaars, die ooit op die wijze vanuit Rusland naar de overzijde van de Atlantische Oceaan werd meegegeven.

Ameland groet Stiens
Dominee Wessels kreeg vorige week tijdens de visitatie een dergelijke kaars mee van Ameland naar Stiens, om die hier bij ons in de kerk te ontsteken. Onze predikant steekt vanmorgen dan ook die Amelander kaars aan aan onze Paaskaars, die wij vóór in de kerk op het liturgisch centrum hebben staan. Door dominee Wessels wordt dan de brandende kaars geplaatst op de avondmaalstafel op het liturgisch centrum, als groet van de Amelander kerk aan de kerk in Stiens.

Ik herinner me dat we een dergelijke vurige lichtgroet ook al eens kregen van de kerkelijke gemeente van het Friese Goutum, tijdens het Pinksterfeest in het jaar 2009.

Vier keer de Samaritaan in Stiens

Zondag 19 februari 2012

Presentatie van de Huiscatechesegroep van de klassen 1 en 2

Gemeentedienst van 4 Catechesegroepen
De Gemeentedienst van vanavond in De Hege Stins van Stiens wordt georganiseerd als Jeugddienst door vier catechesegroepen van de Protestantse Gemeente van Stiens. Deze avonddienst staat onder leiding van domina Desirée Scholtens. De zang wordt op piano begeleid door Age de Vries en Karinus Rauwerda en Pieter Koehoorn bedienen de beamer en de geluidsinstallatie. Als thema voor deze kerkdienst is gekozen voor: 'Vier keer de Samaritaan'. De vier catechesegroepen van vanavond zullen alle op eigen wijze de gelijkenis over de Barmhartige Samaritaan presenteren. Er is veel jeugd aanwezig en uiteraard ook hun ouders, enkele grootouders en daarbij ook alle overige belangstellende gemeenteleden, dus de kerkzaal is prima gevuld. Het wordt een aantrekkelijke, gevarieerde dienst, het resultaat van vier voorbereidingsweken. Durkje en ik wonen deze Jeugddienst bij; Durkje als coördinator van de Catechese in Stiens.

Welkom en inleiding
Durkje heet alle kerkgangers hartelijk welkom bij aanvang van deze Jeugddienst. De jeugd van de vier catechesegroepen gaat één voor één staan, om zich voor te stellen aan de aanwezige kerkdienstbezoekers. Nadat we het lied 'Bijeengeroepen uit onze huizen' hebben gezongen, verzorgt onze predikante een inleiding over de dienst en over het thema van deze Gemeentedienst. Het karakter van de Gemeentedienst komt vanavond heel mooi naar voren. Een Gemeentedienst is een Stienser kerkdienst van een groep gemeenteleden, die door zo'n gemeentegroep wordt voorbereid en in samenwerking met een voorganger wordt aangeboden als avonddienst in één van de beide kerkgebouwen van de Protestantse Gemeente van Stiens. Een grote groep jongeren van de vier catechesegroepen biedt vanavond samen met hun catecheten en met de dienstdoende predikante zo'n Gemeentedienst aan; dus 'van de gemeente, voor de gemeente'.

Basisschool - groep 8
We beginnen met het bekijken van een YouTube-filmpje over de Barmhartige Samaritaan, knap uitgebeeld met Playmobiel-poppetjes. Daarna komt de Basiscatechesegroep van groep 8 naar voren. Zij tonen ons de drie collages die zij hebben gemaakt en ze vertellen daarbij wat de inhoud en de bedoeling van deze collages is. Aansluitend volgt een gebed van twee catechisanten en dat sluiten we af met het zingen van het lied: 'Als je geen liefde hebt voor elkaar'.

Basisschool - groep 7
Dan is groep 7 van de Basiscatechese aan de beurt. Zij beelden een godsdienstles op school uit, waarna één van de klasgenoten buiten de school wordt mishandeld en in de steek gelaten door haar andere klasgenoten. Maar naar analogie van de gelijkenis van de Barmhartige Samaritaan komt er toch iemand voorbij, die het mishandelde meisje met zorg onder haar hoede neemt. Dit deel wordt afgesloten met een gebed van deze groep, met onder andere de gebeden woorden:

"Wilt u bij de mensen op de wereld zijn, 

die niet meer voor zichzelf kunnen zorgen, 

en afhankelijk zijn van hulp van anderen."

Voortgezet Onderwijs - klas 1 en 2
De derde groep die haar vertolking van de gelijkenis van de Barmhartige Samaritaan presenteert, is de Huiscatechesegroep van de klassen 1 en 2 van het voortgezet onderwijs. In een Journaaluitzending gebruiken ze dat verhaal als een spiegel van de verdrukte kerken in het buitenland. Ze hebben ook een eigen filmpje in Stiens opgenomen van een in scène gezette aanval van een jeugdige fietser. Ze sluiten hun act gezamenlijk af op het liturgisch centrum en laten daarbij met een spandoek zien dat zij de dagelijkse realiteit van 'Help elkaar niet en maak ruzie' graag zien omgebogen naar het betere visioen van 'Help elkaar en maak geen! ruzie'. Hun voorstelling sluiten we af met het gezongen lied: 'We shall overcome'.

