De leermeester van Eise Eisinga. Het verhaal van het ontstaan van het Planetarium

Dinsdag 6 juni 2023
 

Lezing van Arjen Dijkstra over Eise Eisinga en zijn Planetarium

Het echte verhaal over Eise Eisinga

Op 17 maart 1780 schreef de Franeker hoogleraar Jean Henri van Swinden een brief over een wonderlijke ontdekking die hij in zijn eigen stad had gedaan. Een paar straten van zijn woonhuis had een meester wolkammer een reusachtig planetarium gebouwd, in zijn woonkamer. 

Delen van die brief werden over de hele wereld gelezen, en die zouden voor altijd het beeld van het Planetarium en van Eise Eisinga bepalen. 

In de loop van de geschiedenis werd de prestatie van Eisinga steeds romantischer ingekleurd: hij zou alleen hebben gewerkt, zonder hulp van anderen zich de wiskunde hebben eigen gemaakt, hij had zelfs al op jonge leeftijd wiskundeboeken geschreven. 

• Maar hoe zat het nu precies? 
• Van wie had hij wiskunde en astronomie geleerd?

Een spectaculaire vondst

Vanavond gaat biograaf Arjen Dijkstra in zijn Studium Generale Leeuwarden-lezing in De Beurs te Leeuwarden in op het verhaal achter het ontstaan van het Planetarium en op het leven van Eise Eisinga. 

• Wat weten we over deze ‘hemelbouwer’? 

Dijkstra deed onlangs een spectaculaire vondst, die het leven van Eisinga in een heel nieuw perspectief plaatst. 

We kunnen daardoor veel leren over de plek van wiskunde en wetenschap in Fryslân aan het einde van de achttiende eeuw.

Arjen Dijkstra (1979) is directeur van Tresoar te Leeuwarden. Dijkstra is gespecialiseerd in de geschiedenis van de wetenschap. Hij werkte acht jaar, met tussenpozen, aan een onderzoek naar het leven van Eise Eisinga. In 2021 publiceerde hij ‘De Hemelbouwer’: een biografie over Eise Eisinga. Daarnaast publiceerde hij samen met Mark Hektor ‘It Himelbouwerke’: een kinderboek over het ontstaan van het Franeker Planetarium’.

Beter zicht op Eisinga

Arjen Dijkstra geeft aan het begin van zijn presentatie aan dat hij al meer dan honderd lezingen over Eise Eisinga heeft gehouden, na zijn acht jaar durende studie over Eisinga en zijn Planetarium.

• Opmerkelijk is dat Dijkstra nog nooit een in het Fries geschreven tekst van de Fries Eisinga heeft aangetroffen, zelfs niet een kort briefje. Eisinga communiceerde namelijk in het Nederlands.
• Melk- en wolproducten waren in Eisinga’s tijd (in de 18e eeuw) voor Franeker heel belangrijk, en zo ook de Franeker universiteit. 
• Bij een inventarisatie van Dijkstra blijkt dat nagenoeg alle gasten hier vanavond aanwezig wel eens het Planetarium hebben bezocht. Zo'n hoge bezoekersscore maakt Dijkstra niet vaak mee.
• Theologie, Medicijnen en Rechten kon je studeren in de Franeker Universiteit. Voorafgaand deed je dan eerst nog een breder geöriënteerde propedeuse-opleiding.
• In die tijd was er aan de Franeker universiteit overigens ook een wiskunde-studieprogramma, dat vooraf ging aan een universitaire wiskunde-opleiding, waarmee je na je afstuderen beroepen kon uitoefenen waarbij je (op grond van je wiskunde-diploma) moest worden ingezworen, bijvoorbeeld voor meet-werkzaamheden.
• Je had indertijd in Franeker twee afzonderlijke entiteiten, namelijk de universiteit en de stad, die tamelijk langs elkaar heen leefden in de stad.  
• Eisinga was meester-wolkammer, en had daardoor een vooraanstaande positie. 
• Eisinga heeft echter - in tegenstelling van wat ooit werd gedacht - nooit wiskunde aan de Franeker universiteit gestudeerd.
• Onlangs werd een vroedschapslepel uit 1777 gekocht, waarin de naam van Eise Eisinga is gegraveerd.  Deze beide lepels zullen te zijner tijd worden tentoongesteld in Franeker. Eisinga was lid van het Franeker vroedschap: zijnde het bestuur van de stad, dus hij was dus welzeker een man van - op z'n Fries - ‘kwizekwânsje’. 
• De vader van Eise was ook een vooraanstaand man, namelijk in het Friese Dronryp. Eise woonde vroeger in Dronryp. Zijn vader breidde zijn wolkammersbedrijf uit door vanuit Dronryp een wolkammerij in Franeker te stichten. Eise was toen 24 jaar oud, en ging daar aan het werk.
• Zijn vader bouwde een driemaster-schip. Zelf iets maken, zat dus wel in de familie; Eise had het dus niet van een vreemde.
• Wolkammers warmden ijzeren kannen op, en haalden die door de wol, waardoor die soepel en optimaal bewerkbaar werd.
• Eisinga had zo in de loop van een jaar wel vierhonderd mensen aan het werk, die afzonderlijk de wolpartijen van en voor Eise verwerkten. Eisinga is waarschijnlijk niet zelf actief geweest als wolkammer, maar hij verrichte wel veel andere taken, bijvoorbeeld bestuurstaken voor het Franeker vroedschap.
• Mensen hebben indertijd al heel snel in de gaten gehad hoe belangrijk Eisinga was, want er is vroeger ook al veel van en over Eisinga bewaard.

Het Franeker Planetarium 

In 1774 begint Eisinga met de bouw van zijn Planetarium, in zijn huis in het centrum van Franeker op een toplocatie. 

Van Eisinga zijn ook verschillende handschriften bewaard gebleven, onder andere een wiskunde-boek dat Eise al schreef op veertienjarige leeftijd.

De blauwverver Willem Wytzes was Eises wiskundeleraar. Wytzes had zijn wiskunde-kennis, -inzichten en -vaardigheden als student aan de Franeker universiteit verkregen uit de wiskundeboeken tijdens zijn opleiding aan de Franeker Universiteit.

Arjen Dijkstra herkende in Tresoar onlangs bij toeval het handschrift van een zekere W.W. (dat bleek Willem Wytzes te zijn), en herkende daarin de bij Dijkstra al wel bekend zijnde handschriften van Eise Eisinga. In beide handschriften staan namelijk exact dezelfde wiskunde-sommen en bijbehorende figuren. Conclusie is derhalve dat Eise Eisinga leerling was van Willem Wytzes, die zelf dus wel aan de Franeker Universiteit heeft gestudeerd. 

Eise rekende ooit eens alle zonsverduisteringen in de regio van Dronryp uit. Dat is ingewikkeld werk, en dat zegt ons dus wel dat Eise Eisinga in zijn tijd zeker een bijzondere man is geweest.

Eisinga was 'in man fan kwizekwânsje'

• Op 8 mei 1774 zouden - zo werd indertijd beweerd - de planeten Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en de maan 'in conjunctie staan' en dus op elkaar botsen. Dat zou dan wel eens het eind van de wereld kunnen zijn. De Leeuwarder Courant publiceerde in die tijd derhalve dan ook dat het einde ter tijden er aan kwam. Daarover ontstond weliswaar geen paniek, maar het gaf wel de nodige consternatie. Het zorgde dan ook wel voor de nodige betekenis dat Eise Eisinga zijn Planetarium bouwen, waarmee werd aangetoond dat de stand van de planeten in die tijd niet het einde van de wereld zou betekenen.
• De Franeker hoogleraar Van Swinden ontdekte al in een vroeg stadium wat Eise in zijn eigen huis had gemaakt, namelijk een tegen zijn kamerplafond met krijt getekend planetarium, dat toen dus nog niet helemaal klaar was. Van Swinden was - zo schrijft hij - onder de indruk van het feit dat in dit planetarium de maan om de aarde draait.
• In 1780 schrijft Van Swinden in een brief over zijn ontdekking van het Planetarium, dat hij daarin een 'nieuwe astronomische machine' noemt. Zelfs in Amerika schreven de kranten daarna over het werk van Eise Eisinga. En Van Swinden schrijft daarna ook nog een boekje (in 1780) over het werk van Eise Eisinga.
• Eise Eisinga was één van de eerste zes Nederlandse 'Broeders in de Orde van de Nederlandse Leeuw', dus een uitermate gewaardeerd man.
• Eisinga is ook nog lid geweest van het provinciaal bestuur, namelijk van de provinciale staten van Franeker, kortom ook politiek bouwde Eise een mooie carrière op, later zelfs óók op landelijk nivo.
• Eisinga is weliswaar nooit student van de Franeker universiteit geweest, maar hij was later wel curator – bestuurder – van die universiteit.
• Vermoedelijk is hij nooit student aan de Franeker universiteit geweest omdat die studie Eise Eisinga niet het perspectief zou bieden dat hij qua loopbaan mogelijk voor ogen had.
• "God is overal en altijd aanwezig". Dat schreef de godvrezende Eise Eisinga - naar analogie van dezelfde spreuk in de Franeker universiteit - ook in zijn Planetarium.

