Kloosterpad 1453

Woensdag 23 mei 2012

Cover van de fiets- en wandelgids

Meer dan 50 Friese kloosters

Aan het eind van de Middeleeuwen had Fryslân ruim 50 kloosters. De meeste daarvan stammen uit de 12 en de 13^e eeuw, maar de historie van een aantal kloosters - zoals bijvoorbeeld van de Sint-Bonifatiusabdij van Dokkum - gaat terug naar de 8^e en 9^e eeuw. De 12^e eeuwse Cistenciënzer abdij Klaarkamp van Rinsumageest is één van de kloosters die als een soort ‘moederhuis’ fungeerde, van waaruit nieuwe kloosters werden gesticht. Het koorherenklooster van Burgum en de Benedictijner abdij van Smalle Ee zijn bijvoorbeeld twee van die kloosterstichtingen van die tweede fase.

1453

Tussen die verschillende kloosters ontstonden paden en wegen; ook wel kloosterpaden genoemd. Eén van die kloosterpaden verbond indertijd de kloosters Klaarkamp van Rinsumageest en de abdij van Dokkum via het Barraconvent van Burgum met het klooster van Smalle Ee, nabij Drachten. Uit een oorkonde van het jaar 1453 blijkt dat deze middeleeuwse noord-zuid-route door Fryslân in het midden van de 15^e eeuw werd verbeterd.

Fiets- en wandelgids

Dit oude Friese kloosterpad is uitgangspunt geworden voor een langeafstandswandeling over een afstand van 42 kilometer. Dit kloosterpad wordt beschreven in de fiets- en wandelgids ‘Kloosterpad 1453’, die in 1999 verscheen en die inmiddels enkele herdrukken kent. De route met haar beschrijving is opgesteld door het echtpaar Nanka & Peter Karstkarel. In dit boekje zijn informatieve tekstbijdragen gepubliceerd van Hans Mol (over kloosters in Fryslân), van Douwe Kootstra (over sagen en legenden), met meditaties van de inmiddels overleden dominee Huub Klijn en met overdenkingen van Pieter Sijpersma. De foto’s in de routegids zijn van Peter Karstkarel. De routegids kreeg als ondertitel mee: ‘Een bedevaart in het oosten van Friesland’.

Noorder- en Zuidertraject

In het afgelopen jaar hebben Durkje en ik het Kloosterpad 1453 in drie verschillende trajecten bewandeld, te weten:

• Op 21 februari 2011 liepen we het Zuidertraject vanuit Smalle Ee (Onser Lyewe Vrouwen Smelgeraconvent/Smellingera klaester), via De Wilgen, Drachten (Karmelklooster en Minderbroederklooster), Opeinde, Oudega, Nijega en Sumar naar Burgum (Barraconvent/Berghklooster);
• Op 6 maart 2011 liepen we het Noordertraject vanuit Burgum, via Noordburgum, Kûkherne, van Veenwouden (Schierstins) over de Goddeloze Singel richting Broeksterwoude en via Damwoude, Rinsumageest (Klaarkamp) en Sijbrandahûs naar Dokkum (de Bonifatiusbedevaartsstad); via de westelijke routevariant.
• Op 15 april 2012 liepen we de oostelijke routevariant van het Noordertraject vanuit Damwoude naar Dokkum (Bonifatiuskapel).

Friese bedevaartsroute

Dit Kloosterpad 1453 is een mooie Friese bedevaart, een pelgrimage langs sporen van oude en nieuwe vroomheid vanaf de Middeleeuwen tot heden, wandelend over authentieke paden vol verhalen, oude legenden en sagen en langs verstilde plekken en landschappen, die uitnodigen tot meditatie en overpeinzing. Het Kloosterpad 1453 is één van de mooiste en belangrijkste historische routes in onze provincie Fryslân.

Citaten

• Pieter Sijpersma: “Van lopen ga je vanzelf denken. Het geheim zit in de beweging, of beter: in het tempo van de beweging en het ritme. Door te wandelen komen je gedachten vanzelf op gang”.
• Huub Klijn: “De belangrijkste steun en bron zijn in de kerk te vinden. Stilte om tot jezelf te komen. Ruimte voor de vragen van het leven en voor verhalen van mensen over waar zij hun kracht vandaan halen”.

