Verloren zonen (en dochters?)

Maandag 12 mei 2025
 

Ds. Jak Verwaal in De Hege Stins

Vorming & Toerusting in Stiens

Vanavond verzorgt onze voormalige gemeentepredikant dominee Jak Verwaal in De Hege Stins van Stiens een lezing over het thema ‘Verloren zonen (en dochters?)’.

Deze lezing wordt georganiseerd door de Commissie Vorming en Toerusting van onze Protestantse Gemeente te Stiens

De spreker Jak Verwaal gaat vanavond in op uiteenlopende ‘vreemde verhalen’ uit de Bijbel, met ook aandacht voor welke vragen daaruit voorkomen. 

Talmoed Tora

Dergelijke vragen zijn opgetekend in de zogenoemde ‘Talmoed Tora’ (hetgeen zoiets betekent als: zorgvuldig luisteren naar de aanwijzing tot leven). 

Talmoed Tora verwijst naar de studie van en de betrokkenheid bij de Joodse teksten, met name de Thora (de eerste 5 bijbelboeken) en de andere belangrijke geschriften. Deze praktijk benadrukt het belang van onderwijs en de voortdurende zoektocht naar kennis binnen het jodendom, en het weerspiegelt een fundamenteel geloof in de kracht van leren om contact te maken met God en om de geboden in de Schrift te begrijpen.

Deze ervaring kunnen wij ook vandaag de dag raadplegen om te ontdekken hoe we met dit soort vragen om kunnen gaan. 

Lezing

We hebben gecollecteerd voor de Stichting Talmoed NL tijdens de afscheidsdienst van ds. Verwaal, met daarbij van zijn zijde de belofte dat hij nog eens bij ons in Stiens uitleg zou gaan geven over de terminologie van de Talmoed.

• In de Bijbel begint het met het spreken van God, tot bijvoorbeeld Abraham, Mozes en de profeten.
• In de Bijbel lezen we onder andere: 'Gij zult uw naaste liefhebben als u zelf'. Zoiets is het geschreven gedeelte van de Bijbel, ingegeven aan Mozes door God. 
• - Maar begrijpen we wat we lezen in de Bijbel?
• - Klopt het al dan niet als we daarmee iets gaan doen?
• Wie op de (bv. preek)stoel zit, geeft gezaghebbend uitleg over het Woord van God.
• Doe alles wat vanaf die stoel wordt gezegd, en bewaar het, als de (s)prekers tenminste oprechte verkondigers van het Woord zijn. Maar, pas wel op voor hun daden: pas op voor hypocrisie (huichelarij), voor schijnheiligheid.
• Probeer door de woorden van de (s)prekers heen te horen wat God tot je zegt.
• Het Woord van God is ons in eerste instantie gegeven door (over)schrijven, en ook door de mondelinge uitleg die je ernaast krijgt/hebt.

School en les 

Talmoed Tora zijn schooltjes/scholen, waar schriftgeleerden werden opgeleid.  

Daar werden aantekeningen gemaakt van hoe je de bijbelteksten kunt uitleggen. Een groot deel van al die verzamelde aantekeningen, vormen samen de zogenoemde 'Talmoed'. Dat schrijven en bewaren ervan was eigenlijk niet de bedoeling, maar het gebeurde wel, hetgeen dan toch leidde tot de Talmoed.

De Talmoed is na de Tenach (het oudtestamentische deel van de Bijbel) het belangrijkste boek binnen het jodendom. De Talmoed bevat dus de commentaren van belangrijke rabbijnen en andere schriftgeleerden op de Tenach, veelal in de vorm van discussies tussen voor- en tegenstanders van een bepaald standpunt

Zo staat er bijvoorbeeld in de Talmoed met betrekking tot het oplossen van conflicten: als je een gemeente vormt, stel dan rechters aan, die rechtspreken over de leden van de geloofsgemeenschap.

Voorbeeld 1: een vreemd verhaal

• Stel: Wat doe je met een opstandig kind?

Jezus geeft daarbij het welbekende verhaal van 'De Verloren Zoon', over de ongehoorzame verkwister, zuiper, vreetzak, brasser. Dat zou volgens de wet van Mozes moeten leiden tot het stenigen van deze weerspannige zoon. 

• Maar wat moeten we hiermee? 

Daarover werd in de Talmoed Tora gesproken: hoe ga je met zo iemand om? Dat riep vragen op over waar we het eigenlijk over hebben, over hoe erg het is, en wat je er dan aan moet gaan doen. 

Ten tweede is de vraag of vader en moeder het al dan niet geheel met elkaar eens waren over hoe nu verder. Praat dus eerste met beiden, praat met diens broers en zussen, en praat met zijn grootouders.  

Deze benadering van de verloren zoon (voor wat betreft het stenigen), geldt volgens de bijbeltekst niet voor de meisjes. Mozes zegt duidelijk dat je moet letten op het feit dat er verschil bestaat tussen jongens en meisjes. 

Ten derde kun je de vraag stellen over het onderscheid naar leeftijd, want wanneer word je als kind volwassen, hetgeen immers cultureel is bepaald. De verloren zoon in dit bijbelverhaal is geen kind meer, want hij is 13+, en heeft dan al iets volwassens, is al een klein beetje en wordt steeds meer man.

Boodschap: let goed op wat de jeugd doet; thuis, op school, op straat, op het werk!

Zo kun je vanuit de aantekeningen van de Talmoed steeds dieper in gaan op de problematiek die speelt, met - in dit geval - uiteindelijk als doel dat de verloren zoon – in tegenstelling tot wat Mozes schreef – niet gestenigd zou worden.

De tekst van Mozes wijst ons erop dat we onze kinderen goed in de gaten moeten houden, dat we ze niet al te zeer loslaten, maar dat we - zo werd veel later geredeneerd - bijvoorbeeld (zondag)schooltjes stichten, waarin we de kinderen begeleiden naar volwassenheid. Per saldo is dat eigenlijk de boodschap van de Talmoed. 

Voorbeeld 2: Wat mag al dan niet op de sabbat

• Waar het vooral om gaat, is het feit dat God ons een opdracht (met een uitdaging) geeft om een leuke dag in de week (sabbat/rustdag/zondag) te maken. 
• Als je je daartoe zelf een opdracht geeft, dan mag je die opdracht proberen uit te voeren, en als het je dan lukt (met of zonder hulp van anderen), dan zul je daar grote voldoening van voelen.

Conclusie van deze avond

God zegt: Ik geef je mijn Woord, en daar mag en kun je mee aan de slag.

• God spreekt door het geschreven Woord (de Bijbel), maar Hij wil ook dat wij meedoen, dat wij met elkaar praten, dat wij naar elkaar luisteren, en dat we geduld hebben met elkaar. 
• God heeft mij op aarde een plek gegeven, en ik moet wat God zegt ook voelen. Het moet ook uit mij komen; in het gesprek met anderen moet ook duidelijk worden wat mijn roeping is.
• De Tora gaat niet uit van dwang, maar van naar elkaar luisteren, met elkaar spreken, elkaar bemoedigen en opvoeden.
• Uiteindelijk is het de bedoeling dat we het samen doen, èn met God. Het gaat dus niet om de enkeling, maar om samen, en zéker ook samen met God.

Zelfs hier vind je nog een paar rechtvaardigen

Zondagavond 11 mei 2025
 

Verhalenverteller Guido de Bruin als Jacques Suasso Henriques
(foto: Ruben Schipper)

Solovoorstelling van Guido de Bruin

Vanavond woon ik in De Hege Stins van Stiens een solovoorstelling bij, die is georganiseerd door de Evangelisatiecommissie van de Protestantse Gemeente te Stiens. 