Voortgezet Onderwijs - klas 3 en 4
Tenslotte volgen de voortgezet onderwijsklassen 3 en 4 van de Huiscatechese. Eerst lezen zij het schitterend verwoorde Friestalige verhaal voor over de Barmhartige Samaritaan, getiteld 'De Skriftgelearde', een verhaal van Gerrie Huiberts (yn it Frysk oerset troch Wim van der Schaaf), voorgelezen uit de nieuwe Friese kinderbijbel 'It heechste wurd' (uitgave: KFFB). Aansluitend organiseert deze groep naar aanleiding van dit bijbelverhaal een 'Waar of Niet Waar'-spel, waarbij wij als kerkgangers met rode en/of groene stembriefjes moeten kiezen welk antwoord volgens ons goed is op de gestelde vragen. Eén van de jongeren loopt met een microfoon door de kerkzaal om een enkel gemeentelid te vragen waarom hij/zij kiest voor 'waar' of 'niet waar'.

De kerk begint als de kerk uitgaat
Dit deel sluiten we af met het zingen van het lied "Toen ik naar mijn naaste zocht, waar was jij, waar was jij?", waarbij we ondertussen allemaal in een hele grote kring langs de muren van de kerkzaal gaan staan. Zo in de kring gaat Desirée Scholtens ons voor in gebed, geeft ze ons de gelegenheid om in stilte voor onze naasten te bidden - óók voor de twee gemeenteleden die nu op dit moment naast ons staan - en sluiten we af met het gezamenlijk uitgesproken gebed 'Het Onze Vader'.
Na de collecte zingen we samen het slotlied 'Vrede van God' en krijgen we allen de zegen voor de komende week mee van dominee Desirée Scholtens.

• Wat een prachtige kerkdienst. 
• En wat heeft de jeugd er samen met de catecheten en met onze predikante een mooie Gemeentedienst van gemaakt. 
• En wat hebben de aanwezige gemeenteleden genoten van de creatieve en vrolijke inbreng van onze catechisantengroepen. 
• Mooi om samen zo onze zondag hier en nu met elkaar af te sluiten; bij het uitgaan van de kerk je realiserend dat ook ieder ander die je in de komende week zult ontmoeten, je naaste is, die je aandacht en zorg verdient.

De kerk voorbij?

Zondag 5 februari 2012

Cover van de essay-bundel "De kerk voorbij?'

Kerk en religie

Pogingen om de zin van kerk en religie duidelijk te maken, botsen maar al te vaak op Gods goede boodschap voor de mensen, die een boodschap is van bevrijding, verlossing en perspectief. Steeds meer mensen hebben dan ook de neiging om de kerk als instituut achter zich te laten. Maar dat wil niet zeggen dat de mens zijn gevoeligheid voor het religieuze is kwijtgeraakt, integendeel. De belangstelling voor religie en zingeving is groter dan ooit tevoren.

22 essays

Onder redactie van Rinus van Warven verscheen in 1996 het boek ‘De kerk voorbij?”. Van Warven nodigde 22 auteurs uit om ieder in een essay hun visie te geven op de betekenis van de kerk van de toekomst en van een eigentijdse religie in een steeds mondialer en pluriformer wordende samenleving. Het resultaat is deze bundel met 22 essays over geloven en over de kerk, waarin de schrijvers getuigen van hun hoop, hun kritiek en hun geloof in de spirituele belangstelling van de negentiger jaren. Als een rode draad loopt door deze essays de twijfel of het met de georganiseerde kerken nog wel verder gaat. Een andere rode draad is de ervaring van mysterie, de behoefte naar een 'holisme', een spirituele kijk op leven en samenleven.

Hoop, verlegenheid, weemoed, verlangen en kritiek

Als je kennis wilt maken met het gedachtegoed van Nederlanders die op een eigenzinnige manier hun beleving van hun hoop beleven en beschrijven, vind je in dit boek boeiende overwegingen met een autobiografische inslag van de auteurs. Het zijn 22 essays geworden van hoop en verlegenheid, van weemoed, maar ook van verlangen. De auteurs getuigen van de hoop die in hen is, maar ze schuwen ook de kritiek niet. Voortdurend gaat het om de vraag hoe geloofwaardig de ‘goede boodschap’ voor ons is.

Geloof in de toekomst

• Hans Bouma (dichter-dominee) schijft over de ‘Toekomst voor de kerk’: het fragmenterende denken verscherpt onze kijk op bepaalde aspecten van de werkelijkheid, maar we hebben dit model verabsoluteerd. Wat één van de denkwegen had moeten zijn, is de enige weg geworden; een weg die doodloopt.
• Herman Wiersinga (theoloog-auteur) bekritiseert in ‘Een kerk die achteruitgaat’ de remmende factor van een te weinig kritische instelling en de desinteresse in de geloofsformulering: ‘Het taalgebruik speelt een centrale rol voor de toekomst van de kerken, juist wanneer het hun spirituele invloed betreft.’

Geloof in ontmoeting

• Henk Abma (theoloog, docent, journalist) zoekt het in ‘De kerk, het zout en de krenten’ in ruimte voor kerken, die georganiseerd zijn als een open huis, als een plek voor oriëntatie en bezinning; met thematische vieringen, lezingen, concerten en kleinere exposities verdeeld over vaste zondagen.
• Gilbert Baudet (pastor-predikant) schrijft in ‘De toekomst van de kerk in het derde millennium’ dat God zelf ter discussie staat op de drempel van het derde millennium en dat God niet meer vanzelfsprekend samenvalt met het bestaan van de kerk.
• Jos Brink (cabaretier, pastor en voorganger) schrijft in ‘Omzien en vooruitkijken’ dat een kerk als organisatie heel dienstig in functioneren kan zijn; een richtinggevende geloofsgemeenschap, waar je je aan elkaar kunt slijpen, aan elkaar kunt warmen en bij elkaar structuur kunt aanbrengen.