Van binnenuit

Zondag 21 november 2010

Op 18 juni 2010 was ik in het Franeker Museum Martena bij de feestelijke opening van de tentoonstelling "Van binnenuit, Kerkinterieurs van Loppersum tot Wier". Deze tentoonstelling was een idee van de Friese kunstenaar Douwe Elias. De tentoonstelling vond plaats in het kader van het veertigjarig bestaan van de Stichting Alde Fryske Tsjerken. De Groninger kunstschilder Henk Helmantel voelde er meteen voor om samen met zijn collega Douwe Elias een aantal van hun beider schilderijen van kerkinterieurs gelijktijdig in Museum Martena tentoon te stellen. Deze bijzonder gelegenheidsexpositie duurde tot 5 september 2010. Ter gelegenheid van deze expositie verscheen een tentoonstellingsbrochure getiteld": "Van binnenuit". De directeur van de Stichting Alde Fryske Tsjerken - Gerhard Bakker - noemt in deze brochure zijn voorwoord "Een waardig eerbetoon".

Eén van de doelstellingen van de Stichting Alde Fryske Tsjerken is het behouden van monumentale kerkgebouwen, nadat ze hun religieuze functie hebben verloren. Een tweede doelstelling is het wekken van publieke belangstelling voor deze bijzondere kerkgebouwen. De kunstenaars Douwe Elias en Henk Helmantel zijn hartstochtelijke liefhebbers van historische kerken. Het is dan ook voor de hand liggend dat zij een aanmerkelijk deel van hun kunstwerken in het teken hebben gesteld van kerkinterieurs.

Het was de 17e eeuwse kunstschilder Pieter Janszoon Saenredam die in de eerste helft van de 17e eeuw een heel nieuw schildergenre introduceerde, namelijk die van de kerkinterieurs. Saenredams schilderijen zijn meesterwerken van religieuze kunst. Die traditie is in onze tijd voortgezet door Helmantel en Elias. Het standpunt, het perspectief, het ongelofelijke realisme en de fenomenale fijnschildertechniek van Henk Helmantel zijn de succesfactoren van deze meesterschilder. In de brochure schrijft Ruud Spruit over het bijzondere talent en de toewijding van de in Westeremden wonende Henk Helmantel. In de brochure staan afbeeldingen van zijn geschilderde kerkinterieurs van Amersfoort, Bozum, Huizinge, Leermens, Loppersum, Westeremden en Gernrode.

Zijn Franeker collega-schilder Douwe Elias schildert volkomen anders. Elias is een romantisch schilder, een realist, zo schrijft Peter Karstkarel in de tentoonstellingsbrochure. Manon Borst (directeur van Museum Martena) schrijft in deze brochure dat sfeer, kleurgebruik en lichtval in de kerk een belangrijke rol spelen in de geschilderde kerkinterieurs van Elias. In de brochure staan afbeeldingen van zijn geschilderde kerkinterieurs van Dordrecht, Dronrijp, Leermens, Wier en Bologna.

Frappant is het trouwens om te zien hoe groot de verschillen tussen de schilderstijl van Elias en Helmantel letterlijk aan het licht komen, vooral als je hun schilderijen vergelijkt van de kerkinterieurs die zij beiden schilderden. Bij nadere beschouwing blijkt dan tevens dat beide schilders zich ook enige artistieke vrijheden hebben gepermitteerd in die onderdelen van de identieke kerkinterieurs, die zij al dan niet aan hun schildersdoek toevertrouwden.

Expositie Van binnenuit in Museum Martena te Franeker

Vrijdagmiddag 18 juni 2010

Vanmiddag is de opening van de tentoonstelling "Van binnenuit, Kerkinterieurs van Loppersum tot Wier" in Museum Martena te Franeker. Deze dubbeltentoonstelling met schilderijen van kerkinterieurs van Henk Helmantel en Douwe Elias vindt plaats in het kader van het 40-jarig bestaan van de Stichting Alde Fryske Tsjerken. De kerkinterieurs van Henk Helmantel en Douwe Elias hangen deze zomer in de Coba de Grootzaal; een prachtige plek voor de virtuoze en stijlvolle schilderijen van deze twee meesterkunstenaars.