Verhalenverteller Guido de Bruin speelt voor ons vanavond zijn solovoorstelling 'Zelfs hier vind je nog een paar rechtvaardigen'. 

Dit is een aangrijpend verhaal over vuile handen, zuiverheid en moed in Kamp Westerbork in de Tweede Wereldoorlog, gebaseerd op de novelle 'De nacht der Girondijnen' van Jacques Presser. 

De muzikale begeleiding wordt tijdens de voorstelling verzorgd door Fred Tuinder op basklarinet.

Gastheer Jan Keuning van de Stienser Evangelisatiecommissie geeft bij zijn openingswoorden aan dat het een heftig verhaal is, geschreven door een medewerker (van de Ordedienst) van Kamp Westerbork.

Lezen en beleven & Herlezen en herbeleven

Ter voorbereiding op deze solovoorstelling heb ik in de afgelopen dagen het boek van Presser nog maar eens weer gelezen, wat een bijzondere dimensie gaf aan het bijwonen van deze voorstelling.

Dat boek - en daarmee ook deze voorstelling - vertelt het aangrijpende verhaal van een geschiedenisleraar van Portugees-Joodse afkomst in Amsterdam, die zich in 1943 meldt bij de Joodse Ordedienst in Kamp Westerbork. Zo en daarmee hoopt hij zijn vege lijf te redden.

De ontmoeting met de zachtmoedige ‘rebbe’ Jeremia Hirsch in kampbarak 52 brengt echter een ommekeer in hem teweeg, die hem noopt een daad te stellen die zijn lot zal bepalen.

Met de woorden van het pas gelezen boek nog zo goed in mijn geheugen, ervaar ik hoe knap Guido de Bruin het verhaal vertelt, waarbij hij hier een daar zich uiteraard enkele vrijheden van weglatingen en toevoegingen toemeet, en dan toch uiterst compleet de bewoordingen van de novelle van Presser presenteert in zijn voorstelling.

Guido de Bruin in zijn voorstelling:

• Goed of verkeerd.
• Ik ben niet gek, niet geschift, niet waanzinnig.
• Als iemand dit document het kamp uitsmokkelt, zal er iemand zijn die het leest.
• Dit is de volledige waarheid, woord voor woord.
• Ik zou dit voor het Laatste Oordeel kunnen herhalen.
• Weten doe ik niet.
• Ik veronderstel dat jij mijn goede voorbeeld wilt volgen.
• Wie zacht of halfzacht is, gaat de trein in.
• Het schrille fluitje van elke dinsdagochtend.
• Eén rechtvaardige lijkt me al voldoende.
• We kwamen altijd uit bij de Bijbel.
• Al ging ik ook in een dal der schaduw des doods.
• Blijf vertrouwen op je medemens, vooral op de gewone mensen.
• Zelfs hier vind je nog een paar rechtvaardigen.
• Met jouw hoogmoed blijf je nergens.
• Volgens de Duitsers kan er niets gebeuren zonder een leider.
• Ik heb dat gezien, vele nachten van verdoemenis.
• Dit is alles wat er door mij en met mij is gedaan.

De nacht der Girondijnen

Zondag 11 mei 2025
 

Cover van 'De nacht der Girondijnen'

Boekenweekgeschenk met prijsvraag
Aan dit boekenweekgeschenk van het jaar 1957 werd een prijsvraag voor het publiek verbonden, waarbij de lezers van dit boek werd gevraagd om vast te stellen door wie deze novelle was geschreven.

Daartoe werden de namen - en enkele van hun publicaties - van de schrijvers die een manuscript indienden ter publicatie van dit boekenweekgeschenk achterin dit boek vermeld, waaruit de lezer dan de keus had.

Later in het jaar werd de naam van de auteur bekend gemaakt, en dat was professor dr. Jacob Presser, hoogleraar geschiedenis.

De titel van het boek 'De nacht der Girondijnen' verwijst naar de laatste nacht van de Girondijnen, ten tijde van de eerste fase van de Franse revolutie. De laatste maaltijd van deze Girondijnen werd in het cachot aangericht; met uitgezochte spijzen, kostbare bloemen, en zeldzame wijnen, maar daarna werden de eenentwintig girondijnen onthoofd onder de guillotine, omdat ze de eenheid en ondeelbaarheid van Frankrijk in gevaar hadden gebracht.

Onontkoombaar

Dit verhaal heeft het drama van Westerbork, het doorgangskamp voor de transporten van Joden naar de Duitse 'Vernichtungslager' (Auschwitz / Sobibor) tot onderwerp. 

Het leven in Kamp Westerbork met het uitzicht op de onontkoombare wekelijkse treintransporten, waardoor alle handelingen en verhoudingen bepaald werden, en de positie van de Joodse ordedienst, die in het cynische Duitse oorlogssysteem van ontmenselijking een zo tragische rol speelde, wordt in dit boek met doordringende kracht beschreven.

Levenswendingen

Jacques (Jacob) Suasso Henriques is in Amsterdam een jonge geschiedenisleraar van Portugees-Joodse afkomst. Via één van zijn leerlingen, en diens vader, komt Jacques in de Tweede Wereldoorlog in het Drentse Kamp Westerbork bij de ordedienst terecht. Hij zorgt - in opdracht van de Duitsers - mede voor het samenstellen van de transportlijsten van Joden die worden weggevoerd naar de concentratiekampen van Auschwitz (en later Sobibor). Daarmee hoopt Jacques zijn eigen bestaan (zijn leven) zo lang mogelijk te rekken. 

Wanneer echter na enige tijd kamp-werk een bevriende 'rabbijn' - 'rebbe' Jeremia Hirsch - mishandeld wordt door Jacques' baas Siegfried Israël Cohn, slaan bij Jacques de stoppen door. 

Zijn leven neemt dan direct een heel andere wending, maar voor hij zelf de reis naar het Oosten (Sobibor) begint, schrijft Jacques zijn kamp-ervaringen op.

Jacques Suasso Henriques (Jacob):

• De eerste wet van dit Kamp (Westerbork): zij of ik.
• Weten doet niemand iets, echt weten.
• Ik doe het vuile werk - ander werk bestaat hier trouwens niet.
• De kleinste Ariër hier (in Kamp Westerbork) is machtiger dan de grootste Jood.
• Wij allen leven hier (in Kamp Westerbork) bij de week.
• Ja jongen, ik weet ook wel dat het zo mooi is, maar ik gà kapot of ik máák kapot.
• Ik heb me wel eens afgevraagd of de volmaaktheid zelf van het systeem niet de lekken mogelijk maakt.
• Succes betekent (in Kamp Westerbork) promotie.
• Deze hel is alleen heden. Er is geen verleden en geen toekomst; dat weet iedereen in zijn hart.
• Elke barak, propvol met mensen, is al een ellende van hebzucht, zelfzucht, heerszucht, bemoeizucht, en zucht betekent nog altijd ziekte.
• Ik elke barak kunnen brave, welopgevoede mensen in no time worden tot tirannen, leugenaars, proleten, dieven.
• En ik las: 'De Here God is met u alom, waar gij henen gaat'.
• Je hebt er geen idee van, hoeveel prikkeldraad in onze joodse historie voorkomt, je reinste prikkelidylle. Maar binden doet het en stevig. Als je er maar aan blijft hangen. En dat doe je, vroeg of laat.
• Blijf vertrouwen op je medemensen. En vooral op de gewone mensen.
• Zelfs hier, wat nòg erger is dan Sodom en Gomorra bijelkaar, zelfs hier vind je nog een paar rechtvaardigen.
• Het is goed om op de gewone mensen te vertrouwen, en je zult leren dat je met jouw hoogmoed nergens blijft.
• Voor mij is de trein in dit kamp (Westerbork) geworden tot het symbool van leed en ongeluk, van de dood, neen, van het kwaad zelve.
• De trein, de trein. Hij komt en gaat, maar nog onduldbaarder dan die aankomst, dan dat vertrek, is de regelmaat, waarmee ze plaatsvinden. Het mag stormen, sneeuwen, ijzelen; de trein rijdt.
• De trein is de duivel.
• Maar het is hier al net als op school: men wil even geloven, even genieten van de korte dagdroom, zich even wiegen in de illusie.
• Een klok kan nog stilstaan, maar de trein komt.
• Allerlei mensen, heel verschillend, mannen en vrouwen, ouden en jongen, maar allen nu verenigd en gescheiden in de ene siddering.
• De kat krijgt eenmaal de muis; dat is kampwet nummer zoveel - ik ben de tel kwijtgeraakt.