Geloof in de kerk

• Arne Jonges (theoloog in jeugdwerk en onderwijs) schrijft ‘Een nomade in een doorzonwoning’. Over het protestantisme en de katholiciteit schrijft hij dat we zeer wel een verbondenheid in Christus kunnen hebben, terwijl daarover dogmatische verschillen bestaan.
• Frans Brinkman (predikant-redacteur) schrijft in ‘Een kerk die geen kerk is’: ‘De rekenende burger heeft geen behoefte meer aan georganiseerd beraad (zoals in kerken plaatsvindt)’.

Geloof in de samenleving

• Ab Harrewijn (bedrijfspastor en destijds partijvoorzitter van Groen Links) schrijft over ‘Vrijplaatsen van medemenselijkheid’. Daarin schetst hij de moderne kerk van de toekomst als een kerkelijke gemeente in de vorm van kleinere groepen van op elkaar betrokken mensen zonder volle hoorzalen en zonder een strikte liturgie.
• Herman Noordeloos (socioloog-theoloog en publicist) kiest in ‘Krachteloos of zoutend zout?’ voor kerken en christenen die vanuit hun traditie bewust proberen om de ambivalentie van de moderniteit te verminderen in de richting van rechtvaardigheid en duurzaamheid.

Geloof in oecumene

• Erik Kampes (dramadocent en trainer) geeft in ‘Gebeurt het in de kerk of is het met de kerk gebeurd?’ aan dat de kerkelijke gemeente moet leren denken in termen van mobiel en flexibel zijn en dat in die flexibilisering de vooruitgang zit.
• Kor Schippers (emeritus-hoogleraar Praktische Theologie) schrijft in ‘Oecumene: nachtmerrie en droom’ dat de heftigheid van de strijd alleen maar lijkt te bevestigen dat het streven naar een verenigde kerk tot de verouderde idealen behoort; er heerst in onze samenleving namelijk een ongekende heterogeniteit.
• Afra Wamsteker (werkte aan de totstandkoming van een gezamenlijke bovenplaatselijke organisatie voor Samen-op-Weg-kerken) zoekt het in ‘Werp uw brood uit op het water…’ in netwerken tussen mensen in gemeenten, in netwerken tussen gemeenten onderling en in netwerkvorming met behulp van nieuwe media.

Geloof in de Nieuwe Tijd

• Aleid Schilder (klinisch psychologe-geestelijk verzorger) in ‘Kan de kerk vooruit met de Nieuwe Tijd?’: “Pas door innerlijke vrede te laten ontstaan, via aanvaarding, begrip en vergeving van hoe en wie jij bent, komen we bij de liefde die deze wereld zo nodig heeft.”
• Jacob Slavenburg (cultuurhistoricus) stelt in ‘Van kerk naar gemeenschap’: “Vrijheid is iets van binnen, niet van buiten.”
• Hans Stolp (pastor-publicist) is in ‘De aanstaande ommekeer’ hoopvol gestemd, waar hij schrijft dat het geloof in Christus gelukkig niet afhangt van de mens, maar dat Christus Zèlf het geloof teweeg brengt.

Geloof in de stad

• Constand de Jonge (diaconaal consulent) beweert in ‘Heeft de kerk nog toekomst’ dat er voor de kerk alleen nog toekomst is als die zich bezig houdt met hetgeen er in de samenleving speelt, dus werkend als diaconale gemeente.
• Hans Visser (indertijd coördinator van de Rotterdamse Pauluskerk) wijst erop in ‘Kerk-zijn in de duale stad’ dat een kerk bestaat uit mensen die geloven in het ideaal van de door God gewenste samenleving; naar het Samaritaanse model, waarin God wordt gediend in de medemens die op onze weg komt.

Geloof in vrede

• Jan ter Laak (priester-omroeppastor) schrijft in ‘Dialoog als sleutelconcept’ dat hij bij de jongere generatie een welwillende neutraliteit ziet; zij hebben blijkbaar minder behoefte aan een strijdvaardig verzet tegen de kerk.

Geloof in stilte

• Eric Verseput (pastoraal werker) geeft in ‘De stilte die nooit verveelt’ aan dat het hem opvalt dat er steeds meer wordt gecommuniceerd, maar dat de kwaliteit van de inhoud niet toeneemt. En andere duidelijke taal van zijn zijde: “Voor wie er niets van wil weten, valt er ook niets te weten’.

Geloof in communicatie

• Anne van der Meiden (theoloog en communicatie-adviseur) wijst er in ‘De kerk die ‘bij’ is gaat ‘voor(t)’ op dat mensen andere vormen van kerk-zijn prefereren en dat zij geen behoefte hebben aan kerkelijke sancties op die andere vormen. Voor hem blijft keihard overeind dat kerken iets te bieden hebben aan de mensen.
• Rinus van Warven (predikant en radiopresentator) geeft aan in ‘De kerk is dood, leve de kerk!’ dat de toekomst van de kerk, van de religie en van de theologie ligt in de groter wordende roep om zingeving en dat er zeker wel een kerk van de toekomst denkbaar is die zicht biedt op humaniteit.

Geloof in geloven

• André Lascaris (dominicaan-docent) schrijft in ‘De toekomst van mijn geloven’ dat geloven voor hem een weg zoeken is in de wirwar van het leven nu. Volgens hem moeten we onze angst overwinnen door ons over te geven in vertrouwen in de liefde en in de God die liefde is en die geeft om mensen.