Rondje Bargerveen op het Hondsrugpad

Zondag 4 juni 2023

 

Over een veendijk in het Meerstalblok van het Bargerveen

Hondsrugroute

In het jaar 2021 publiceerde wandel-journalist Fokko Bosker weer een nieuwe wandelgids, met als titel 'Hondsrugpad', en met als subtitel: 'Wandelen door de prehistorie, esdorpen en grenzeloze natuur'.
Dit Hondsrugpad loopt vanuit Groningen via Emmen naar het Duitse Meppen, en het volgt daarbij onder andere middeleeuwse karrensporen, prehistorische veenpaden en het passeert de indrukwekkende hunebedden op deze heuvelrug. De route voert onder meer door uitgestrekte bossen, over heidevelden, zandverstuivingen en akkers. 
Wandelend op dit langeafstandspad ervaar je een rijke variatie aan landschapstypen, middeleeuwse dorpen en natuurgebieden.
Na een inleidend hoofdstuk van Fokko Bosker, gidst hij de lezer van zijn wandelgids etappe voor etappe door het landschap, en belicht Bosker de aardkundige geschiedenis, en verbindt Fokko die met de rijke cultuurhistorie en natuurbeleving.

Wandelen door de prehistorie, esdorpen en grenzeloze natuur
De routegids biedt een doorgaande wandelroute aan in negen etappes (van 10,3-31,9 kilometer per etappe); van Groningen - grensoverschrijdend - naar Meppen in Duitsland.
Aan weerszijden van die route biedt de gids ook zeven gevarieerde rondwandelingen (van 3,8-25,5 kilometer per wandelronde), waarvan bijvoorbeeld de eerste een stadswandeling is en de laatste een wandeling door een natuurgebied.
Daarnaast zijn er dan nog twee afzonderlijke verbindingsroutes, namelijk die van Assen naar Anloo in twee trajecten van totaal 29 kilometer, en die van Coevorden naar Emmen ook in twee trajecten, van totaal 53,8 kilometer.
Alle etappes, rondwandelingen en verbindingsroutes (trajecten) door contrastrijke natuur en cultuurhistorie hebben samen een totale lengte van 341,6 kilometer.

Wandeldag 12 – Rondje Bargerveen
Vandaag gaan Durkje en ik van start met onze twaalfde wandeldag op het Hondsrugpad.
We wandelen deze dag Rondwandeling 7. Deze rondwandeling heeft als titel: 'Rondje Bargerveen'.
De afstand van deze rondwandeling is 18,5 kilometer.
Het is droog, nauwelijks bewolkt, en aangenaam zonnig wandelweer.
De temperatuur loopt vandaag op van 13 naar 23 graden Celsius. Er waait een enigszins verfrissende wind vanuit het noordoosten.

Rondwandeling 7
Om 7:25 uur verlaten we Feinsum, en rijden we naar de parkeerplaats van het Bargerveen aan de Laardijk.
Daar laten we onze auto achter op het parkeerterrein van het Natuurreservaat Bargerveen, want hier begint vandaag deze rondwandeling.
Het thema van deze zevende rondwandeling is: ‘Natuurwandeling Bargerveen toont hoogveen in volle glorie’. Deze rondwandeling gaat namelijk door het uitgestrekte Bargerveen, dat oorspronkelijk deel uitmaakte van het Bourtangermoeras, dat één van de meest uitgestrekte hoogveengebieden in Noordwest-Europa was. Er is veel aan gedaan om dit bijzondere natuurgebied te herstellen en te behouden, opdat het nu en in de toekomst haar volle glorie van weleer zal tonen aan wie dit reservaat bezoekt.

Meerstalblok
Het Meerstalblok - dat deel uitmaakt van het Bargerveen - is een grotendeels open hoogveenmoerasgebied met hier en daar veenplassen. De veenplassen verschillen nogal qua vorm en omvang. 
Over zachte, verende veenpaden ga je tussen de veenplassen door.
Decoratief zijn de dode en levende bomen, die in en rond de verschillende veenplassen staan. 

Het laatste stuk door het Meerstalblok wandelen we over een hoger liggende veendijk, die onder andere als waterkering dient om het waterpeil in de afzonderlijke veenblokken op voldoende hoogte te houden.
Hier en daar bloeit de heide.
Als we op het brede betonpad van de Verlengde Noordersloot komen, zien we links van ons verderop op en langs het fietspad de schaapherder met zijn hondjes en met de kudde schapen lopen. Die schapen hebben zojuist waarschijnlijk de schaapskooi verderop verlaten, om vandaag te gaan grazen op de heidevelden van het Bargerveen.

Amsterdamseveld
Ten zuiden van de Verlengde Noordersloot gaan we het heideveld van het Amsterdamseveld op. Dit is een droger en ook opener heidegebied.
Over een breed slingerend heidepad wandelen we naar de Schaapskooi Bargerveen (2018) van Weiteveen, de grootste schaapskooi van Nederland, van Staatsbosbeheer, vlak boven Weiteveen.
Vorige week hebben we de schaapskooi verderop bezichtigd, en vandaag kiezen we ervoor om de nevenstaande runderstal te bekijken.
Van bovenaf heb je een mooi overzicht in de runderstal. Met de dikke laag stro en koeienstront heeft de stal het karakter van een ouderwetse potstal. Bij de ingang van de stal staat enkele geiten te mekkeren in een door veehekken afgesloten ruimte in deze stal.
Buiten gekomen, nemen we plaats op een houten bank, met zicht op beide stalgebouwen voor schapen en koeien. De zon schijnt lekker, dus het zit hier prima.
Waar het overigens ook prima zit, is op het terras van de horecagelegenheid 'Bij Wollegras' van deze schaapskooi. Daar drinken we even later een kop koffie, waar we in gesprek raken met Leo Hoogenberg, als fractievoorzitter van de partij Wakker Emmen gemeenteraadslid van de gemeente Emmen. Hij vertelt iets over de geschiedenis van deze streek en op onze vraag ook over wat er momenteel zoal politiek speelt in de Emmer gemeenteraad.

Veenland bij Weiteveen
Na onze koffiepauze wandelen we om 11:00 uur in zuidelijke richting naar de Zuidersloot van Weiteveen.
Over een graspad lopen we parallel langs de Zuidersloot, totdat we tussen enkele woningen door de Zuidersloot over dienen te steken, om dan in zuidelijke richting het Veenland in te gaan, dat aan de oostzijde van Weiteveen ligt. 

Langs een boszoom en een veenplas gaat het eerst in zuidelijke richting. Prachtig grote lupinen bloeien hier langs het met hooi bedekte zandpad.
Daarna gaat het verder door het open veld, ten zuiden van de bebouwing van Weiteveen, nu in oostelijke richting.
Voorbij het laatste huis van Weiteveen gaat de route dan weer in noordelijke richting terug naar de Zuidersloot, waar we langs de parkeerplaats van het Bargerveen komen, waar we vorige week de auto hadden staan, toen we hier de ene dag eindigden, en daags erna hier weer verder gingen.

Door het Bargerveen naar Duitsland
Vanaf die parkeerplaats gaan we stijgend over het betonnen wandel- en fietspad van de Vossendijk in noordelijke richting verder door het Bargerveen.
Rechts van ons zien we in de verte in het Nederlands-Duitse grensgebied de 22 grote Duitse windturbines staan en draaien.
Bij het forse blok natuursteeen - de 'Stele' - gaan we rechtsaf.
De Stele is een gedenksteen, die hier in 1992 is geplaatst; een ontwerp van de Duitser Ulrich Rückriem.  Met het plaatsen van deze steen wilde men benadrukken hoe belangrijk de turfwinning, zowel in sociaal-economisch als landschappelijk oogpunt is en was voor de omgeving. De haaks staande belijning op het steenblok symboliseert ook de rechthoekige verkaveling van het Bargerveen.
Over het veldpad van De Lijn gaan we dan in oostelijke richting verder, op naar de landsgrens van Nederland en Duitsland. We lopen dan tussen grote veenplassen door, met langs de oevers hier en daar veenpluis.
Halverwege kruisen we de Kamerlingswijk Westzijde.
We worden ingehaald door een hardloper, en ons komt tweemaal een wandelend stel tegemoet.
Waar dit veldpad eindigt, staan we op het betonpad van de Nederlands-Duitse grens. Achter deze grens ligt het Natuurpark Moor-Veenland, waarin  we vorige week wandelden naar het Duitse Meppen. 