Aan het eind van de middag worden alle genodigden welkom geheten door Manon Borst, directeur van Museum Martena. Daarna volgt een toespraak van de directeur van de Stichting Alde Fryske Tsjerken, Gerhard Bakker. Ter gelegenheid van de opening van deze jubileumexpositie volgt een lezing over architectuurschilders en architectuurschilderijen, verzorgd door Peter Karstkarel. Na een muzikaal intermezzo is er volop gelegenheid om te genieten van de grovere schilderstijl van Douwe Elias en van het fijnschilderwerk van Henk Helmantel.

Friese Hofjes

Zaterdag 12 juni 2010

Verspreid door de hele provincie Fryslân staan huizen, die gebouwd zijn uit liefdadigheid. Vanaf de late Middeleeuwen tot in de 20e eeuw bouwden bijvoorbeeld rijke Friezen en kerkbesturen als “goed werk van barmhartigheid” woningen voor armlastige ouden van dagen en voor zogenaamde proveniers. Proveniers zijn ouderen, die - als een soort van oudedagsverzekering - een verzorgd leven voor zichzelf “kochten” door voortijds een bedrag te schenken of te legateren. Ze woonden in onder andere gasthuizen, hofjes, diaconiehuizen en armenhuizen. Vaak waren deze gasthuizen gebouwd rond een tuin, ook wel “bleek” genoemd. Armen woonden daarin – zoals dat destijds werd genoemd – “om Godswil”, ofwel: gratis. De veelal strenge regels van arbeid, bezinning, kerkgang, gebed en andere huisregels namen de gasthuisbewoners doorgaans volgzaam en voor lief op de kost toe.

In 2007 publiceerde de Friese Pers Boekerij het boek “Friese Hofjes” met als ondertitel “Gasthuizen, Diaconiehuizen en Armenhuizen”. De twee architectuurkenners Peter Karstkarel en Leo van der Laan bespreken in dit boek zo’n 50 – doorgaans nog steeds bestaande - liefdadigheidswoningen en -wooncomplexen in Fryslân. Speciale aandacht schenkt het boek ook aan de her en der nog terug te vinden resten van andere, inmiddels verdwenen hofjes. De vele illustraties en de grote aandacht voor de ontstaansgeschiedenis èn het architectonische belang van deze Friese wooncomplexen maken van dit boek een uniek standaardwerk over de gasthuizen in Fryslân. Het boek laat de lezer veel zien en lezen over de geschiedenis van de woonzorg voor de medemens, zoals weduwen & weduwnaars, minderbedeelden & welgestelden en alleenstaanden & oudere echtparen en voor “oververmoeide vrouwen”.

Karstkarel en Van der Laan beschrijven in dit boek met als architectuurhistorisch perspectief onder andere:
- Gasthuizen van particuliere stichtingen;
- Jonge gasthuizen;
- Diaconale stichtingen en stichtingen van vergelijkbare organisaties;
- Armenhuizen, gesticht door de plaatselijke overheid.

Na een inleidend hoofdstuk nemen de auteurs de lezer mee door de provincie naar de volgende hofjes, gasthuizen, diaconiehuizen en armenhuizen in:
- Akkrum: Coopersburg en Welgelegen;
- Arum: Diaconiehuizen;
- Beetsterzwaag: Diaconie Armenhuis en Van Teylens Fundatie;
- Bolsward: Hendrik Nanneshof, Huize Martinus en Sint-Anthonygasthuis;
- Damwoude: Talmahoeve;
- Dokkum: Laurentiusgasthuis;
- Dronrijp: Armenhuizen en Gasthuis Vredenhof;
- Franeker: Stadsarmhuis en Armenhuisjes van de diaconie, Westergasthuis, Gast- en Weeshuis Godsacker;
- Hallum: Diaconiewoningen;
- Harlingen: Hervormd Rusthuis en Sint-Annahof;
- Kollum: Bethesda en Oostenburg;
- Leeuwarden: Bollemanskamers, Boshuisengasthuis, Fundatie Fribourg, Gabbemagasthuis, Gosen hofje, Hillemakamers, Hofwijck, Liefdes- of Sint-Frederikusgesticht, Luilekkerland, Marcelis Govertsgasthuis, Nieuw Sint-Anthonygasthuis, Oude Sint-Anthonygasthuis, Poptakamers, Ritske Boelemagasthuis en Stadsarmhuis;
- Marssum: Poptagasthuis;
- Menaldum: Armhuis;
- Noardburgum: Armhuis;
- Oudeschoot: Julia Jan Woutersstichting;
- Pingjum: Diaconiegebouw en –huisjes;
- Sint-Annaparochie: De Vlaswiek;
- Sint Nicolaasga: Wilhelminaoord;
- Sloten: Van der Wal’s Rusthuis;
- Sneek: Armhuis, Cruysebroederhof en Nieuw Frittemahof;
- Swichum: Aytta Godshuis;
- Tytsjerk: Stichting op Toutenburg;
- Veenwouden: Talmahuis;
- Vlieland: Armhuis of Diaconiehuis;
- Vrouwenparochie: Armhuis;
- Warten: Armhuis;
- Wergea: Popmagasthuis;
- Workum: Huisjes aan het Skil.