Woorden van geloof, hoop en liefde

Donderdag 29 december 2011

Boekomslag van  'Woorden van geloof, hoop en liefde'

Missionair Werk van de PKN

Als Kerk hebben we een missie in deze wereld. De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) heeft dat in haar visienota ‘Leren van de verwondering’ als volgt verwoord: ‘De gemeente is [...] missionair. Zij is er om het Woord over de grenzen van kerk en christendom heen te vertalen en vorm te geven.’
Om deze taak zo goed en zo getrouw mogelijk vorm en inhoud te geven, heeft de PKN de programmalijn ‘Missionair Werk & Kerkgroei’ in het leven geroepen. Sinds de start van deze programmalijn is een traject ingezet van enerzijds nieuwe kerkelijke gemeentevorming en anderzijds revitalisering van bestaande kerkelijke gemeenten.

Missionaire actie

In ons PKN-verband willen we ons geloof, onze hoop en onze liefde graag delen met anderen. Binnen de Protestantse Kerk in Nederland staat daarom het missionaire werk hoog op de agenda. We willen graag doorgeven wat voor onszelf kostbaar is. Daarom heeft de PKN onder andere ’30 kansrijke modellen voor de missionaire gemeente' ontwikkeld, waarover ik op 24 april 2010 reeds schreef. Het gaat ons om het zoeken van aansluiting bij mensen die het geloof nog niet kennen. We willen als Protestantse Gemeenten dàt wat van binnen zit, uitdragen naar buiten. We willen zo het geloof op een aantrekkelijke manier naar buiten brengen. We willen laten zien dat de kerk er voor de mensen in de buurt is; als een plek van zingeving, als een plaats om elkaar te ontmoeten en om in de buurt, in de wijk, in stad en dorp om te zien naar elkaar.

Missionaire publicatie

Een andere actie van het Missionaire Werk van de PKN is de uitgave van het boekje ‘Woorden van geloof, hoop en liefde’. Gemeenteleden van de Protestantse Gemeenten kunnen het boekje gratis bestellen, maar dit boekje wordt ook gratis weggegeven aan mensen die niet lid zijn van de PKN, omdat we het belangrijk vinden ook die mensen te inspireren. Dit boekje is dus niet alleen voor mensen die naar de kerk komen, maar zeker ook voor degenen die de aansluiting met de kerk in de loop van de tijd verloren zijn en/of nog nooit op enige wijze aangesloten zijn geweest bij een plaatselijke kerkelijke gemeente. Iedereen kan het boekje dus gratis bestellen bij de Protestantse Kerk in Nederland.

Publicatie met een missie voor de wereld

Het boekje is niet alleen voor eigen inspiratie, maar je kunt het dus ook doorgeven aan iemand in je omgeving, die je wilt laten delen in wat voor jou van waarde is. Zo hebben wij als gezin bijvoorbeeld een mooie tekst uit dit boekje gebruikt voor de door ons verzonden Kerst- en Nieuwjaarskaarten van dit jaar. Warme woorden van geloof, hoop en liefde verspreid(d)en zich zo ook in binnen- en buitenland.

Geloof, hoop en liefde

Het boekje 'Woorden van geloof, hoop en liefde' bevat citaten uit de Bijbel (uit de Nieuwe Bijbelvertaling van het Nederlands Bijbelgenootschap), uitspraken van ‘mensen van naam en faam’, gebeden en gedicht- en liedteksten van bekende schrijvers. Het boekje is mooi geïllustreerd met prachtige foto’s en ander decoraties. Enkele voorbeelden van tekstgedeelten uit dit boekje zijn:

-          ‘Christus Jezus, U was altijd in mij en ik wist het niet. U was er, en ik zocht U niet (uit: U bleef mij liefhebben);

-          Blij zijn betekent in alles God zien en Zijn liefde (Dietrich Bonhoeffer);

-          Ik geloof dat ik de verplichting heb iets moois van deze aarde te maken, speciaal ook voor anderen (uit: Ik geloof);

-          Ik ben gaan inzien dat het geloof een organisme is  dat groeit met de tijd (Godfried Bomans);

-          Zolang er nog hoop is, zolang is er ook bidden, en zolang zal God je in Zijn handen houden (Henri Nouwen).

Voor onderweg

Donderdag 17 november 2011

Midden Onder U
De Stichting ‘Midden Onder U...’ verzorgt al sinds het Tweede Vaticaans Oecumenisch Concilie (van 1962-1965) eigentijdse liturgische teksten. In deze Katholieke Kerkvergadering van de zestiger jaren stond het moderniseren – het bij de tijd brengen – van de Rooms Katholieke Kerk centraal. Het materiaal dat de Stichting aanbiedt, is bedoeld voor het dagelijkse gebruik in de liturgie. Daarnaast biedt het materiaal ook bouwstenen voor vieringen en liturgische samenkomsten rond belangrijke levensmomenten, zoals dopen en overlijden. De stichting richt zich niet alleen op professionele voorgangers en pastores, maar ook op geschoolde vrijwilligers, die een steeds belangrijkere rol spelen in liturgie en pastoraat.

Zegen en gebed
De uitgaven van deze Stichting ‘Midden onder U…’ bestaan bijvoorbeeld uit Altaarteksten, Liturgiekaternen en Werkkaternen voor bijzondere gelegenheden òf voor bepaalde liturgische perioden.
Een andere serie die de stichting uitgeeft, is de serie ‘Zegen en gebed’, met kleine handzame boekjes, die als bron van inspiratie voor persoonlijk gebruik kunnen dienen of in kleine kring worden gebruikt. Eén van de uitgaven in die serie ‘Zegen en gebed’ is het boekje ‘Voor onderweg – Teksten voor pelgrims’, dat dit jaar inmiddels in de 18e druk verscheen.