Wolkom SIMEON DYTMER

Sneon 10 maaie 2025

Tige wiis mei Simeon Dytmer

In jonkje!
Fan'e moarn betiid krigen wy it freugdefolle berjocht fan ús Pieter & Esther dat harren jonkje berne is.

Syn namme is: Simeon Dytmer

Simeon is ús sânde bernsbern, en yn de rige fan jonkje, jonkje, jonkje, famke, jonkje, jonkje, jonkje is dizze nijberne pake- en beppesizzer it seisde jonkje, dêr't wy ek diskear wer tige bliid en tankber foar binne.

 

Kadodoas foar Simeon Dytmer

Eerst de Camino Franchés, dan het Jabikspaad

Vrijdag 9 mei 2025
 

De Utrechtse pelgrim Jan pauzeert bij Refugio Ultreia Feinsum

Eerst de Camino Franchés van Saint-Jean-Pied-de-Port naar Santiago de Compostela
Aan het eind van deze middag meldt een pelgrim zich bij onze Refugio Ultreia Feinsum, met het verzoek om een refugiostempel te krijgen in zijn pelgrimspaspoort.

Het is pelgrim Jan, wonende in Utrecht, en met Friese roots van de zijde van beide ouders.

Jan heeft inmiddels met de bijbehorende dienstverlening van een Deens reisagentschap in dertig etappes de hele Camino Franchés afgerond vanuit Saint-Jean-Pied-de-Port over de Pyreneeën en van vanuit Roncesvalles over de klassieke camino naar Santiago de Compostela.

Zoals dat zo vaak gaat, groeit tijdens zo'n camino, of ook wel na thuiskomst vanuit Santiago de Compostela het besef en de wens om uiteindelijk toch een keer de hele pelgrimstocht vanuit Nederland naar Santiago de Compostela te maken.

Dan van Sint-Jacobiparochie naar Saint-Jean-Pied-de-Port

Zo verging het ook deze pelgrim Jan. Daarom heeft hij het plan opgevat om in tweede instantie wel in Sint-Jacobiparochie te beginnen, om op termijn uiteindelijk de hele pelgrimstocht van Sint-Jacobiparochie naar Santiago de Compostela, van Waddenzee naar Atlantische Oceaan, en van de wulk naar de Jacobsschelp in zijn geheel te voltooien.

Daarom is Jan vandaag vanuit zijn woonplaats Utrecht per trein vertrokken naar Leeuwarden, om rond het middaguur met het Jabikspaad van start te gaan bij De Groate Kerk van Sint-Jacobiparochie.

En nu is hij dan aangekomen in Feinsum, waar hij na een ontmoeting met Durkje en mij aan het eind van de middag Feinsum verlaat, om dan over de Hege Hearewei op het Jabikspaad nog even van Feinsum naar Stiens te lopen, waar zijn etappe van vandaag eindigt.

Als nieuw! Heilig je leven

Donderdag 8 mei 2025
 

Cover van de Veertigdagentijdkalender 2025

Als nieuw

In de Veertigdagentijd van Aswoensdag 5 maart 2025 tot en met Paaszondag 20 april 2025 leefden we toe naar Pasen, het feest van een nieuw begin.

Jezus’ liefde leert ons dat we steeds weer een nieuwe start kunnen maken en dat we Zijn liefde mogen delen met anderen.

De Veertigdagentijdkalender 2025 daagde ons uit tot bezinning in de 40 dagen op weg naar Pasen. De Veertigdagenkalender getiteld 'Als nieuw! Heilig je leven´ bood ons de rode draad door alle dagen van deze Passieweken. Deze kalender is een uitnodiging om ons in die bijzondere tijd op weg naar Pasen te bezinnen op onze relatie met God, met onszelf en met onze naaste.

Wij kregen deze Passie-kalender aangeboden door het magazine 'Petrus'.

Heilig je leven

De Veertigdagentijdkalender 2025 van de Protestantse Kerk is mede mogelijk gemaakt door Kerk in Actie.

Riejan de Winter, Tineke van der Stok, Jedidja Harthoorn en Janet van Dijk zorgden voor de samenstelling en de redactie.

De dagelijkse Bijbeltekst met daarbij steeds een tip, een luistertip, een kijktip, een vraag, een gespreksvraag, een gebedsintentie, of iets om over na te denken bracht ons steeds een stapje dichter bij het feest van een nieuw begin, het feest waarbij we vieren dat Jezus de dood overwon, het Paasfeest.

De Vastentijd is een tijd van bezinning en van inkeer. Het is de tijd van bidden en vasten. Deze kalender hielp je daarbij, door elke dag een moment van bezinning te geven.

Leven in het licht van Gods koninkrijk

Deze Veertigdagentijdkalender 2025 sluit aan bij het jaarthema van de Protestantse Kerk in Nederland: 'Als nieuw! Leven in het licht van Gods koninkrijk'.

Voor elke dag van de Passietijd kreeg je een bijbeltekst, met daarbij een motto en een tekst ter overdenking.

Daarbij kreeg je tussendoor dan ook nog een extra inspiratie in de vorm van een lied, een citaat of een gebed.

Zeven verschillende auteurs schreven de teksten van een week. Vooraf werd elk Weekthema door de schrijver ingeleid.