Aandacht voor Religieus Erfgoed in Fryslân

Donderdag 30 oktober 2008

De dag van het tweede Debatcafé dat we als Regiocomité Fryslân van de Vereniging VU-Windesheim (VVW) in het bomvolle Café Wouters te Leeuwarden organiseren als samenwerkingsactiviteit van VU-podium met het Friesch Dagblad. In het kader van het huidige Jaar van het Religieus Erfgoed schenken we vanavond aandacht aan de in Fryslân altijd actuele discussie over hoe we moeten omgaan met oude Friese kerken, al dan niet meer in liturgisch gebruik.

Directeur-Hoofdredacteur van het Friesch Dagblad, Lútzen Kooistra opent de avond met het voorstellen van onze vaste gespreksleider, Siem Jansen, directeur van de Noordelijke OntwikkelingsMaatschappij (NOM). De heer Jansen introduceert onze twee gastsprekers: bijzonder VU-hoogleraar Archeologische Momumentenzorg Jos Bazelmans (Vrije Universiteit) en de Friese Cultuurhistoricus-publicist Peter Karstkarel.

Aan de hand van stellingen en vragen krijgen beide sprekers de gelegenheid hun visie te geven op de wijze waarop wij in Fryslân verstandig zouden kunnen omgaan met ons Fries religieus-cultureel erfgoed. Prikkelende uitspraken worden daarbij door Peter Karstkarel, Siem Jansen en Jos Bazelmans niet geschuwd, waardoor er zowel vóór als ook ná de pauze een stevig debat ontstaat over een groot aantal belangen en tegenstellingen waar we in Friesland voor wat betreft onze oude en nieuwe kerken in verleden, heden en toekomst mee te maken hebben.

Bazelmans: De belangen van eigenaren van kerken èn van alle overige relevante partijen moet je om liturgische en economische redenen bijelkaar brengen om tot een oplossing voor dit gevoelige vraagstuk te komen.

Jansen: De betekenis en het belang van de kerken in Fryslân is in het algemeen heel groot.

Karstkarel: Desnoods laat je die oude Friese kerken maar een ruïne worden, maar in eerste instantie moet je alle Friese kerken openstellen, zoals dat in de ons omringende landen al gebeurt, want de mensen moeten die kerken weer in.

Dat Fryslân zo rijk is aan prachtige oude kerken, blijkt ook wel uit het feit dat een groot aantal dorpskerken bij wijze van voorbeeld worden genoemd, zoals bijvoorbeeld: Lollum, Boksum, Boer, Leeuwarden, Huizum, Eastermar, Woudsend en Reitsum. Op de momenten dat geanimeerd wordt gedebatteerd over deze Friese voorbeelden, wordt onmiskenbaar duidelijke hoe complex het vooral ook in Friesland is om op grond van al die liturgische, economische, cultuurhistorische, religieuze en emotionele argumenten verantwoorde keuzes te maken.

De VU-podiumavond wordt even na 22.00 uur afgesloten met door Ties Jan Eekhof (van ons VVW-Regiocomité) indrukwekkend voorgedragen poëzie over de eeuwenoude Friese terpkerken, zoals wij die verspreid in onze schitterende provincie bijna overal rondom (nog) kunnen zien.