Tocht en bestemming
Samensteller van dit boekje met pelgrimsteksten is Erik van den Borne, een emeritus pastor. In zijn inleiding van deze publicatie schrijft Van den Borne dat er talrijke redenen zijn om op pad, om op pelgrimstocht te gaan. Ondanks die grote verscheidenheid brengt de weg mensen samen en helpt het pelgrimspad hen om spontaner – minder verplichtend - dan thuis met elkaar op te gaan.
Van der Borne schrijft voorts:
- Een wandeltocht schept de ruimte om te mijmeren en na te denken over zaken die je bezig houden;
- Op pad zijn helpt om bepaalde vragen te verhelderen, dingen te laten bezinken en te laten rijpen;
- Voor sommigen kan een tocht ook een weg zijn tot meer persoonlijke verdieping en een dieper gesprek met zichzelf en met God;
- Bij al die trekkende mensen echter is er een soort innerlijke drijfveer die hen beweegt.
- Het bereiken van het einddoel geeft dan ook niet zozeer zin aan het pelgrimeren, maar het gaan van de weg zelf is het doel ervan.

Leven als pelgrimstocht
Een goed beeld voor het menselijke leven is de pelgrimstocht. Ook het geloof is op te vatten als het gaan van een weg, Jezus achterna, het op weg zijn naar een doel: het koninkrijk van God, naar God zelf. We zijn in deze wereld allemaal onderweg, als vreemdelingen en pelgrims, zonder vaste woonplaats, op doortocht naar een toekomst die ons wacht.

Gebeden, gedachten en zegenwensen
Veel mensen maken tegenwoordig ook letterlijk een pelgrimstocht, bijvoorbeeld te voet of op de fiets. Dit boekje bevat gebeden, gedachten, zegenwensen en teksten die mensen op pad kunnen inspireren. Ze worden aangereikt om te gebruiken op een pelgrimsroute of op de tocht door het leven zelf. Veel van dit materiaal is behulpzaam en inspirerend voor voorgangers en kerkelijke vrijwilligers, maar dat geldt ook voor geestelijke verzorgers van zorginstellingen en van andere maatschappelijke organisaties.

Citaten voor pelgrims
Dit pelgrimsboekje bevat teksten van anonieme schrijvers, zoals bijvoorbeeld:
- “en Gij laat U vinden door wie U zoeken”, uit een klassieke pelgrimszegen;
- "Dikwijls, ja dikwijls komt Christus tot ons in de gestalte van een vreemde”;
- “Wandelen kan ons van het gewicht van onze gedachten bevrijden”.

Maar ook bekende schrijvers worden geciteerd, zoals bijvoorbeeld:
- Bertus Aafjes: “Reizen is zijn hart losrukken van het beminde’;
- Martin Buber: “alles wat je doet kan een weg naar Mij zijn”;
- Thijs Hanrath: “Lopend sta ik stil bij wat ik wil.”

Vijf broden, twee vissen en nog enkele appels

Maandag 5 september 2011

Aan de gevel van ons kerkelijk centrum De Hege Stins te Stiens hangt een kunstwerk: een kruis met vijf broden en twee vissen. Een kruis, omdat we geloven in de overwinning van Jezus Christus op de dood, omdat we als christenen geloven dat Jezus door Zijn lijden en sterven zelf de straf voor de zonden van alle mensen op zich heeft genomen, tot vergeving van zonden, voor ieder die gelooft.

De 'vijf broden en twee vissen' verwijzen naar het wonderverhaal in de Bijbel, in het Evangelie van Johannes 6, waarin Jezus een grote menigte mensen op wonderbaarlijke wijze te eten geeft met slechts vijf broden en twee vissen.
- Na dit wonder zegt Jezus tegen zijn discipelen: "Ik ben het brood dat leven geeft".
- Het Griekse woord voor vis is 'Ichthus'. Elke letter in dat Griekse woord 'ἰχθύς' is een afkorting voor een ander woord. Die vijf letters, ofwel woorden, vormen de zin 'Jezus Christus, Gods zoon, (en/de) Redder.

Kruis, brood en vis, ze horen bij elkaar.
Alle drie verwijzen ze naar Jezus, de gekruisigde, het brood des levens, Gods zoon en onze Redder.

Maar in de tuin van de kerk staat een boom vóór het kruis. Het is een appelboom. De appel wordt ook wel beschouwd als het symbool van de verleiding en van de zonde. Nog slechts enkele appels hangen aan de boom. De weersvoorspellers spreken voor morgen over onstuimig weer, met regen en harde wind. De kans is groot dat het merendeel van de nog resterende appels morgen door de harde wind uit de boom zal vallen.

De appels vallen niet ver van de boom, en wel .... onder het kruis.
Over symboliek gesproken!

Het Laatste Avondmaal in Candelaria

Donderdag 5 mei 2011

Op doorreis van Los Cristianos naar Santa Cruz de Tenerife, verlaten we de Autopista tijdelijk, omdat we een bezoek willen brengen aan de basiliek van Candelaria. Deze basiliek heeft een imposant interieur. In een zijkapel van deze kerk bewonderen we bijvoorbeeld een mooie weergave van Het Laatste Avondmaal van Jezus Christus met zijn discipelen.

3e Prijs in fotowedstrijd Levensbeschouwing op Straat

Donderdag 10 maart 2011

Levensbeschouwing is overal.
Als je goed kijkt, ligt het gewoon op straat.
Kerk, moskee, tempel en synagoge zijn duidelijk zichtbaar.
Soms kun je aan mensen zien welke levensbeschouwing ze hebben.
Levensbeschouwing kun je ook zien aan hun symbolen en hun rituelen.