Enkele citaten uit deze inspiratiekalender:

• Heel worden, begint met inkeer, met omkeer naar God en de ander, met sterven om te leven.
• Zegen verwarren we nog wel eens met voorspoed.
• De hoge God ziet laag. Hij laat zich vinden bij gebrokenen en oprechten van hart. Bij hen is Hij thuis.
• Vasten is niet gericht op jezelf. Vasten is oefenen in loslaten, je verzetten tegen dwang, het is oefenen in nee-zeggen en ruimte vinden om te genieten van het goede dat God geeft.
• Jezus legt de lat hoog.
• Goed gedrag moet je aanmoedigen.
• Onze liefde is echt als we doen wat God zegt.
• God heeft je lief.
• De kerk is niet volmaakt.
• De standvastigheid van kwetsbare mensen kan buitengewoon indrukwekkend zijn.
• Ik ben dankbaar dat ik mijn leven met jullie heb gedeeld.
• Leef zo dat het God behaagt.
• Er zijn van die momenten die je je als nieuw laten voelen.
• Veel herinneringen zijn niet op beeld te vatten.
• In het koninkrijk van God gaat het om een heel klein waarachtig geloof dat je laat doen wat je te doen staat.
• Geloven is soms maar gewoon op weg gaan en gerechtigheid doen.
• God blijft je zoeken en op je wachten. Net zo lang tot je Hem weer roept.
• Overal waar het rijk van God doorbreekt, zal de wereld radicaal veranderen.
• Het christelijk geloof schenkt ons inzicht in onszelf.
• Vier kernwoorden die de God typeren waaraan ik me wil toevertrouwen: liefdevol, genadig, geduldig, trouw.
• Het evangelie zegt mij: te midden van alles wat ik word in mijn leven, ben ik een kind van God.
• 'Nee' zeggen tegen iets, is op een dieper niveau 'ja' zeggen tegen iets anders.
• Het bijbelboek Jona wil ons leren dat het God niet is te doen om oordeel, maar om redding.
• Geen situatie is zo hopeloos, of God weet het wel om te keren.
• Alles past samen in wat God aan het doen is.
• Heilig leven is soms doen wat je gezegd wordt, ook al begrijp je het niet. Het is vooral je altijd weer laten verrassen door het goede wat God ermee doet.
• 'Eerlijkheid' is één van onze meest geliefde Nederlandse normen en waarden; komt zo weggelopen uit de Bijbel.
• Jezus zijn liefde voor mensen is dieper dan we ons ooit voor kunnen stellen.

Tot vanavond en lief zijn hoor

Woensdagavond 7 mei 2025

 

Salo Muller in De Beurs van Leeuwarden

Oorlogsverhaal van Salo Muller

Durkje en ik zijn vanavond bij de lezing van Studium Generale Leeuwarden in De Beurs van Leeuwarden. Daar vertelt Salo Muller zijn persoonlijke verhaal over de Tweede Wereldoorlog en wat daar op volgde.

Het thema van zijn verhaal luidt: ‘Tot vanavond en lief zijn hoor’.

Salo Muller (1936) is Holocaust-overlevende en voormalig fysiotherapeut van Ajax. Hij zet zich in om de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden. 

Van zijn zesde tot zijn negende jaar zat Salo op verschillende plekken in Fryslân ondergedoken. Zijn laatste onderduikadres was in Ureterp. 

Verder leven na de oorlog

Na de oorlog kwam een tante om hem op te halen, want zijn ouders hadden de oorlog niet overleefd. 

Salo Muller: “Ik wilde helemaal niet weg uit Ureterp. Ik kon alleen nog maar Fries praten, wist niet meer hoe ik echt heette en wanneer ik jarig was. Ik heb zó hard gehuild.” 

Na een moeilijke periode wist Muller zijn leven opnieuw vorm te geven, en werd hij een belangrijk onderdeel van het succes van Ajax in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw.

Eind 2024 verscheen van zijn hand het boek ‘Mijn geschiedenis’, een trilogie met daarin twee eerder gepubliceerde boeken en erbij een nieuw verhaal.

Tegenwoordig deelt Salo Muller zijn levensverhaal als gastspreker op scholen en bij bedrijven en organisaties. Zijn verhaal raakt, inspireert en zet aan tot nadenken over het verleden en de wereld van vandaag.

Levensloop 

De 89-jarige Salo Muller begint te vertellen, een uur lang, als volgt:

• We moeten ook 80 jaar na de Tweede Wereldoorlog nog steeds over die moeilijke tijd blijven praten, vooral ook voor de Joden in onder andere Amsterdam, die het nog steeds moeilijk hebben. Elke dag wordt op de Amsterdamse Dam wel een Israëlische vlag verbrand. Mannen durven er momenteel al geen keppeltje meer te dragen. Joodse kinderen gaan naar zwaar beveiligde scholen. Veel Amsterdamse Joden vragen zich al af of ze wel in Amsterdam kunnen/willen blijven wonen.
• Alles wat je mag doen, hoef je niet te doen, want er is ook nog zoiets als fatsoen.
• In 1935 moesten de Duitse Joden hun staatsburgerschap inleveren, en kregen ze in de samenleving veel beperkingen opgelegd vanwege de Rassenwetten van Neurenberg, die ook in Nederland werden ingevoerd in 1942. 
• Als kind was ik in het begin van de oorlog nog trots op het dragen van dat bijzondere Jood-logo, later niet meer.
• "Tot vanavond en lief zijn hoor", dat waren de laatste woorden die mijn moeder tegen mij sprak. Ik ging naar school, en mijn moeder ging naar haar werk. Daar werd mijn moeder afgevoerd naar de Hollandse Schouwburg in Amsterdam. De buurman haalde Salo later die dag van school, en bracht Salo naar de zus van zijn moeder, naar Salo’s tante dus. 
• De kleine Salo vroeg zich voortdurend af waar zijn vader en moeder waren. 
• Een Duitse soldaat nam Salo mee in de overvalwagen, waarin hij werd meegenomen bij een razzia bij zijn oom en tante thuis. Hij kwam evenals zijn ouders ook in de Hollandse Schouwburg terecht, waar allemaal Joden zaten te huilen. Daar zag Salo toen ook zijn vader en moeder staan, maar hij werd meegenomen naar de kindercrèche, omdat kinderen en ouders in de Hollandse Schouwburg werden gescheiden. Daar bleef hij vier dagen, terwijl zijn ouders direct al waren afgevoerd met de trein naar Westerbork, waar ze negen weken hebben verbleven in barak 65, waarna ze naar Nieuweschans werden getransporteerd, en door gedeporteerd naar Auschwitz, waar zijn moeder op 10 februari 1943 en zijn vader op 30 april 1942 werden vergast. 
• Hij kwam weer terug bij zijn oom en tante. Tante ging een tas inpakken met kleren voor Salo en daarbij ook een speelgoedtreintje. Ome Ko - de Amsterdamse melkrijder - kwam om Salo af te halen bij oom en tante, nam hem mee naar zijn huis. Salo bleef in die dagen voortdurend de hele boel bij elkaar schreeuwen. 
• Toen kwam ‘oom’ Piet Bosboom (Piet Bakker) langs, die hem eerst in een Amsterdams gastgezin bracht, waar hij streng werd behandeld, en sliep in de hal van het huis, waar het te koud was om te slapen. Zijn Jodenster werd van de jas gehaald, en hij ging met oom Piet in de trein naar Amersfoort, en kwam daar terecht in een gastgezin. Daar werd hij tweemaal zwaar mishandeld door de zoon des huizes. De dokter nam hem toen mee uit dat huis, en kwam bij de dokter thuis, waar oom Piet toen kwam om hem naar Koog aan de Zaan te brengen, waar hij zijn tante en nichtje weer zag. Het hoofd van de christelijke basisschool daar was zijn gastouder, die van de Joodse Salo een christelijk jongetje maakte; hij leerde er bijvoorbeeld bidden.
• Maar toen openbaarde zich daar de dreiging door een buurjongetje, dat hij de Joden in huis van deze gastouder waarschijnlijk zou gaan verraden. Tante en nichtje werden daarop naar Nederhorst den Berg gebracht, en Salo kwam terecht in Westzaan, waar hij achter het huis in een speelgoedfabriek kon spelen. Maar, in die fabriek werkten ook NSB-ers, dus Salo werd veiligheidshalve een paar straten verder gebracht naar de zus van zijn gastvrouw. 
• Weer kwam oom Piet, die hem naar Fryslân bracht, naar een boerderij in Ureterp bij de familie Vellinga, waar ze alleen maar Fries spraken.
• Salo sliep daar in de bedstee, vond dat doodeng, riep, maar niemand hoorde hem, en plaste herhaaldelijk in bed. Daardoor kreeg hij op den duur eczeem.
• Salo werd in Fryslân voortaan Jaap/lytse Jaap, Jaapje, Japje genoemd.
• Hij sprak echter Hollands met de paarden van de boer, gaf ze elke dag een wortel. Hij ging eens met paard en wagen met de boer naar Drachtster Compagnie, waar ze dingen konden kopen die ze thuis en in Ureterp niet hadden.
• Salo verhuisde naar boer Wiegersma in Frieschepalen, die een grote boerderij had, waar hij een tijd verbleef. In die tijd was Salo eigenlijk nooit schoon, dus zijn exceem bleef aanhouden.
• Het Duitse Kamp Trimunt was daar vlakbij. De Duitse soldaten kwamen af en toe op de boerderij van Wiegersma, om er een geslacht varken te halen, waar de soldaten van aten. Op die momenten moest Salo in de bedstee, waarin in de loop der tijd zijn matras door bedplassen doorweekt raakte van de urine. Als de soldaten er waren, werd Salo ook wel onder de houten vloer gelegd, om hem te verbergen voor de Duitse soldaten, waar hij werd gebeten door ratten/muizen.
• In Drachtster Compagnie kwam Salo later terecht bij Klaas Vellinga, die getrouwd was met Pietje Bosch, en waar ook nog een ander Joods jongetje verbleef. Hij noemde hen omke en beppe.
• Salo werd daar elke ochtend gewassen met petroleum, heel pijnlijk, maar de eczeem verdween daardoor wel. Salo bleek allergisch te zijn voor gras en hooi. Als er visite kwam, werd hij verstopt in het kippenhok. Salo sprak toen al uitsluitend Fries.
• Beppe zei hem op een gegeven moment dat de oorlog was afgelopen, en vanaf dat moment mocht hij naar de christelijke school in Drachtster Compagnie. Salo kon goed leren; moest er psalmversjes opzeggen, hetgeen hem goed af ging. 
• Op zeker moment kwam dokter Bergsma Japje ophalen voor een verrassing, maar Salo wist niet wat een/die verrassing was, en toen bleek zijn tante in huis te zitten. Hij schrok zo, dat hij er geelzucht kreeg. Salo en tante verstonden elkaar echter niet meer, want Salo sprak en verstond alleen nog Fries. Zijn tante wilde Salo meenemen, wat hij niet wilde, maar uiteindelijk werd hij later wel naar Amsterdam gebracht, naar tante. Daar bleek dat hij alle luxe van Amsterdam helemaal niet meer (her)kende (zoals bijvoorbeeld een doorspoel-wc en een douche).
• Steeds vroeg Salo in die tijd of zijn pappa en mamma terug zouden komen, wat hem dan wel werd beloofd, en waar hij stiekem een jaar voor heeft gebeden, wat hij had geleerd in Fryslân. Maar zijn ouders kwamen niet terug. 
• Salo lustte het eten van tante niet, want was het andere eten van beppe in Fryslân gewend. De kinderarts had tante gezegd dat ze Salo het uitgekotste eten verplicht moest laten opeten, waartoe hij werd gedwongen. Daarna at Salo alles.
• Toen moest hij op een gegeven moment voor zijn gezondheid met 40 zieke kinderen naar Basel in Zwitserland. Daar kon hij ’s nachts de wc niet vinden, plaste toen in de gang, vond de weg naar de slaapzaal niet terug, en viel in de gang in slaap, koud.
• Daarna werd hij naar Luzern overgebracht, waar hij bij orthodoxe Joden kwam inwonen. 
• Vervolgens ging hij door naar Davos, wat hoger lag, hetgeen gezonder voor hem was. Daar kreeg hij ’s morgens les, en ’s middags hadden ze sport en moest hij op de veranda op een stretcher liggen te rusten. Op een dag moest hij daar plassen, maar kon zijn slaapzaal niet uit, dus plaste hij over het balkon in de sneeuw, kreeg daar straf voor: elke avond na het eten de afwas afdrogen.
• Na vier maanden mocht hij weer naar huis, althans naar zijn tante, en toen sprak hij vloeiend Duits. Bij tante terug in Amsterdam ging hij naar school, waar hij onder andere lezen en schrijven leerde, weliswaar met extra bijles, want hij had de nodige achterstand opgelopen.
• Vervolgens kwam hij terecht op het Amsterdams lyceum, wat fantastisch was, maar, na vier jaar wilde hij niet meer zijn best doen op school. 
• In die periode kreeg Salo te horen dat zijn ouders overleden (vergast) waren. Oom en tante werden toen voor hem de tweede pappa en mamma, wat voor hem heel goed voelde.
• Salo moest van school, kwam tussentijds nog op een handelsschool, en kwam uiteindelijk terecht bij een opleiding voor heilgymnastiek & massage. Dat vond hij fantastisch. Salo zijn massageleraar was ook masseur van Ajax, die Salo meenam naar Ajax als stagiair. Na twee jaar mocht Salo zijn taak overnemen, en zo is hij 14 jaar fysiotherapeut van Ajax geweest.
• Na die 14 jaar bij Ajax ging hij er weg, en begon zijn eigen praktijk, wat een hele grote, fantastische praktijk werd. 
• In die tijd behandelde hij ook wel mensen thuis, zo ook een vrouw die een nichtje in Canada had, een Joods meisje wiens ouders in Sobibor waren omgekomen. Toen hij haar eens ontmoette, vond hij haar direct het mooiste meisje, is verliefd op haar geworden, en na twee jaar met haar getrouwd. Ze kregen een dochter en een zoon, die óók kinderen kregen. Hun zoon hertrouwde en kreeg daardoor ook nog twee bonuskinderen erbij, dus zo langzamerhand is de familie weer behoorlijke uitgebreid.

Dit levensverhaal vertelde Salo in de loop der jaren op universiteiten en scholen, vooral ook in groep 8 van basisscholen. Bijna elke dag geeft hij gastlessen. Ook heeft hij elf boeken geschreven.

In de Tweede Wereldoorlog moesten alle Joden hun bezittingen afgeven bij de Lippmann-Rosenthal-bank, waardoor die bank een gigakapitaal verkreeg uit Joodse bezittingen. De Duitsers betaalden in die tijd aan de Nederlandse Spoorwegen het treintransport van de Joden met het geld van de Joden van die bank. Salo sprak op zeker moment de NS daarop aan, en eiste het geld op dat de NS van de Duitsers voor het Jodentransport had gevraagd en gekregen. Twee jaar lang kreeg Salo daarop nul op het rekest. 

Toen benaderde hij Roger van Boxtel die indertijd ook commissaris was van Ajax, legde Van Boxtel uit wat hij wilde. Hij vertelde Roger zijn levensverhaal, hetgeen leidde tot een naar gesprek over het opeisen van de gelden van de NS. Een compensatie zou er niet van kunnen komen, aldus Roger van Boxtel, maar Roger las wel het boek van Salo, en kwam toen toch terug op de eis van Salo. 

Salo nam toen een advocaat mee naar het gesprek met Roger, en ook iemand van de televisie. Ze zaten aanvankelijk niet op één lijn, maar uiteindelijk kwam het goede nieuws, toen Roger van Boxtel aangaf dat de NS toch wel over zou gaan tot betaling mèt een excuusbrief erbij. Een commissie werd toen samengesteld, met drie vrouwelijke juristen en Job Cohen, met als gevolg dat de NS uiteindelijk 55 miljoen beschikbaar stelde voor de nabestaanden van de Joodse mensen die in de concentratiekampen om het leven waren gebracht in de Tweede Wereldoorlog.