Langs de landsgrens richting Zwartemeer
We volgen deze Grensweg in noordelijke richting. Daarbij passeren we ook de oude grenspaal met nummer 160-V. Men heeft daar een monument van gemaakt, ter herinnering aan de functie die deze grenspalen en de landsgrens alhier vroeger vervulde.
Verderop verlaten we het betonnen wandel- en fietspad, om dan een klein eindje door het vochtige Meerstalblok te lopen. Ook hier weer veenplassen aan beide zijden van het veenpad.
Heel even komen we terug op de Grensweg, om dan direct al weer het Meerstalblok in te lopen, naar de houten vogelkijkwand, die tamelijk hoog bij een grote, veel lager liggende veenplas staat.
Door het Meerstalblok gaat het dan langs grote veenplassen verder in noordelijke richting. 

Op één plek in het veenmoeras zie ik op een gegeven moment een klein veldje met bloeiende lavendelheide.
Prachtig rose-rood kleurt deze mooie natte moerasplek in het veen. 

Aan de andere zijde van het veenpad zie ik weer veenpluis staan, tussen het veenpad en een veenplas.
 

Zwartemeer

Tussen het Meerstalblok en Zwartemeer gaat het een eind over een brede en hoge veendijk, die ervoor moet zorgen dat het water uit het Bargerveen niet weglekt naar de omliggende lager liggende weidegebieden. Links van ons grenzen de waterpartijen van het Meerstalblok.
Bij de Werkschuur van Staatsbosbeheer ten zuiden van Zwartemeer vinden we een houten picknickbank in de schaduw, waar we in de koelte genoeglijk onze lunchpauze kunnen houden. Even later blijkt overigens dat ik hier ook nog enigszins als bloeddonor fungeer, ziende op de jeukende bulten die de steekmuggen op mijn huid hebben verspreid. Ze hebben me door de wandelbroek en door de sokken heen op meerdere plekken gestoken. Maar goed, we zaten hier wel even heerlijk in de schaduw.
Na deze lunchpauze wandelen we over de hoge veendijk ten noorden van het Meerstalblok terug naar onze auto.
Om 13:45 uur arriveren we bij de hier langs de Laardijk geparkeerde auto.
Op onze terugreis maken we eerst nog een stop bij Anneke & Willem, voor een gezellige theepauze in hun tuin te Emmen.
Volgende halte op weg naar huis is in Driezum, waar we voor de verjaardagvisite van Wieger worden verwacht bij Akke & Wieger.
Pas 's avond komen we thuis, terugblikkend op al weer zo'n enerverende, prachtige dag van wandelen, ontmoeten en feesten.

Feestelijke open dag bij De Speuldeel in Witteveen

Zaterdag 3 juni 2023
 

Diamanten opgraven in de zandbak van De Speuldeel in Witteveen

Feest voor 10 jarig bestaan

Durkje en ik zijn voor vanmiddag uitgenodigd om als 'pake & beppe' erbij te zijn als het kinderdagverblijf op de boerderij 'De Speuldeel' te Witteveen haar tienjarig bestaan viert met een Open Dag. Kleinzoon Elwin gaat hier naar de Buitenschoolse Opvang en kleinzoon Nolan naar de Peuteropvang en Kinderdagverblijf. Ook de andere pake & oma uit Odoorn zijn uitgenodigd, dus aan het begin van de middag rijden we na onze gezamenlijke buitenlunch in Westerbork met zijn achten met Baukje & Rauke mee naar De Speuldeel in het Drentse Witteveen. 

De eigenaars en de medewerkers van De Speuldeel hebben het boerderij-erf feestelijk ingericht met een groot aantal gezellig plekken, waar de vele genodigden elkaar kunnen ontmoeten, een spelletje kunnen doen, kunnen spelen, en zich laten verwennen met frisdrank of koffie met gebak en bijvoorbeeld ook boerderij-ijs van een ijsboerderij. De boerderij waarin het eigenaren-echtpaar Scheper-Dolfing De Speuldeel heeft gevestigd is een gemengd boerenbedrijf, met kippenstallen en akkerbouw.

Rondleiding door Elwin 

Eén van de onderdelen van dit Open Huis is dat 'pakesizzer' Elwin voor ons een rondleiding verzorgt door de binnenruimtes waar de kinderen worden opgevangen.
Ook alle buitenruimtes passeren gedurende ons verblijf de revue, zoals de kinderverblijven, de slaapkamer, de speelkamer, en de binnenspeelplaats in de oude boerderijschuur.
Op de binnenplaats buiten kan bijvoorbeeld iedereen een kunstkoe melken, kinderen worden geschminkt, kinderen kunnen gekookte eieren op een lepel wegdragen (maar ja, ze worden tussen de bedrijven door door de kinderen ook smakelijk gegeten), er is een druk bezocht springkussen, en in de grote zandbak zijn voor de kinderen glazen 'diamanten' verstopt. Wie een speelkaart vol legt met vier opgegraven documenten, krijgt als beloning iets lekkers, dus daar gaan Elwin & Nolan uiteraard gravend voor.

Buiten spelen op de boerderij
Op het buiten-erf kunnen kinderen skelter rijden op een parcours, en achter de boerderij op de grote buitenspeelplaats in het veld kunnen marshmallows worden gegrild boven kampvuurtjes. Verder kunnen de kinderen op dat speelveld naar hartenlust spelen. 

Naast één van de boerderijschuren staat een moderne tractor, met de deur uitnodigend open. Ik heb in het begin van de zeventiger jaren het tractor rijden op een oude, open Tsjechische Zetor geleerd, maar nu zittend in de cabine van een eigentijdse New Holland kan ik wel stellen dat dat toch wel een heel andere ervaring is.

Het is stralend zonnig weer, dus de meeste bezoekers zijn buiten, en gaan alleen voor de nodige schaduw of een hapje of drankje even de grote boerderijloods binnen.

Als overal mee is gespeeld, als alles is laten zien, is het moment aangebroken om afscheid te nemen van het personeel van De Speuldeel en in familieverband, en dan rijden we weer terug naar huis na een gezellige open dag in De Speuldeel; een prachtige speelplek voor onze twee Drentse kleinzonen.

ChatGPT en de toekomst van Data Science

Woensdag 31 mei 2023

 

Lezing van Oskar Gstrein over ChatGPT

Artificial Intelligence

De chatbox ‘ChatGPT’ (gebaseerd op ‘Generative Pre-trained Transformers’ (GPTs) en ook andere vergelijkbare ‘AI Large Language Models’ beheersen in de afgelopen maanden de media.

Van deze nieuwe, baanbrekende mogelijkheden gaat Campus College op Campus Fryslân in de Leeuwarder Beurs vanavond een kijkje achter de schermen geven. 

Interessante vraagstukken die daarbij aan de orde komen, zijn:

• Waar komt dit soort van technologie vandaan? 
• Moet 'generatieve Artificiële (kunstmatige) Intelligentie (AI)’ worden gereguleerd? 
• En welke ethische en maatschappelijke vragen duiken op?

Oskar Gstrein

Spreker daartoe vanavond is Oskar Gstrein, die ons mee neemt in de toekomst van Data Science. 

Gstrein is Assistant Professor bij de ‘Department of Governance and Innovation’ aan de faculteit Campus Fryslân, waar hij ook lid is van het Data Research Centre. 

Daarnaast is hij programmadirecteur van de Bachelor-opleiding ‘Data Science and Society’ bij Campus Fryslân van de Rijksuniversiteit Groningen.

Input > Blackbox > Output

Rond 1956 werd de eerste workshop rond AI georganiseerd. Er werd in die jaren al gedroomd over ‘denkende machines’. Men realiseerde zich toen al dat je daar wel heel veel regels voor nodig hebt.
Het begrip 'Cybernetica' bestond toen ook al wel, als een soort ‘goed stuurmanschap’ aangaande de informatie die het mogelijk maakt om van alles te sturen.

In de 90-er jaren kwam het internet op, en toen was er een verschuiving mogelijk naar het zogenoemde ‘machine learning’.
Gstrein toont ons aan het begin van zijn lezing een heel simpele feedback loop, die begint met input, en dat dan vervolgens via allerhande regels en ingrepen uiteindelijk leidt tot output. 

Hoe meer input je krijgt, hoe moeilijker het is om te weten wat er in de black box tussen input en output allemaal gebeurt om die zichtbare output te krijgen.
Bij het huidige 'machine learning' worden we ook geconfronteerd met die kwestie, omdat we niet weten wat er in de black box allemaal gebeurt. 

Neem bijvoorbeeld de actuele Toeslagenaffaire, die mede het resultaat is van verwerking van persoonsgegevens middels allerlei algoritmes, waarvan achteraf nu niet meer te achterhalen is wat daar nu precies is gebeurd in die black box.

ChatGTP 

ChatGTP is ontwikkeld door OpenAI, en is oorspronkelijke ontwikkeld om gesprekken te creëren, waarbij je niet merkt of/dat de communicatie al dan niet door mensen wordt gedaan. 

Je kunt ChatGTP ook gebruiken om te programmeren
ChatGTP is momenteel razend populair, ondanks het feit dat het maar één van de vele bestaande vormen is. Google heeft er bijvoorbeeld ook één.