Op 15 september 2010 schreef ik over de fotowedstrijd die het Centrum voor Levensbeschouwing in het najaar van 2010 had uitgeschreven. Het Centrum voor Levensbeschouwing is gevestigd in Stenden hogeschool te Leeuwarden, werkt nauw samen met opleidingen van Stenden hogeschool en met andere instellingen in Nederland die zijn gespecialiseerd in kennis betreffende levensbeschouwing. De uitnodiging om mee te doen aan deze fotowedstrijd, heb ik beantwoord door het inzenden van enkele thema-foto’s.

Aan deze fotowedstrijd namen 22 fotografen deel. Totaal zonden zij 49 foto’s in. Een fotojury heeft de inzendingen beoordeeld op fototechniek, compositie, creatief gebruik van de openbare ruimte en op het levensbeschouwelijke thema. De jury bestond uit: Suzan Bosch (Stenden-Instituut Service Management), Klaas-Wybo van der Hoek (Stenden hogeschool), Henk Postma (Stenden hogeschool) en Henk Pol (Centrum voor Levensbeschouwing).

De jury heeft zich stapsgewijs gebogen over de inzendingen en is zo tot een fotoselectie gekomen. Eerst werd beoordeeld of was voldaan aan de opdracht het thema ‘Levensbeschouwing op Straat’ in beeld te brengen. Foto’s die de opdracht op al te traditionele wijze uitbeeldden, werden terzijde gelegd. Foto’s van esthetische kwaliteit of verrassende verbeelding werden in rangorde gelegd.

De prijswinnaars met de winnende foto’s zijn inmiddels bekend gemaakt op de website van het Centrum voor Levensbeschouwing. De eerste prijs ging naar Nicole Loeve, de tweede prijs naar Abe Maaijen en mij viel de derde prijs ten deel. Eervolle vermeldingen werden toegekend aan Leonie Zuijdervliet en Yvon Salié, voor hun prachtige foto’s.

Mijn prijswinnende foto maakte ik op 28 juli 2009, op de laatste pelgrimsdag van Durkje en mij in 2009, toen wij het pelgrimspad bewandelden van het Franse Châteauneuf-Val-de-Bargis naar La Charité-sur-Loire. Het laatste dorpje dat we passeerden vóórdat we de oversteek door het veld maakten naar La Charité-sur-Loire was het dorpje ‘Raveau’. Evenals veel Franse dorpen ligt ook in Raveau de oude, geheel ommuurde begraafplaats vlak buiten het dorp. Het pelgrimspad loopt langs de hoge muur van deze begraafplaats en als je over de muur kijkt, zie je de laag en hoog boven de grafstenen uitstekende kruisen, van verschillende materialen en in uiteenlopende vormen gemaakt.

Deze foto deed mij denken aan een oud gezegde, dat je tegenwoordig bijna nooit meer iemand hoort zeggen, namelijk: “Wij leven onder het kruis’. Het leven gaat niet elke dag over rozen, niet elke dag halleluja en in de gloria. Zo is onze werkelijkheid van gisteren, vandaag en morgen. We hebben wel van die gelukzalige momenten, waarop als het ware de hemel voor ons open gaat, momenten waarop je niets anders kunt en wilt dan God loven en prijzen. Af en toe is onze weg echter geen gemakkelijke weg, een weg van pijn en verdriet, van ziekte, sterven en rouw; in bijbelse termen: onze weg door de woestijn; maar ... dan wel op weg naar het beloofde land, naar Kanaän.

Nog even en dan zitten we al weer in de Passietijd, de weken die voorafgaan aan het Paasfeest. Een tijd om ook stil te staan bij ons leven onder het kruis, ons kruis dragen op onze weg door de woestijn, stilstaan onder het kruis, stilstaan bij Jezus’ sterven aan het kruis, met elk jaar weer dat hoopgevend en wenkend perspectief van Pasen: opstanding uit de dood.

Pelgrim zonder God

Zaterdag 5 maart 2011

In 1990 publiceerde auteur Herman Vuijsje zijn boek “Pelgrim zonder God’, zoals de ondertitel zegt: ‘Een voettocht van Santiago de Compostela naar Amsterdam’. Inderdaad, in de omgekeerde richting, of zoals Spanjaarden dat noemen: ‘al contrario’. De atheïst en individualist Vuijsje verkoos het om in het verlengde van wat hij dacht en van wie hij was de eeuwenoude Sint-Jacobsroute te voet in omgekeerde richting te maken.

Dit boek dat hij over zijn lange wandeling schreef, is meer dan alleen een reisverslag geworden. De vier maanden durende voettocht van het (toen) nog streng-katholieke noorden van Spanje naar het ‘goddeloze’ Amsterdam werd voor Herman, en is voor zijn lezers, een reis door de Europese ideeëngeschiedenis; tevens een speurtocht naar de ankers voor moraal en spiritualiteit in de wereld waarin wij nu leven, een werelddeel waarin kerk en traditie zo op het eerste gezicht verdwijnen.

Zo vertrok Herman Vuijsje in 1989 als ‘pelgrim zonder God’. Herman weet dat veel pelgrims door hun pelgrimage een beslissende verandering ondergaan en dat zij voorgoed een ander mens worden. Wie dat beangstigend vindt, kiest er bijvoorbeeld voor om thuis te blijven, om het avontuur niet aan te gaan om als wandelaar op stap te gaan en om als pelgrim aan te komen. Vuijsje bleef niet in Amsterdam, maar hij begon als pelgrim zonder God in Santiago de Compostela. Maar, komt hij dan nog steeds zonder God als wandelaar aan in Amsterdam? Vuijsje waagt het erop.