Dit kunstje wil Salo Muller overigens ook nog in Duitsland herhalen.

In Jeruzalem heeft Salo de Yad Vashem-onderscheiding postuum laten uitreiken aan zijn Friese gastouders. Daarnaast heeft Salo Mulder het leggen van struikelstenen geregeld voor zijn gedeporteerde en vergaste ouders.

Eerst naar Santiago de Compostela, dan het Jabikspaad

Woensdagmiddag 7 mei 2025
 

Fietspelgrims uit Rosmalen bij Refugio Ultreia Feinsum

Twee fietspelgrims
Als we nog maar net thuis zijn van onze wandeletappe van vandaag, zien we twee fietsers vanuit Stiens over de Hege Hearewei ons dorp binnenrijden.

Het is duidelijk zichtbaar dat ze de volle aandacht hebben voor de pelgrimssymbolen op onze Refugio Ultreia Feinsum, als ze aandachtig kijkend naar de grote caminopijl van ons pelgrimsbankje langszij komen.

We maken kennis met de fietsers, en dan blijkt dat het ervaren fietspelgrims zijn, afkomstig uit het Brabantse Rosmalen, die vanuit hun woonplaats enkele jaren geleden de lange pelgrimstocht naar Santiago de Compostela al hebben ondernomen en ook hebben volbracht.

Op het Jabikspaad langs Refugio Ultreia Feinsum

Tijdens een latere fietstocht langs de Friese Waddenkust ontdekten ze bij Zwarte Haan het bestaan van het Friese Jabikspaad van Sint-Jacobiparochie naar het Overijsselse Hasselt.

Dat bracht hen uiteindelijk op het idee om het Jabikspaad ook eens te gaan fietsen, hetgeen ze dezer dagen doen.

Hun caravan staat inmiddels geïnstalleerd in het midden van het land, en vanmorgen zijn ze naar Leeuwarden afgereisd, van waaruit ze hun fietstocht op het Jabikspaad aan hebben gevangen.

Vanuit Leeuwarden zijn ze via Stiens dus inmiddels in Feinsum aangekomen, waar hen de pelgrimagetekenen van onze Refugio Ultreia Feinsum opvielen.

Jabikspaad, en dan door op het Hanzestedenpad

Met zijn vieren drinken we een kop koffie, en onderwijl zijn er veel leuke pelgrimservaringen wederzijds uit te wisselen.

Ze konden vannacht ter overnachting helaas niet terecht in de kerkrefugio van De Groate Kerk van Sint-Jacobiparochie, maar dat hebben ze al opgelost door een overnachting te arrangeren op de camping in Wier, iets verderop.

En morgen gaat het dan verder zuidwaarts naar Terbant, waar ze dan graag willen overnachten in de plaatselijke kerkrefugio, in de hoop dat het daar dan wel lukt.

En daarna gaan ze verder richting Hasselt, om dan voorbij Hasselt op de route van het Hanzestedenpad verder zuidwaarts te fietsen, naar hun caravan verderop.

Aan het eind van deze gezellige ontmoeting krijgen ze van onze refugio nog het refugiostempel in hun stempelkaarten van het Jabikspaad mee, en dan nemen we afscheid van elkaar, en gaan deze fietspelgrims de Hege Hearewei weer op richting Mariëngaard, en dan door via Zwarte Haan en Sint-Jacobiparochie naar Wier voor hun eerste overnachting van deze meerdaagse fietstocht.

Te gast bij de boer met de Provinciewandelgids Fryslân - Route 6

Woensdag 7 mei 2025
 

Op It Boerepaad naar Windpark Noorderpolder

Provinciewandelgids Fryslân
Wandelroutemaker Bart van der Schagt ontwikkelde in de loop der jaren veel wandelroutes, zoals de welbekende NS-routes en de zogenoemde Groene Wissels.

Zijn focus is breder dan alleen maar natuur en landelijk gebied, want met zijn routes wil Van der Schagt de wandelaars ook laten genieten van leuke dorpjes en gezellige stadjes, kortom niet alleen onverharde routes, maar inclusief de beleving van dorpen & steden en natuur & landschap.

Vandaag wandelen Durkje en ik een route uit zijn in 2023 verschenen wandelgids 'Provinciewandelgids Fryslân'. 

Deze wandelgids bevat 22 wandelroutes, waarvan de diversiteit de karakteristieke kenmerken en de grote verscheidenheid van onze provincie Fryslân laten zien. Van deze 22 wandelroutes gaan er 19 door landschap & natuur (waarvan 4 op de Friese Waddeneilanden) en 3 zijn groene stadswandelingen door Dokkum, Franeker en Leeuwarden. Deze wandelroutes variëren van 5 tot 23 kilometer per route.

In de wandelgids staat van elke route een globaal oriëntatiekaartje, en de link naar de website waar je een meer gedetailleerde kaart en ook een gps-track kunt downloaden.

Route 6 - Te gast bij de boer

Vandaag lopen Durkje en ik Routenummer 6, die als titel heeft: Te gast bij de boer.

Startplaats en eindpunt van deze route is het Friese Berlikum.

Deze route door het noordwesten van Fryslân gaat door een eeuwenoud terpenlandschap in het noordwesten van de provincie Fryslân, en maakt regelmatig gebruik van een deel van de boerenpaden over en langs akkers en graslanden, vandaar ook de titel van deze route: Te gast bij de boer.

Dit is een wandelroute over boerenasfaltweggetjes, paden langs sloten en vaarten, door een dorpsbosje, en door kleine woonplaatsen.

We vertrekken vanuit Feinsum om 7:20 uur, en rijden dan naar het centrum van Berlikum, waar we onze auto parkeren om 7:45 uur.

Bij aanvang van deze wandeldag is het 9 graden Celsius en bij aankomst in Berlikum om 12:30 uur is het 13 graden Celsius. Het weer vandaag is aangenaam, met regelmatig zonnige perioden, maar daarentegen nog wel een frisse wind. Het blijft gedurende de hele wandeling droog op deze voorjaarsdag.

Van Berlikum naar Menaldum

De auto kunnen we niet op de beoogde plek aan de Hôfsleane parkeren, omdat het doorgaand verkeer hier is gestremd wegens werkzaamheden van stratenmakers. 

We kunnen wel over de stoep van de Hôfsleane om daarna door enkele woonstraten naar de zuidelijke dorpsrand van Berlikum te lopen.

Daar gaat de route verder langs de Berltsumer Feart naar de Sânwei. Na de oversteek over de Menamer Feart en het passeren van het Menaemer Bosk wandelen we over de Berltsumerdyk de bebouwde kom van Menaldum binnen.

Waar de Dyksterbuorren overgaat in de Rypsterdyk krijgen we het zicht op de dorpskerk van Menaldum.

Daar komen we dan ook langs de plaatselijke sportschool, waarvan een groot deel aan de etalagezijde is ingedeeld voor een tamelijk uitgebreide expositie van allerhande bouwwerken van Lego. Hier is duidelijk sprake van het werk van een gepassioneerd Lego-liefhebber.

It Boerepaad naar Peins

Over de Ljochtmisdyk verlaten we Menaldum, om een eind buiten de bebouwde kom het eerste Boerepaad op te gaan, in de richting van het Windpark Noorderpolder, bestaande uit vijf windturbines.