ChatGTP is zo belangrijk omdat ze heel veel data hebben en gebruiken.
De effectiviteit lees je af aan de output. We weten echter niet precies hoe het werkt.
Het is een sterk systeem omdat er ook heel veel mensen achter zitten, die grote hoeveelheden feedback verwerken in het systeem, teneinde het systeem zo sterker te maken.

Dit systeem voorspelt eigenlijk niet meer dan alleen maar het naastvolgende woord in de output, dat overigens niet per definitie het meest waarschijnlijke vervolg-woord is.

Bij de output heb je geen idee van welke bronnen ChatGTP gebruik maakt. 

Alleen als je zelf veel weet van de output, kun je beoordelen of de output correct is, of dat het onzin is wat er aan output uit komt.

Dit grote taalmodel (Large Language Model) ChatGTP is overigens de snelst groeiende app, die in een maand tijd van december 2022 tot in januari 2023 verhonderdvoudigde tot honderd miljoen gebruikers.

Risico's 

De verwerkingskracht van ChatGPT verslaat momenteel de logica, en het lijkt of de ontwikkeling gewoon maar door gaat,. Toch zijn er nog heel veel vraagstukken omtrent het systeem. Zo is het bijvoorbeeld nog de vraag hoe het de machtsstructuren in onze samenleving zal beïnvloeden.

De AI-ethicus Timnit Gebru stelde de vraag of dergelijke grote taalmodellen wel wenselijk zijn. Kunnen we bijvoorbeeld de risico’s ervan (van bijvoorbeeld discriminatie) wel aan? En wat is eigenlijk het belang van de output? En is deze ontwikkeling wel wenselijk in tijden van klimaatverandering? 

Trouwens, Google ontsloeg deze ethica, toen zij haar kritische zorgen uitte.

Bij het geautomatiseerd biografieën schrijven blijkt ChatGTP veel fouten te maken. Dat kan leiden tot (ook gevaarlijke) verkeerde informatie over de beschreven personen. Je weet dus eigenlijk nooit waar je aan toe bent met de output van het systeem. En verder hebben we er als gebruiker ook geen zicht op, welke van de door ChatGTP gebruikte brondata juist of fout feitenmateriaal bevat.

Verder zijn er zorgen over de door ChatGTP al dan niet gebruikte databronnen. Het is namelijk niet duidelijk welke data ChatGTP al dan niet bewaart. 

Er is overigens geen juridische basis voor het door dergelijke systemen al dan niet mogen verzamelen van data. Tot zolang profiteren de op dit gebied actief opererende bedrijven hiervan.

Toekomst

Actuele trends op dit gebied zijn onder andere het verschijnsel 'Machine Unlearning', en er wordt gewerkt aan het trainen van dergelijke systemen met weinig data.

Op dit moment is er overigens wel wetgeving in aankomst. Daar houdt onder andere de Europese Unie zich momenteel mee bezig. Vraag is of het bijvoorbeeld moet worden gereguleerd als een aparte categorie, en of het zal worden gekwalificeerd als een ‘hoog risico-systeem’.

Er is al heel veel geld in AI gestopt. De vraag is nu hoe het business model er in de toekomst uit gaat zien. 

Het kost heel veel energie, en is dus heel duur. Wellicht eindigt te zijner tijd derhalve de tijd van het gratis gebruik-tijdperk.

Adviezen

Oskar Gstrein adviseert om ChatGTP voor niet veel meer zaken te gebruiken dan bijvoorbeeld bij het samenvatten van bestaande teksten, en dan ook nog alleen waar het gaat om samen te vatten teksten waarvan je zelf verstand hebt. Zo kun je tenminste enigszins bepalen in hoeverre het zin of onzin is qua output.

Verder vindt hij dat het weinig zin heeft om maar te doen alsof ChatGTP niet bestaat. Studenten 'Data Science' worden toch zeker wel aangemoedigd om er kennis van te nemen, om het te gebruiken, met name om de kwaliteit zelf ook te kunnen beoordelen.

Het systeem wordt als intelligent beschouwd, als de mens – hoe dom ook – niet in de gaten heeft dat hij/zij communiceert met een dergelijk taalsysteem zoals ChatGTP.

Het ChatGTP-systeem heeft trouwens nergens verstand van. Zo weet het systeem bijvoorbeeld al niet of de inhouden van de gebruikte bronnen wel kloppen. Het systeem is eigenlijk voornamelijk op zoek naar het meest voor de hand liggende volgende woord in de output.

Open huis Klooster Nijkleaster-Westerhûs in Hilaard

Pinkstermaandag 29 mei 2023
 

Rondleiding ook door de stilteruimte in de kelder onderin het klooster

Open-wester-Huis
Na de officiële opening van gisteren van het nieuwe kloostercomplex Nijkleaster-Westerhûs staan vanmorgen en vanmiddag de deuren van het klooster open in het kader van Open Huis, oftewel Open Klooster.
Iedereen is via persoonlijke of algemene uitnodigingen en via uiteenlopende media uitgenodigd om vandaag het hele kloostercomplex onder de rook van Hilaard te komen bekijken, om daar samen ook te beleven hoe zo'n 500 jaar na de Reformatie in Fryslân ons nieuwe, protestants klooster met haar oecumenische roeping in gebruik is genomen.
Vanmorgen en vanmiddag kunnen onze gasten tussen 10:30-12:00 uur en tussen 14:00-15:30 uur de resultaten bezichtigen van de restauratie van kloosterboerderij Westerhûs en van de nieuwbouw van de aan de boerderij met een kloostergang gebouwde negen kloostergastenverblijven en van de drie aan de westkant van de boerderij gebouwde kloosterwoningen, waarin inmiddels vier interne kloosterlingen wonen. 

Open Dag
Kleasterkrachten, medewerkers, kleasterlingen, kerkenraadsleden en bestuurders zijn vanmorgen en vanmiddag aanwezig om alle open klooster-gasten te verwelkomen, en om hen te vertellen over alle ins en outs inzake het verleden, heden en de toekomst van de Protestantse Gemeente Nijkleaster-Westerwert en van onze Stifting Nijkleaster.  

Zo maken Durkje en ik vanmorgen met Aagje & Jelke een rondwandeling over het kloosterterrein en door alle kloostergebouwen, onderweg ook andere gasten verwelkomend en hen vertellend over dit pas geopende klooster. Ongeveer driehonderd gasten bezoeken vanmorgen deze open dag. 

Vanmiddag geven Durkje en ik eerst een rondwandeling aan een groep van tien gasten, waaronder mim, Rennie, Jetty & Folkert, Ytje & Simon, Janneke & Anton, en Korneel & Sikke. Ik begin met een groep van negen, maar als we de kloosterboerderij betreden, zijn het er al zo'n twintig, en binnen loopt dat aantal als gevolg van het zwaan-kleef-aan-effect op tot zo'n dertig geïnteresseerde gasten voor de rondleiding. Ondertussen ontmoeten we binnen en buiten een groot aantal andere bekende en onbekende gasten. Daar zijn overigens ook opvallend veel Stiensers bij, veelal leden van de Protestantse Gemeente te Stiens.
Hier en daar staan in de opengestelde vertrekken van het kloostercomplex kleasterlingen, die aan de bezoekende gasten tekst en uitleg geven over onze kloosterbeweging en over het kloostergebouw. In het voorhuis bezoeken we alle verdiepingen, waaronder de meditatiezolder, de beide bibliotheken in de halskamer en in de opkamer, en we luisteren ook naar de uitleg van kleasterpastor Saskia Leene in de eeuwenoude stenen kelder van het klooster, die als stiltecentrum is ingericht.

Dankbaar voor zoveel belangstelling
Aan het eind van de middag komen ook Pieter & Esther met hun vijf weken oude Aaron Samuel nog langs voor een verlate rondleiding. Bij aankomst vertelt de bij de ingang tellende kerkenraadsvoorzitster Gea van Wieren dat de recent geboren Aaron exact de vierhonderdste bezoeker is van de Open Middag.
Vandaag zijn er dan ook ruim zevenhonderd bezoekers bij Nijkleaster geweest tijdens dit Open Huis, en als je daarbij nog het groot aantal deelnemers optelt van de Pinksterzondag-activiteiten van Nijkleaster, leert een snelle rekensom ons dat er tijdens beide Pinksterdagen zo ongeveer duizend bezoekers zijn geweest ter gelegenheid van de opening van Nijkleaster-Westerhûs. Dat is een dermate groot aantal belangstellenden, dat ons tot grote dankbaarheid stemt.
 

Pinkster 2023: Feest van Verbinding

Zondagmiddag 28 mei 2023

 

17 Kloosterlingen beantwoorden hun Belofte met gezang

Vieren van Verbinding

Na een jarenlange periode van voorbereiding gaan we op deze Eerste Pinksterdag het Feest van Verbinding vieren.