Vuijsje schrijft in zijn boek:
- Alles bij elkaar heeft Compostela gemaakt dat ik de dingen een beetje meer neem zoals ze komen;
- Het gaat hier om super-quality time. Een pelgrimstocht is mega-leisure, maar tegelijk een mega-investering in een metamorfose die hopelijk een beter mens van je zal maken;
- Positief is de vrijheid van expressie en gedachten. Als pelgrim hoef je maar één ding: lopen;
- Mijn gedachten waren aan een voortschrijdende verdwijning ten prooi;
- Als ik aan het wandelen ben, is de hersenafdeling waar normaal gesproken alle grote en kleine besluiten worden genomen die een mens in zijn netwerk overeind houden, in diepe rust verzonken;
- Aanvaard liever het geschenk van hedendaags Compostela: vrijwaring van een teveel aan keuzen en bevrijding van een overmaat aan gedachten;
- Wie naar Santiago trekt, maakt zich juist los van begrippen als efficiëntie en effectiviteit;
- Wie de reis naar Compostela aanvaardt, toont juist zelfvertrouwen en autonomie;
- Santiago-pelgrims zijn het lijden voorbij;
- De kerk verliest zijn greep, maar juist daardoor wordt de camino meer dan ooit zichzelf;
- Nu overal ideologieën sneuvelen, behoren kerken tot de weinige instellingen die zich bezighouden met de vraag hoe het eigenlijk zou moeten;
- Een ware pelgrim reist naar een plek die hem inspireert om zich rekenschap te geven van zijn verleden en toekomst; een plek die een ijkpunt vormt voor persoonlijke integriteit;
- Duizend jaar trekken zij al over de camino, maar nog steeds is de nadering van een pelgrim een gebeurtenis in deze afgelegen gehuchten;
- Vroeger had je ook wel pelgrims, maar sinds een paar jaar lijkt het alsof de hele wereld voorbijkomt;
- …maar wat te doen wanneer doodarme mensen langs de route jou … gul laten meedelen in hun karige bezit?;
- …je moet kiezen, en als je je keus gemaakt hebt, houd je dan consequent daaraan;
- Pelgrims zijn onderweg veel opener in hun religieuze beleving dan thuis;
- Mensen die nooit iets voor een ander over hebben, nooit zomaar iets voor iemand doen, maken hier mee dat ze worden uitgenodigd, bijgestaan door wildvreemde, vaak heel eenvoudige mensen;
- Pelgrimeren doe je ’t beste in je eentje;
- Later bedenk ik dat ik niet zo gauw boos moet worden. Bekijk het ook eens van de andere kant;
- Maar de meest intieme relatie ontwikkelt de eenzame reiziger met zijn eigen lichaamsdelen;
- Die Noord-Europeanen die altijd zulke belangrijke dingen te doen hebben, …dat zijn degenen die op de camino het meest veranderen;
- De kerk wordt ontlast van iedereen voor wie godsdienst alleen maar een gewoonte was;
- De camino is geen jeugddomein; de pelgrimsgemeenschap is ook naar leeftijd gevarieerd samengesteld;
- Er is iets geks voor nodig om tegenwoordig de Tocht te ondernemen – juist vanwege het onvermogen om je omgeving precies uit te leggen waarom het begonnen is;
- ’s Pelgrims voortgang is ook een terugreis naar zijn verleden;
- …fundamentalisme en orthodoxie houden geen stand tegen democratisering en individualisering;
- De camino is van niemand en van iedereen, dat is zijn kracht, maar ook zijn zwakte;
- Dat is ook het mooie van de camino: je hoeft geen vragen te beantwoorden, niets te formuleren;
- Hier zoekt men naar datgene wat de gemeenschap ‘menselijk en spiritueel’ verenigt. De Sint-Jacobsweg is daarvan bij uitstek het symbool;
- Het eerste wat zo’n gemeente kan doen, is een halte maken voor de opvang van pelgrims;
- Inspiratie voor waardenvernieuwing valt de komende jaren vooral vanuit Europa te verwachten;
- Hoe lang hij ook is, de camino heeft iets intiems. Er is een Doel, de tocht is erkend en niet oeverloos. Je ervaringswereld is afgegrensd tot een heel bepaalde omgeving;
- Mij komt het voor dat zo’n pelgrimage zijn waarde ontleent aan het eenmalige karakter ervan;
- Wetten omschrijven nauwkeurig wat verkeerd en slecht is, maar bevatten weinig definities van wat nu het ‘goede’ gedrag is. Het kwade is als gedragsmaatstaf nu eenmaal beter hanteerbaar dan het goede;
- …voor slachtoffers betekent onverschilligheid …in laatste instantie de hel van totale verlatenheid;
- Het religieuze is persoonlijk geworden, en daarmee minder vanzelfsprekend en minder bespreekbaar;
- Op de Chemin kun je jezelf zijn;
- De diepe wens dat er méér moet zijn, en de bereidheid om een daarbij passende waarheid te construeren, verenigt mensen van toen en nu;
- Eén van de saaiste ervaringen ter wereld is het te voet passeren van een Frans dorp;
- In Spanje zie je haar nog overal: de laatste kromgetrokken generatie, die in Nederland al bijna is uitgestorven;
- God heeft ons zozeer lief dat we allemaal dóór mogen naar de hemel;
- Mijn meest opmerkelijke en dierbare ervaringen op deze tocht zijn ontmoetingen met anderen, met mensen die aardig durfden te zijn;
- Maar er is niets waar ik bij het wandelen zo’n hekel aan heb als terugkeren op mijn schreden;
- Eeuwen later kom je als wandelaar nog steeds onder de indruk van de geweldige integrerende kracht die moet zijn uitgegaan van die centrale, overal aanwezige instantie: de Kerk;
- Ik ben verslaafd geraakt aan het lopen, de endorfinen eisen dat ik tot sint-juttemis doorstap. Wat is er eigenlijk voor leuks aan om te arriveren?;
- …als we niet zelf verantwoordelijk zijn, dan is niemand het;
- De Weg was zeker even belangrijk als de aankomst;
- …ik zit boordevol indrukken die om uitwerking en overdenking strijden;
- De waarheid, laat ik het nu maar eerlijk zeggen, is dat God mij is tegengekomen. Naarmate ik mijn bestemming naderde, kwam hij me verder tegemoet;
- En wij worden meer mens naarmate wij ons effectiever inzetten voor het welzijn van anderen;
- De camino is een schouwtoneel van de convergentie van religieuze en spirituele opvattingen;
- Van lieverlede ben ik het door omstandigheden niet doorgaan van plannen met een zekere blijdschap gaan verwelkomen;
- ‘First things first’, dat is misschien de belangrijkste koude grondwijsheid waarvan ik onderweg doordrongen raakte;
- Een pelgrimage heeft iets weg van een zelfopgelegde noodsituatie – en in zo’n situatie is spontane hulp van en aan onbekenden onontbeerlijk.