Volgens de wandelkaart en de routebeschrijving zouden we nu de bewegwijzering van It Boerepaad moeten volgen, maar die bewegwijzering richting Skingen ontbreekt onderweg in het geheel. Daarom blijven we het duidelijk door voorgaande wandelaars betreden akkerpad langs de sloot volgen, om een eindje verderop over smal grasland de doorsteek naar de windturbines te kunnen maken. Daar gaat It Boerepaad - de bewegwijzering ervan volgend - verder over eerst een akkerpad en verderop over een betonpad in de richting van de A31. Vlak ervoor komen we dan op de Skingsterdyk, en die volgen we dan tot in Skingen.

Op de Buorren aangekomen in Skingen gaan we eerst even een rondje om de dorpskerk maken.

Dan wandelen we over de Alddyk Skingen uit, om na enkele bochten langs de Aldfeart (ofwel Oude of Slappeterpstervaart) op de Zweinserweg het dorp Peins binnen te wandelen.

Bij de Sint-Gertrudiskerk aangekomen, hebben we ook eens een keer geluk, want deze dorpskerk - tevens kerkrefugio - is opengesteld voor passanten. In het voorportaal van de kerk houden we onze koffie met broodjes-pauze. In het gastenboek van deze refugiokerk spreken veel pelgrims die hier hebben overnacht zich heel enthousiast en dankbaar uit over de prima verzorging tijdens hun verblijf in deze kerkrefugio.

In de kerkzaal is een stempelplek voor het Ziltepad, en in de kerk staan ook de vier veldbedden voor de pelgrims die in deze kerkrefugio de nacht wensen door te brengen. 

Als we na deze pauze tegen de wijzers van de klok in een half rondje om de kerk maken over de Dorpsstraat komen we langs een kip op het pad, die geen centimeter van wijken weet als we de kip aan de achterzijde van de kerk op de hele smalle Dorpsstraat passeren. Dat hoeft natuurlijk ook niet, want wij kunnen met gemak om de kip heen lopen.

Tussen Aldmear en De Rie

Ten noorden van Peins lopen we over het fietspad langs de Riedsterweg naar de Aldmear.  

Daar gaan we een betonpad op langs deze waterloop, totdat we op het onverharde deel van de Zevenhuisterweg naar Ried kunnen lopen.

In Ried steken we de Hoofdstraat over, om dan langs het kaatsveld naar de jachthaven te lopen. Daar vandaan gaat het dan verder door en langs het dorpsbosje naar de brede vaart van de Rie.

Bij De Rie aangekomen, gaat het verder over het schelpenpad van het Kleasterpaed langs De Rie.

Bij een knik in het fiets- en wandelpad gaan we weer een akkerpad op, om dan langs een brede sloot naar Kleaster Anjum te lopen. Daar aangekomen, nemen we plaats op de picknickbank aldaar voor onze lunchpauze, nabij de grote oude grafstenen die hier nog resteren van het voormalige Kleaster Anjum.

Van Kleaster Anjum terug naar Berlikum

Verderop maken we de doorsteek terug naar De Rie, die dan inmiddels het Berltsumer Wiid heet. Dan gaat het verder over het wandel- en fietspad langs het Berltsumer Wiid, onder de Gernierswei door, naar de brug over de Berltsumer Feart, waar we de bebouwde kom van Berlikum binnenwandelen.

Over de Bûterhoeke lopen we door het dorp naar de markante Koepelkerk van Berlikum.

Daar stappen we over op De Buorren, die we helemaal uitlopen tot aan de Vermaningsstrjitte, omdat we die dan op moeten gaan, waar we dan langs de Vermaning uiteindelijk weer terug komen op de Hôfsleane in Berlikum, waar de stratenmakers met de wals inmiddels bezig zijn om het pas bestrate deel van de doorgaande weg klaar voor gebruik te maken.

Op de Bitgumerdyk stappen we in de auto, en dan rijden we rond 12:30 uur terug naar huis.

Dinsdagmiddag welkom in de Sint-Vituskerk van Stiens

Dinsdag 6 mei 2025

"De Tsjerke is Iepen" op dinsdagmiddag in Stiens

Motieven om een kerk te bekijken

Evenals buitenlandse toeristen hebben ook veel Nederlandse toeristen de goede gewoonte om tijdens hun reizen onderweg kerken te bezichtigen. 

Als je onderweg ergens een kerkdeur uitnodigend open ziet staan, roept dat onwillekeurig toch iets op van nieuwsgierigheid naar wat daar binnen is te zien. 

Anderen hebben vanuit een dieper liggende behoefte de nadrukkelijke wens om bepaalde kerkgebouwen te bezoeken, om buiten en binnen te kijken naar bijvoorbeeld kunst, het orgel, doopvont, preekstoel of kerkramen, of van de stilte of van orgelspel te genieten, te bidden; of ze zijn juist op zoek naar een goed gesprek in zo'n Godshuis van hout en steen.

Ontmoeten en verbinden

Voor al die belangstellenden heeft de Protestantse Gemeente te Stiens besloten om nu al weer voor het vijfde jaar in de zomerperiode vanaf vandaag 6 mei tot en met 30 september 2025 elke dinsdagmiddag de Sint-Vituskerk in Stiens van half twee tot half vijf open te stellen voor gratis bezoek. 

Mensen vragen zich wel eens af waarom kerkelijke gemeenten hun kerkdeuren open zetten voor onverwacht bezoek. De Protestantse Gemeente van Stiens wil midden in de samenleving staan, en wil met haar openstelling laten zien dat de Sint-Vituskerk een plek is voor de inwoners van Stiens en omstreken, en zeker ook voor alle andere belangstellenden van dichtbij en veraf, om met de zomer-openstelling te zorgen voor verrassende ontmoetingen en verbinding. Gastvrijheid staat daarbij centraal; één van de zes kernwaarden van de Protestantse Gemeente te Stiens.

Het verhaal in en van de eeuwenoude dorpskerk 

Iedereen is welkom; of je nu fietser bent die de Friese Elfstedentocht fietst, organist bent uit een naburig dorp en graag het Stienser Van Dam-kerkorgel wilt bekijken, of eens boven in de kerktoren de kerkklokken wilt zien hangen (dat kan incidenteel), of als je een toevallige passant of toerist bent; je bent van harte welkom.

En elk jaar blijkt ook maar weer dat er Stiensers naar binnen wandelen, die soms voor het eerst van hun leven deze monumentale terpkerk in hun dorp van binnen komen bekijken. 

Elke dinsdag zijn er gastvrouwen/-heren aanwezig om de binnenkomende gasten te verwelkomen met koffie, thee of water. Die vrijwilligers van de Protestantse Gemeente zitten daar 's middags graag om met de binnenkomende gasten een praatje te maken, iets te drinken, en één en ander te vertellen en te laten zien over de geschiedenis van de bijna duizend jaar oude Sint-Vituskerk van Stiens; één van de oudste en mooiste dorpskerken van Fryslân.

Wolkom by 'De Tsjerke is Iepen'

Bijzonder is overigens ook dat de Sint-Vituskerk aan het Friese Jabikspaad ligt. Dat is de pelgrimsroute die vanuit Sint-Jacobiparochie aan de Friese Waddenkust (Santiago aan het Wad) naar het Overijsselse Hasselt loopt als noordelijke aanlooproute voor pelgrims op weg naar het Spaanse bedevaartsoord Santiago de Compostela.  