• Ten eerste vieren we vandaag dat de Protestantse Gemeente Westerwert en de pioniersplek Nijkleaster samenvloeien tot de eerste kloostergemeente binnen de Protestantse Kerk in Nederland, die vanaf vandaag verder gaat als 'Protestantse Kloostergemeente Nijkleaster-Westerwert.
• Ten tweede zijn er vanmiddag 17 inwonende en uitwonende kleasterlingen, die zich als kloosterlingen gaan verbinden aan deze kloostergemeente en aan dit klooster.
• En ten derde zal vanmiddag tot slot ook nog de officiële opening plaatsvinden van het nieuwe kloostercomplex Nijkleaster-Westerhûs te Hilaard.

Drie gedenkwaardige gebeurtenissen op deze vrolijk-zonnige Pinksterzondag. En dat gaan we met een groot aantal betrokkenen dankbaar en fleurig vieren.

Voorganger dominee Hinne Wagenaar

Om 13:30 uur zitten alle genodigden klaar in de kerkzaal van de kloosterkerk van Nijkleaster te Jorwert. De groep aanwezigen bestaat - vanwege de beperkte ruimte in de Jorwerter Sint-Radboudkerk - uit een selectie van onder andere kleasterlingen, kleasterkrachten, kerkenraadsleden, bestuursleden, en officiële vertegenwoordigers van een groot aantal relaties van Nijkleaster, zoals de Protestantse Kerk in Nederland, de burgerlijke gemeente, kerkelijke gemeenten, subsidiegevers, zakelijke partners, en naaste familieleden van de kleasterlingen in spe. 

Voorafgaand aan het welkom door de kerkenraadsvoorzitster Gea van Wieren luisteren we naar de muziek van 'Veni Creator Spiritus', en daarna zingen we samen het lied 'Geweldige, gedreven wind'.

De bemoediging en de gebeden worden uitgesproken door de voorganger van deze kerkdienst, dominee Hinne Wagenaar, één van de kleasterlingen en bij aanvang van Nijkleaster de pionierspredikant van Nijkleaster. Daarna vragen we zingend om ontferming: 'Hear, ûntfermje Jo!'

Aan één van de houten balken hoog in de kerkzaal hangt een nog niet geheel geknoopt drievoudig snoer. Drie gemeenteleden van de kerkelijke gemeente komen naar voren om het onderste deel van dit drievoudig snoer ook te knopen, waarmee het samengaan van de protestantse gemeente en Nijkleaster wordt gesymboliseerd. Dat beantwoorden we met samenzang van 'Kom tot ons, o Heil'ge Geest, in ons ontsteekt Gij 't vuur van Uw liefde'. Na de bijbellezing van het Pinksterevangelie zingen we dit lied nogmaals.

Na de preek luisteren we naar muziek van Martijn van Dongen, en zingen we met zijn allen het lied 'Zij zit als een vogel'.

Voorganger dominee Wim Beekman

En dan neemt de tweede voorganger - classispredikant dominee Wim Beekman - de dienst over. 

We luisteren naar zijn inleiding bij de aanstaande verbinding van de kleasterlingen aan de nieuwe Protestantse Kloostergemeente Nijkleaster-Westerwert. 

Iedere kloosterling heeft een korte tekst geschreven waarin diens persoonlijk verlangen is verwoord om kleasterling te worden. Bij het uitgaan van de kerk krijgen wij straks allen de brochure met die 17 teksten van persoonlijk verlangen.

Dominee Beekman vraagt in het verlengde daarvan vervolgens collectief aan de 17 kleasterlingen om hun belofte gezamenlijk uit te spreken, wat de groep van kleasterlingen collectief beantwoordt door samen het lied 'Take, O take me as I am' te zingen ten overstaan van alle kerkgangers van vanmiddag. Wij allen beantwoorden hun belofte door in samenzang hetzelfde lied te zingen.
Vervolgens krijgen alle 17 kleasterlingen één voor één een hanger met daarop het logo van Nijkleaster omgehangen van voorganger Beekman.

Als afsluiting van de door dominee Beekman uitgesproken gebeden sluiten wij samen zingend de gebeden af met de Friestalige versie van Het Onze Vader: 'God fan fier en hein ús Heit'. 

Na het slotlied 'God zal je hoeden, Christus je voeden, Geest van hierboven geeft zin en zicht.' luisteren we naar een toespraak van René de Reuver, die als scriba van de Generale Synode namens de Protestantse Kerk in Nederland het woord voert om zijn waardering uit te spreken voor het feit dat we hier vandaag met zijn allen getuige zijn van de stichting van de eerste Protestantse Kloostergemeente binnen de Protestantse Kerk in Nederland (PKN).

Officiële opening van Klooster Nijkleaster-Westerhûs

Tussen drie en vier uur vanmiddag krijgen we aansluitend de gelegenheid om de Sint-Radboudkerk te verlaten, teneinde af te reizen naar het Klooster Nijkleaster-Westerhûs in het stille weidegebied ten zuiden van Hilaard.

Daar komen we met een aanvullende groep genodigden in groten getale bijeen om de officiële opening van het nieuwe kloostercomplex bij te wonen en feestelijk te vieren.

De beide bestuursvoorzitters Gea van Wieren en Alex Riemersma gaan ten overstaan van alle gasten voorafgaand aan de opening bij toerbeurt in gesprek met achtereenvolgens kleasterlinge Sietske Visser, kerkrentmeester Harry Kaspers, architect Kees de Haan, bouwers Piet van Zuiden & Wilke Kolthof en kleasterling Hinne Wagenaar & bouwpastor Henk Kroes over hun betrokkenheid bij de restauratie en nieuwbouw van dit eigentijdse Friese klooster. 

Daarna krijgt bouwpastor Henk Kroes een cortex-stalen gedicht-plaquette en twee Henk Kroes-bankjes cadeau aangeboden als grote dank voor zijn aandeel in de restauratie en nieuwbouw, nadat Henk Kroes overigens de kloosterklok heeft geluid als openingshandeling van het nieuwe Friese klooster Nijkleaster-Westerhûs.

En nadat we hebben getoast op deze feestelijke opening is er volop tijd om het kloostercomplex te bezichtigen en om elkaar te ontmoeten; dankbaar dat we nu al zover zijn gekomen met Nijkleaster, en vol van geloof, hoop en liefde om Nijkleaster met velen verder vorm en inhoud te geven.

Pinksterfeest op het Kaatsveld van Stiens

Zondag 28 mei 2023
 

Pinksterfeest-kerkdienst te velde op het kaatsveld in Stiens 

Pinksterfeest samen vieren
Het is al enkele jaren te doen gebruikelijk dat de Protestantse Gemeente te Stiens het Pinksterfeest viert met een ochtendkerkdienst op het kaatsveld van Stiens. Zo ook vandaag, onder de stralende zon.

Voorganger van deze Pinksterviering is dominee Jak Verwaal, en de muzikale begeleiding van deze eredienst wordt verzorgd door onze gemeenteband United.

Velen van de kerkelijke gemeente zijn al druk in de weer geweest om ervoor te zorgen dat wij met zijn allen dit feest hier kunnen vieren, dat wordt afgesloten met een gezellig samenzijn op het kaatsveld na afloop van deze Pinksterviering.

Dienst te velde 

United zingt voorafgaand aan de dienst het lied 'Create in me a clean heart': vernieuw een vaste Geest in mij.

Na woorden van welkom zingen we met zijn allen 'Kom laat ons deze dag met heilig vuur bezingen; Eens gaf de Heilige Geest aan velen heldenmoed. Bid dat Hij ons vandaag verlicht met Pinkstergloed'.

Voordat de kinderen elders op het kaatsveld hun kindernevendienst aanvangen, worden we begroet door de voorganger, bidden we, en zingen we 'Geest van God, maak in dit uur al Uw kind'ren vrij'.

Daarna vertolkt United het lied 'Ik ben' van Marcel Zimmer, en wij zingen het refrein van zijn lied mee. 

Tussen de schriftlezing over 'De komst van de Heilige Geest' en het luisterlied 'Laat ons samen één zijn' van Sela, luisteren we naar de overdenking in drie punten van dominee Verwaal, gevolgd door dankgebed en collecte.

Aan het eind van de viering zingen we nog de zegen-liederen 'May de road rise to meet you' en 'Er komen stromen van zegen', en dan tot slot na de zegen en heenzending door de voorganger wordt deze Pinksterdienst te velde afgesloten met het zingen van het lied 'Build Your Kingdom Here', Heilige Geest, kom ons nu binnenvallen. Wij zijn Uw Kerk'.

Hondsrugpad van Weiteveen (NL) naar Meppen (D)

Zaterdag 27 mei 2023

 

Einde van het Hondsrugpad, op de Markt in het Duitse Meppen

Hondsrugroute

In het jaar 2021 publiceerde wandel-journalist Fokko Bosker weer een nieuwe wandelgids, met als titel 'Hondsrugpad', en met als subtitel: 'Wandelen door de prehistorie, esdorpen en grenzeloze natuur'.
Dit Hondsrugpad loopt vanuit Groningen via Emmen naar het Duitse Meppen, en het volgt daarbij onder andere middeleeuwse karrensporen, prehistorische veenpaden en het passeert de indrukwekkende hunebedden op deze heuvelrug. De route voert onder meer door uitgestrekte bossen, over heidevelden, zandverstuivingen en akkers. 
Wandelend op dit langeafstandspad ervaar je een rijke variatie aan landschapstypen, middeleeuwse dorpen en natuurgebieden.
Na een inleidend hoofdstuk van Fokko Bosker, gidst hij de lezer van zijn wandelgids etappe voor etappe door het landschap, en belicht Bosker de aardkundige geschiedenis, en verbindt Fokko die met de rijke cultuurhistorie en natuurbeleving.