Windstilte van de ziel

Vrijdag 25 februari 2011

De Omroepvereniging KRO, het dagblad Trouw en de Uitgeverij Ten Have zijn de initiatiefnemers van de ‘Maand van de Spiritualiteit’, die jaarlijks in de maand november wordt gehouden. Het thema van de Maand van de Spiritualiteit in het jaar 2010 was ‘Tijd maken’. De initiatiefnemers hebben de filosofe-auteur Joke J. Hermsen gevraagd in het kader van dat thema een essay te schrijven over ‘tijd”. Dat resulteerde in de uitgave van deze speciale uitgave, in de vorm van het dagboek ‘Windstilte van de ziel’.

Hermsen beschrijft in haar boek dat de loutering van onze ziel volgens de Franse filosofe Simone Weil (1909-1943) de vorm van het ‘wachten’ krijgt. Weil zag dat ‘wachten’ als de ‘voorwaarde om met aandacht naar de wereld, naar jezelf en naar de ander te kunnen kijken’. De Duitse filosoof Friedrich Nietzsche (1844-1900) onderzocht en beschreef dat ‘wachten’ ook, maar hij zag ‘wachten’ meer als een soort onaangename ‘windstilte van de ziel’. Die karakterisering van Nietzsche koos Joke Hermsen als titel voor dit boek.

In haar dagboek zoekt Hermsen naar de inhoud en betekenis van het begrip 'ziel'. Het is een dagboek geworden met mijmeringen, over vervelen en wachten, maar ook over een inspirerende wandeling in de omgeving van het al eeuwenoude Franse pelgrimsoord Vézelay, over éen van de aanlooproutes naar de Spaanse pelgrimsplaats Santiago de Compostela, die ook in Vézelay begint.

Dit ‘zomerjournaal’ van Joke Hermsen gaat over de verhouding tussen tijd en ziel, in filosofisch opzicht na eeuwen nog steeds een mysterie voor de mens. Ze beschrijft begrippen als ‘kloktijd’ en ‘innerlijke tijd’ en merkt dat het loskomen van de kloktijd ontspannend, rustgevend en ook geestverkwikkend werkt. Op grond van haar onderzoek naar het werk van denkers en dichters realiseert ze zich dat rust nemen, (af)wachten en niets doen worden gezien als voorwaarden voor reflectie, creativiteit, spiritualiteit en menselijkheid.

Hermsen gaat uiteindelijk zover dat ze – om het zelf ook eens te ervaren – drie dagen gaat zitten ‘wachten’ en elke keer als de kerktorenklok een nieuw uur inluidt, haar laatste gedachte in een schrift schrijft. Na dit experiment gaat ze in de buurt van Vézelay een stukje van de oude pelgrimsroute naar Santiago de Compostela lopen als een andere ‘zielsverkennende exercitie’. Ze beschrijft dan kort en gedetailleerd wat ze al wandelend ervaart en sluit die beschrijving af met haar conclusie: “Wandelen is een vorm van luchten van de ziel”.

Aan het eind van haar essay (dagboek) schrijft ze dat het ononderbroken ritme van het lopen haar eenzelfde afdaling in haar ‘zelf’ bood als het eerdere wachten, mijmeren of dagdromen.

Enkele citaten van Joke Hermsen in dit boek:
- Als de zondag eender wordt aan andere dagen, is er geen intermezzo in de week;
- We hebben kortom rust nodig om de geest lenig te houden;
- Arm van geest zijn we al genoeg in deze vrijwel exclusief economische tijden;
- Wat bezielt de hedendaagse pelgrims? Om een antwoord op die vraag te vinden, gaan we zelf maar een stukje van het traject lopen;
- Wat de kerk kan bieden, is een plek om het leven even op zijn beloop te laten, de blik naar binnen te richten en voor de duur van een gezongen mis of kerkdienst de eigen ziel te raadplegen;
- Het succes van religie zit hem volgens mij dan ook in het bieden van een dergelijke plek voor rust en contemplatie;
- Het zou nog wel eens kunnen dat ik een fervente wandelaar ga worden:
- Zelfs rugpijn en slapeloosheid zijn met wandelen te verdrijven.

Joke Hermsen realiseert zich na al het studeren, denken, schrijven, wachten en wandelen dat in haar drukke leven in de stad het driespan van haar lichaam, geest en ziel elkaar voortdurend voor de voeten lopen, hetgeen een harmonisch leven op het spel zet. Haar korte pelgrimstocht durft ze nu een ‘bezielende ervaring’ te noemen, omdat “mijn lichaam, geest en ziel gedurende deze dagen een wat harmonieuzer driespan vormden dan daarvoor”.