Wandelen door de prehistorie, esdorpen en grenzeloze natuur
De routegids biedt een doorgaande wandelroute aan in negen etappes (van 10,3-31,9 kilometer per etappe); van Groningen - grensoverschrijdend - naar Meppen in Duitsland.
Aan weerszijden van die route biedt de gids ook zeven gevarieerde rondwandelingen (van 3,8-25,5 kilometer per wandelronde), waarvan bijvoorbeeld de eerste een stadswandeling is en de laatste een wandeling door een natuurgebied.
Daarnaast zijn er dan nog twee afzonderlijke verbindingsroutes, namelijk die van Assen naar Anloo in twee trajecten van totaal 29 kilometer, en die van Coevorden naar Emmen ook in twee trajecten, van totaal 53,8 kilometer.
Alle etappes, rondwandelingen en verbindingsroutes (trajecten) door contrastrijke natuur en cultuurhistorie hebben samen een totale lengte van 341,6 kilometer.

Wandeldag 11 – Van Weiteveen (Nederland) naar Meppen (Duitsland)
Vandaag gaan Durkje en ik van start met onze elfde wandeldag op het Hondsrugpad.
We wandelen deze dag van het Nederlandse Weiteveen naar het Duitse Meppen, eindhalte van het Nederlandse Hondsrugpad.
Deze dagtocht is het tweede deel van de Etappe 9 ‘Van Zwartemeer/Weiteveen naar Meppen in Duitsland’ , namelijk (9.2) van Weiteveen naar Meppen.
De totale afstand van deze wandeldag is 31,9 kilometer.
Na onze overnachting en ontbijt in Hotel Greive in het Duitse Haren vertrekken Durkje en ik vanmorgen richting Meppen, bij een temperatuur van 13 graden Celsius.
Het is droog, nauwelijks bewolkt, en aangenaam zonnig wandelweer.
De temperatuur loopt vandaag op tot 22 graden Celsius. Er waait een enigszins verfrissende wind vanuit het noordoosten.

Etappe 9.2: Van Weiteveen naar Meppen
Nadat we onze ene auto hebben geparkeerd in een parkeergarage in het stadscentrum van Meppen, rijden we over de Duits-Nederlandse landsgrens naar het Drentse Weiteveen, waar we om 9:45 uur arriveren. Daar laten we onze auto achter op het parkeerterrein van het Natuurreservaat Bargerveen. Hier begint vandaag deze etappe.
Het thema van de negende etappe is: ‘Grenzeloos Bourtangermoeras is feest voor natuurliefhebber’. Het tweede deel van deze etappe gaat aanvankelijk door het uitgestrekte Bargerveen, dat oorspronkelijk deel uitmaakte van het Bourtangermoeras, dat één van de meest uitgestrekte hoogveengebieden in Noorwest-Europa was. Voor natuurliefhebbers is dit natuurgebied qua landschap, flora en fauna inderdaad een feest. 
De route van vandaag gaat grotendeels door het natuurpark Bourtanger Moor-Bargerveen.

Door het Bargerveen naar Duitsland
Om 9:50 uur verlaten we de parkeerplaats, en wandelen we het Bargerveen in.
Nadat we een eind over het betonnen fietspad hebben gelopen, komen we op een kruispunt van beton en veldpad bij een natuurstenen monument, dat de haakse verkaveling van het Bargerveen symboliseert.
Hier gaan we rechtsaf, het veldpad op, tussen de veenplassen door.
Waar we de veenvaart Zuidersloot kruisen, staat een kudde koeien ons nieuwsgierig gade te slaan.
Als we even later de Nederlands-Duitse landsgrens bereiken, moeten heel even een stukje in noordelijke richting lopen, om even later direct al weer rechtsaf te gaan, Duitsland in. Het gelukkig recent nog gemaaide graspad tussen een sloot en een boomwal gaat een heel lang eind langs een perceel land dat nog wordt gebruikt voor het afgraven van turf.
We gaan hier door het in 2006 opgerichte Internationale Natuurpark Moor-Veenland. 

Twist
In de verte zien we een oude ijzeren wagen met hele brede banden staan, waarmee door dit veengebied werd gereden.
Over een enorme lengte wordt en is turf afgegraven, dat in de lengterichting hoog is opgeworpen om later te worden afgevoerd.
Verderop ligt een stapel rails, en zien we enkele wagons geparkeerd staan, die voor dit turftransport kunnen worden gebruikt.
Ons veldpad eindigt in de bocht van de Hofer Strasse. Als we nu in oostelijke richting zouden gaan, zouden we direct de plaats Twist binnenwandelen.
In de bocht van deze Hofer Strasse staat op een stukje rails ook nog een kleine oude locomotief met daar achter enkele kleine evenzo verroeste wagons. Ze zijn als het ware een monument voor het lokaal vele jaren graven en vervoeren van turf. 

Aan de overzijde van de weg staat een door bedrijven gesponsorde, gerestaureerde wagon, die werd gebruikt voor het vervoeren van personen, waarschijnlijk voor het vervoer van veenarbeiders.

Lehrpfad 'moor land schaffen'
We volgen de Hofer Strasse in zuidelijke richting, om even later voorbij een picknickbank een schouwpad op te gaan langs de Südlicher Annaveenschloot. Aan de overzijde van de brede sloot zien we een oud veen-bedrijfspand.
Via een eenvoudige platte houten brug steken we deze sloot over.
De route gaat als veldpad verder, tot aan een vogelkijkhut, die door jagers wordt gebruikt. Als we daar linksaf gaan, zien we rechtsachter ons een aantal van de vele windmolens, die we al vanaf vóór Klazienaveen-Noord steeds in de verte hebben zien staan ter hoogte van de landsgrens.
Even later steken we de Südstrasse over, en dan gaat de route verder op het zogenoemde Lehrpfad 'moor land schaffen'. Hier en daar staan op deze kleine omweg langs dit beleefpad houten huisjes met informatiepanelen over de geschiedenis en functie van dit cultuurlandschap.
We doorkruisen nu het Provinzialmoor, een ingedamd veengebied dat in het kader van herinrichting van het land grotendeels is geëgaliseerd, onder andere om het water vast te houden in dit natte veengebied.
Getuige de hier nog werkende ja-knikker wordt in dit gebied ook nog olie opgepompt uit de ondergrond. Vanuit de auto hadden we eerder vanmorgen al regelmatig ja-knikkers hun gestage werk zien doen.

Steekmuggen en wandelaars
Bij deze ja-knikker komen ook enkele rails van smalsporen samen. Verderop moeten op onze route één van deze oude smalsporen kruisen. 

Vóór ons ligt een lang en recht veldpad, waarlangs een heel oud smalspoor loopt. Op die rails staat een hele lange rij van oude, roestige turf-wagons. We tellen er totaal 51 wagons op rij.
De zon schijnt al behoorlijk, en het is een beetje broeierig hier over de veenpaden door de lanen. Ineens worden we heftig aangevallen door een groot aantal steekmuggen. We lopen dan snel even een akker op, om ons in de volle zon in te smeren met de uit voorzorg meegenomen anti-muskietenvloeistof. Dan blijkt dat ik net te laat ben met insmeren, want een pijnlijke, dikke bult verschijnt boven op mijn hand, als gevolg van een allergische reactie op de steekpartij van deze tamelijk grote steekmuggen. Het middeltje dat we zojuist op huid en kleding hebben gespoten, blijkt heel goed te helpen, want vanaf dit moment worden we niet meer gestoken. De steekmuggen vliegen merkbaar tegen de huid aan, maar vliegen ook direct weer weg, als gevolg van de scherp riekende stof die in dit anti-muskietenvloeistof zit. Dat wandelt zo een heel stuk aangenamer.
Verderop komen ons twee Pools-Duitse wandelaars tegemoet. We raken in gesprek met hen. De man en de vrouw vertellen over hun grote wandelervaring over vele Duitse wandelroutes. Zij wandelen regelmatig weekends van twee tot vier dagen, om net zoals wij langeafstandpaden geheel te bewandelen.
Zij bewandelen in meerdere weekends in de periode van zo'n twee kalenderjaren de Duits-Nederlandse Hünenweg. Ze zijn begonnen in het Duitse Osnabrück, en hopen volgend jaar eens in Groningen te arriveren, het eind van de Hünenweg.

Naar Versen
Nadat we het bos zijn uitgelopen aan de overzijde van de Jägerstrasse kruisen we op de Schüninghsdorfer Strasse de Wesuwer Schloot, en even later gaan we via een viaduct over de Duitse A31.
Aan de overzijde van de Süd-Nord-Strasse zien we een abri staan. Gelukkig staat daar een houten zitbank in, want we hebben nu al meer dan viereneenhalf uur aaneengesloten gelopen, zonder te pauzeren. Het is dus wel de hoogste tijd voor een rustpauze. En die vinden we hier tegenover een moderne Mariakapel in deze schaduwrijke abri. We wandelen hier door een streek waar wellicht veel rooms-katholieken wonen, omdat we toch heel regelmatig Maria-kapellen langs de weg zien staan.
Tegenover de Georg-Sperl-Strasse verlaten we het asfalt, om verder te gaan over een mooi veldpad tussen de akkers door. 
Nadat we zo een heel eind in oostelijke richting hebben gelopen, wandelen we op de Pappelallee het dorp Versen binnen, en ook direct al weer uit.
Als we op Zur Windmühle lopen, gaan we om een nieuwbouwwijk heen het dorp Versen weer binnen.
Nu hadden we gehoopt dat we op Zum Paradies in Versen even hadden kunnen verpozen in het Mongoolse restaurant, maar dat blijkt ijdele hoop te zijn, want die is nu nog gesloten. Verder is hier geen horeca, dus er zit niets anders op dan maar door te lopen.

Ems-Altarm-Versen
We wandelen Versen uit, en lopen dan naar de Ems-Altarm van Versen, een voor scheepvaart afgesloten oude meander van de Duitse rivier de Eems. 
Hier passeren we ook een smalle stroomversnelling in die oude meander.
Vanaf dit punt gaan we een heel smal oeverpad op, dat de oude meander volgt. 
Hier en daar passeren we sportvissers, die langs de rivieroever hun visstek hebben gevonden, door enkelen uitgebreid ingericht met een imposante sportvissersuitrusting. Daar passeren we ook twee Nederlandse jongemannen, die hier hun vistentjes al hebben opgezet, en die ons vertellen dat ze hier de komende twee nachten zullen verblijven om in de rivier doorlopend te vissen. Ze vertellen ons dat in deze rivier een groot aantal verschillende vissoorten gevangen kan worden. Logisch dat we dus zoveel sportvissers passeren hier op het oeverpad.
Onder het donkere bladerdek van de bomen langs de rivier bloeien overigens prachtige helderwitte bloemen.

Ems-Altarm-Roheide-West
Vlak vóór de rivierbrug over de E233 maken we via Zum Bergham en de Spiekweg een doorsteek van de meander van de Ems-Altarm naar de oude Eems-meander van de Ems-Altarm-Roheide-West.
Vanaf ons begin van de Ems-Altarm valt ons op hoe minimalistisch hier de gele bewegwijzering is van de Hünenweg. Zo is bijvoorbeeld niet aangegeven hoe je vanaf de Ems-Altarm-Roheide-West op aanwijzing van die gele bordjes het bosperceel in zou moeten gaan. Wel is hier met witte wegwijzers van de Hünenweg aangegeven hoe de verbindingsroute naar Meppen loopt. We volgen dan ook voorlopig de witte Hünenweg-wegwijzers tot we bij de oever van de Eems aankomen. 
Iets verderop beginnen dan de gele wegwijzers weer, en kunnen we die over het fietspad langs de Eems volgen totdat we ter hoogte van ongeveer Bundesstrasse 70 de stad Meppen binnenwandelen.
Even later passeren we de locatie waar de Hase en de Eems elkaar kruisen.
Over de Ems-Brücke van de Schullendamm wandelen we de oude binnenstad van Meppen binnen.

Naar de Markt van Meppen
Via de Emsstrasse en de Haserstrasse lopen we direct door naar de Markt van Meppen.
Op de Markt zien we nog de kleurrijk versierde Meiboom staan. 
Aan het andere eind van de Markt arriveren we bij het markante, oude Raadhuis (1408) van het middeleeuwse Meppen. 

We lopen om het stadskantoor heen in de richting van de Gymnasialkriche der Jesuiten. 
Daar nemen we plaats op een schaduwrijk terras, om beschermd tegen de warme zon een heerlijk koud drankje te drinken, alvorens we Meppen straks weer zullen verlaten. 
Hier op de Markt van Meppen hebben we het eindpunt bereikt van het Nederlandse Hondsrugpad.
Na het verkoelende drankje wandelen we terug over de Markt, om onze auto af te halen in de parkeergarage in het stadscentrum van Meppen. 
Morgen is het Pinksteren, en we krijgen gasten in huis, dus we moeten onderweg nog wel de nodige boodschappen halen voor de komende dagen.

Eerst nog boodschappen voor Pinksteren
Het is onderwijl al na vijven in de middag, en als we nu via Weiteveen eerst naar huis rijden, naderen we in Nederland de sluitingstijd van de verswinkels en de supermarkten. Daarom zoeken en vinden we hier in Meppen een bakker, waar we alvast onze broodartikelen kopen, we gaan de Pinksterdagen dus voor een goede verandering in met Duitse broden: regionale Emslandstuten, Mischbrot, Dreikornbrot, Weltmeisterbrot en Schwartzbrot.
En omdat we weten dat Westerbork - dat we straks passeren - in elk geval twee grotere supermarkten heeft, gaan we daar straks onderweg de rest van onze boodschappen halen.
Vanuit Meppen rijden we met onze ene auto terug naar Weiteveen. Daar halen we onze andere auto af, en dan rijden we direct door naar Westerbork. Na het succes van het boodschappen in Westerbork, rijden we vervolgens door naar Feinsum, waar we om ongeveer kwart voor negen 's avonds arriveren. 

Hondsrugpad van Klazienaveen-Noord naar Weiteveen

Vrijdag 26 mei 2023
 

Bij de schaapskudde in het Natuurreservaat Bargerveen

Hondsrugroute

In het jaar 2021 publiceerde wandel-journalist Fokko Bosker weer een nieuwe wandelgids, met als titel 'Hondsrugpad', en met als subtitel: 'Wandelen door de prehistorie, esdorpen en grenzeloze natuur'.
Dit Hondsrugpad loopt vanuit Groningen via Emmen naar het Duitse Meppen, en het volgt daarbij onder andere middeleeuwse karrensporen, prehistorische veenpaden en het passeert de indrukwekkende hunebedden op deze heuvelrug. De route voert onder meer door uitgestrekte bossen, over heidevelden, zandverstuivingen en akkers. 
Wandelend op dit langeafstandspad ervaar je een rijke variatie aan landschapstypen, middeleeuwse dorpen en natuurgebieden.
Na een inleidend hoofdstuk van Fokko Bosker, gidst hij de lezer van zijn wandelgids etappe voor etappe door het landschap, en belicht Bosker de aardkundige geschiedenis, en verbindt Fokko die met de rijke cultuurhistorie en natuurbeleving.

Wandelen door de prehistorie, esdorpen en grenzeloze natuur
De routegids biedt een doorgaande wandelroute aan in negen etappes (van 10,3-31,9 kilometer per etappe); van Groningen - grensoverschrijdend - naar Meppen in Duitsland.
Aan weerszijden van die route biedt de gids ook zeven gevarieerde rondwandelingen (van 3,8-25,5 kilometer per wandelronde), waarvan bijvoorbeeld de eerste een stadswandeling is en de laatste een wandeling door een natuurgebied.
Daarnaast zijn er dan nog twee afzonderlijke verbindingsroutes, namelijk die van Assen naar Anloo in twee trajecten van totaal 29 kilometer, en die van Coevorden naar Emmen ook in twee trajecten, van totaal 53,8 kilometer.
Alle etappes, rondwandelingen en verbindingsroutes (trajecten) door contrastrijke natuur en cultuurhistorie hebben samen een totale lengte van 341,6 kilometer.

Wandeldag 10 – Van Klazienaveen-Noord naar Weiteveen
Vandaag gaan Durkje en ik van start met onze tiende wandeldag op het Hondsrugpad.
We wandelen deze dag van Klazienaveen-Noord naar Weiteveen.
Deze dagtocht bestaat om te beginnen uit: 

• het tweede deel van de Etappe 8 ‘Van Emmen naar Zwartemeer’, namelijk (8.2) van Klazienaveen-Noord naar Zwartemeer (ongeveer 12,3 kilometer).
• met tot slot vanmiddag het eerste deel van de Etappe 9 ‘Van Zwartemeer/Weiteveen naar Meppen in Duitsland’ , namelijk (9.1) van Zwartemeer naar Weiteveen (ongeveer 8,5 kilometer).

De totale afstand van deze wandeldag is derhalve ongeveer 20,8 kilometer.
We vertrekken vanmorgen om 7:50 uur vanuit Feinsum, bij een temperatuur van 11 graden Celsius.
Het is droog, nauwelijks bewolkt, en aangenaam  zonnig wandelweer.
De temperatuur loopt op tot 17 graden Celsius.
Er waait een enigszins verfrissende wind vanuit het noordoosten, maar omdat we vandaag overwegend in zuidelijke richting lopen, en we de wind dan in de rug hebben, voelt het niet koud aan.

Etappe 8.2: Van Klazienaveen-Noord naar Zwartemeer
Met de auto rijden we eerst vanuit Feinsum naar Weiteveen, waar we om 9:40 uur arriveren. Daar laten we onze ene auto achter op het parkeerterrein van het Natuurreservaat Bargerveen.
Dan rijden we met onze andere auto naar de bosparkeerplaats aan de Herenstreek tussen Nieuw-Dordrecht en Klazienaveen-Noord. Hier laten we deze auto achter, om in zuidelijke richting het Oosterbos binnen te wandelen.
Het thema van deze achtste etappe is: ‘Van het hoogste punt van de Hondsrug naar drassig Veenmoeras’, waarbij met het veenmoeras dan vooral het uitgestrekte Bargerveen wordt bedoeld. 
Na een bospad komen we in het open veengebied, waar direct al ook de grotere veenplassen opvallen. De brem bloeit hier vrolijk geel.

Bij de Koppelsluis
We lopen in zuidelijke richting, totdat we aankomen bij het Koning Willem-Alexander Kanaal. We gaan linksaf, en komen dan bij de grote Koppelsluis (2013).
Zojuist zijn twee pleziervaartuigen door de sluis gegaan, en verderop zien we ze onder de klapbrug door varen, het Scholtenskanaal op.
We nemen plaats op een houten bank, ter hoogte van de sluiskolk, voor onze koffiepauze.
Als we om het sluisgebouw heen lopen, raken we in gesprek met de sluiswachter.
Hij nodigt ons uit om even naar boven te lopen, boven op het sluiswachtershuisje.
Daar krijg je namelijk een mooi uitzicht over het hele sluiscomplex in beide richtingen.
De sluiswachter vertelt dat de beide sluizen in dit kanaal een totaal verval hebben van 5 meter, namelijk tweemaal 2,5 meter.
Als we vanaf de Koppelsluis langs het kanaal lopen, komt een politieauto ons achterop. Die rijdt vervolgens snel terug, om dan aan de overzijde van het kanaal een jongeman op een scooter staande te houden. Ondertussen komt ons een andere jongen tegemoet, zittend op een scooter, die met de afgezette motor ons tegemoet duwend. Hij rolt hier over een fietspad dat het bos uit komt, over het fietspad waarop hij met zijn scooter niet mag rijden. Op onze vraag of de scooter het niet meer doet, verwijst hij naar de politie-agenten verderop. Rollen op de scooter mag hier wel, maar rijden met hulp van de motor niet, vandaar zijn moeizaam voortduwen van de scooter.

Door het Oosterbos naar Zwartemeer
Verderop lopen we van het kanaal af, het zuidelijke deel van het Oosterbos in. In een rechthoekige vorm volgt dan een aantal bospaden, totdat we oostelijker weer terug komen bij het Koning Willem-Alexanderkanaal. Dat kanaal volgen we in oostelijke richting over het IJstijdpad, en als een eindje verderop het Scholtenskanaal zich voegt bij dit kanaal, komen we aan bij de klapbrug in het Scholtenskanaal, ter hoogte van de plaatselijke camping.
Met een zelfbedieningspontje trekken we ons naar de overzijde van het Scholtenskanaal.

Over De Kring gaat de route dan eerst verder tussen omvangrijke tuinbouw-kassencomplexen door, en verderop langs de oever van een grote veenplas. 
Dan gaat het in zuidelijke richting verder langs de brede vaart van de Lange Runde, tot aan de A37.
Nu kunnen we het veldpad langs de A37 - waar de gele lis al prachtig in bloei staat - volgen, totdat we door een tunneltje onder de A37 het Sportlandgoed Zwartemeer op kunnen gaan. Daar vinden we langs de recreatieplas een houten bank, waarop we plaatsnemen voor onze koffiepauze.
Daarna steken we de Verlengde Hoogeveense Vaart over, en wandelen we langs de rand van de bebouwde kom van Zwartemeer.

Barger Oosterveen en Meerstalblok
Nu kunnen we een veldpad volgen langs de rand van Zwartemeer, naar de Dorpshuiswijk Noordzijde. Links van de vaart ligt een kwekerij, en langs de vaart groeien en bloeien vele lupinen, wellicht ooit afkomstig van het veld van de kwekerij aan de vaart.
Aan de overzijde van De Panden en de Verlengde Meerwijk gaan we tussen twee veenplassen door.
Noordelijk van deze plassen staat een open rietgedekt informatiehuisje, met informatie over de geschiedenis van dit veengebied, het Barger Oosterveen.
Als je goed om je heen kijkt, kun je zien dat het waterpeil hier in de afgelopen natte periode behoorlijk hoger heeft gestaan.
Nu kun je er echter met droge voeten prima tussendoor lopen.

Etappe 9.1: Van Zwartemeer naar Weiteveen
Het thema van de negende etappe is: ‘Grenzeloos Bourtangermoeras is feest voor natuurliefhebber’. Het eerste deel van deze etappe gaat door het uitgestrekte Bargerveen, dat oorspronkelijk deel uitmaakte van het Bourtangermoeras. Voor natuurliefhebbers is dit natuurgebied qua landschap, flora en fauna inderdaad een feest.
Nadat Durkje en ik de Hogeweg zijn overgestoken, wandelen we het natuurgebied Meerstalblok binnen.
Ook dit is een nat veengebied, waarin - evenals in het Oosterbos - hier en daar eveneens veenpluis groeit.

Bargerveen
En dan opent zich vóór ons het prachtige veenreservaat van het Bargerveen.
Het is een grotendeels open veengebied met hier en daar veenplassen.
De veenplassen verschillen nogal qua vorm en omvang. 

Aan de verdroogde oevers kun je zien dat het water in het afgelopen winterseizoen een hoger peil heeft gehad.
De schoonheid en variatie van het landschap nodigt je als het ware uit om te blijven fotograferen.
De zachte veenpaden tussen de veenplassen door zorgen ervoor dat je met een gevoel van enige vering door het landschap wandelt.
Als we op het brede pad van de Verlengde Noordersloot komen, zien we rechts van het pad weer zo'n fikse waterpartij, waar de witte berken in het water staan.
En links van ons zien we een kudde heideschapen grazen.

Naar de schaapskooi van Weiteveen
Net voorbij de schapen buigt de route af naar het zuidoosten. 
We komen dan langs de schaapskudde. Eén van de schapen staat te drinken van het water uit een kleine veenplas.
Tussen de herkauwende heideschapen volgen we de bewegwijzering van het Hondsrugpad. 

De ooien en hun lammeren houden ons goed in de gaten als we hen passeren.
Enkele tientallen schapen en lammeren hebben een plek in de schaduw gevonden onder een breed uitwaaierende boom op het heideveld.
Ze liggen en staan dicht op elkaar.
Even later bereiken we de Schaapskooi Bargerveen van Staatsbosbeheer. 
Hier vinden we een aangenaam warm plekje uit de wind en in de zon op het terras van de horecagelegenheid. Daar drinken we een kop thee tijdens onze pauze tegenover de schaapskooi.

Veenland bij Weiteveen
Voordat we verder gaan, bekijken we één van de moderne schaapskooien van Staatsbosbeheer. De toegang is zo geconstrueerd dat je op een hoger nivo de schaapskooi betreedt, en zo dan van bovenaf de vandaag achtergebleven schapen in de schaapskooi kunt zien.
Na deze theepauze lopen we in zuidelijke richting naar de Zuidersloot van Weiteveen.
Over een veldpad lopen we parallel langs de Zuidersloot, totdat we tussen enkele woningen door de Zuidersloot over dienen te steken, om dan in zuidelijke richting het Veenland in te gaan.
Langs een boszoom en door het open veld gaat de route dan verder, zuidelijk van de bebouwing van Weiteveen, in oostelijke richting.
Voorbij het laatste huis van Weiteveen gaat de route dan weer in noordelijke richting terug naar de Zuidersloot, waar we dan arriveren bij de parkeerplaats van het Bargerveen, waar we vanmorgen onze auto hebben achtergelaten.

Overnachten in Haren
We stappen in, en rijden dan terug naar de parkeerplaats tussen Klazienaveen-Noord en Nieuw-Dordrecht, waarna we over de A37 naar de Nederlands-Duitse landsgrens rijden. In Duitsland rijden we door naar het Duitse Haren, waar we de komende nacht zullen overnachten.
Aan het begin van de avond gaan we uit eten bij een nieuwe, kleine pizzeria in het stadscentrum, en daarna keren we terug naar ons hotel in het centrum van Haren, waar we de nacht zullen doorbrengen.
Wandelend tussen het restaurant en het hotel passeren we de wel heel grote Martinuskerk aan het Martinusplatz in het stadcentrum van het Duitse Haren.
Morgen gaan we verder met deze tweedaagse wandeling op het Hondsrugpad.