Pelgrims die langs komen, kunnen altijd buiten de kerk ook een stempel krijgen op hun stempelkaart van het Jabikspaad, of in hun pelgrimspaspoort van het Nederlands Genootschap van Sint Jacob. Zo vormt deze eeuwenoude Sint-Vituskerk voor pelgrims een aangename pleisterplaats tijdens hun pelgrimage. En op dinsdagmiddagen kunnen ze dus ook de kerk binnen bekijken. 

Verder ligt er voor iedere pelgrim, en ook voor iedere andere bezoeker op de statafel bij de ingang van de kerkzaal gratis een mooie nieuwe collage-ansichtkaart van deze prachtige kerk van Stiens. De afbeeldingen op die ansichtkaart verwijzen naar de activiteiten van Ontmoeting & Verbinding die in en vanuit deze dorpskerk plaatsvinden.

Als ik vanmiddag ook weer op bezoek ga in deze kerk, zijn er al buitenlandse gasten geweest, en twee inwoners van Stiens verlaten net de kerk. Ik word verwelkomd door twee leden van het pastorale team van de Protestantse Gemeente te Stiens. Eén van hen - een gemeentelid - verzorgt als bestuurslid van de Stichting Monumentenzorg Leeuwarderadeel vanmiddag onder andere de rondleiding door de kerktoren van de Sint-Vituskerk. 

Expositie van de iconen van het Paasproject 2025

Bij de start van dit Stienser Open Kerk-seizoen bezoek ik ook de expositie van de eigentijdse iconen, die in de afgelopen weken vóór Pasen onder leiding van de Stienser domina Desirée Scholtens zijn gemaakt door enkele gemeenteleden. 

Deze openstelling van de monumentale Sint-Vituskerk is dus ook een mooie gelegenheid voor gemeenteleden, inwoners van Stiens en omstreken, en voorts voor alle binnen- en buitenlandse gasten om kennis te nemen van de gemaakte iconen, met daarbij een korte toelichting op het werkstuk. 

Daar bij die expositie in het schip van de kerk staat ook een statafel met daarop één grote en enkele kleine kaarsjes. Wie dat wil heeft daar de gelegenheid om een kaarsje aan te steken voor een geliefde, en dat te laten branden in de kerkzaal van de Sint-Vituskerk van Stiens.

Wolkom by de 'Tsjerke is iepen'

Wat kostbaar is, vraagt zorg

Maandag 5 mei 2025 - Bevrijdingsdag

 

Thom de Graaf in de Dorpskerk van Huizum

Vijf Mei Rede van Thom de Graaf

Elk jaar wordt de zogenoemde ‘Vijf Mei Rede’ in de Dorpskerk Huizum verzorgd door een prominente Nederlander. Dit jaar is de vice-president van de Raad van State - Thom de Graaf - daarvan de spreker, die voorheen ook fractievoorzitter van D66 was in de Eerste en de Tweede Kamer en vice-premier in het tweede kabinet-Balkenende.

De Graaf spreekt vanmiddag onder andere over de volgende twee thema’s:

• Gaat de democratische rechtsstaat ten onder? 

• Wordt Europa na 80 jaar vrijheid opnieuw bedreigd?

Muziek van Britta & Maurits Fondse 

De muzikale omlijsting wordt vanmiddag verzorgd door het Amsterdamse duo Britta & Maurits Fondse. Dit duo heeft voor deze bijzondere gelegenheid een uniek en bij de Bevrijdingsdag passend muziekprogramma samengesteld. 

De thema’s van hun optreden zijn:

• Heb het leven lief;

• Moed houden in deze onrustige tijd.

Zij zingen in twee sessies de volgende liederen:

• 1. 'Zing Dan' (tekst van Ivo de Wijs & muziek van Nino Rota);
• 2. 'Antonis'; uit de ‘Mauthausencyclus’ (tekst van Lennaert Nijgh & muziek van Mikis Theodorakis);
• 3. ‘Joodse Vrouw’ (tekst van George Groot & muziek van Ruut Weissman); over een Amsterdams Joods meisje, dat in de Tweede Wereldoorlog gaat onderduiken in Fryslân, die na de oorlog haar ouders nooit meer heeft gezien;
• 4. 'La Tendresse / Zonder Liefde' (tekst van Cees Nooteboom & muziek van Noël Roux & Hubert Giraud); over waar we zouden zijn zonder tederheid, zonder de liefde;
• 5. 'De Optocht' (tekst van Ivo de Wijs & muziek van Maurits Fondse);
• 6. ‘Heb het leven lief’'(tekst van Han Kooreneef & muziek van Pascal Obispo & Lionel Florence);
• 7. 'Houd Moed' (tekst van Erris van Ginkel & muziek van Maurits Fondse).

Wat kostbaar is, vraagt zorg

Na de eerste muzikale bijdrage introduceert middagvoorzitter Peter de Haan de spreker van vanmiddag: Thom de Graaf.

Het thema van zijn lezing is: 'Wat kostbaar is, vraagt zorg'.

Hieronder volgen enkele items uit deze Vijf Mei Rede van Thom de Graaf:

• 15 april (naar de bevrijding van Leeuwarden) en 5 mei (naar de bevrijding van Nederland) zijn belangrijke data in Nederland geworden. 
• Vrijheid en bevrijding zijn subjectieve begrippen, want na de bevrijding ging alle geleden leed van de Tweede Wereldoorlog als zware bagage met de slachtoffers van de oorlog mee.
• Dat wetende, moeten we ons realiseren dat wij de verantwoordelijkheid hebben om onze vrijheid te koesteren.
• Verschil van inzicht mag niet leiden tot het verstoren van een goede verstandhouding.
• Vrijheid moet actief onderhouden, verdedigd en gevierd worden.
• Geopolitieke spanningen zijn momenteel helaas terug van weggeweest.
• Internationale stabiliteit en internationale rechtsorde zijn wereldwijd vaak ver te zoeken.
• Internationale rechtsorde blijkt geen vanzelfsprekendheid te zijn.
• Autocratische bestuursvormen breiden zich momenteel wereldwijd uit. Ze zijn vaak zelfs aan de winnende hand. Kijk maar naar bijvoorbeeld Hongarije, Turkije en ook Amerika.
• Maatschappelijke (ook politieke) groeperingen zijn in Nederland zichtbaar bereid om de nationale rechtsorde te passeren om zaken (zoals bijvoorbeeld onze stikstofproblematiek) op te lossen. Daarmee komen we op de glijbaan van de democratie, en kan democratie verworden tot autocratie.
• Verval van democratie en rechtsstaat is een glijdende schaal, waar we erg voor moeten oppassen. 
• Nederland is nu gelukkig nog een redelijk functionerende rechtsstaat.
• Hoe kan het dat onze verworvenheden van democratie zo weinig wordt gewaardeerd en gekoesterd?
• De kracht van de fundamentele openheid van onze democratie draagt een zekere kwetsbaarheid met zich mee. Anti-democratische bewegingen krijgen daarmee namelijk ook de ruimte om onze democratie te ondermijnen. 
• Qua welvaart scoren we op nagenoeg alle criteria hoger dan ooit, maar toch blijven we - of worden we - ontevreden. De ongelijke verdeling van welvaart speelt daarbij een rol. De welvaartskloof is nauwelijks kleiner geworden. 
• De desillusie en het wantrouwen zijn in onze huidige tijd groter geworden.
• Onze grote (omvangrijke) politieke overheid heeft alle wensen van onze welvaartsstaat niet kunnen realiseren en niet kunnen waarborgen. Toezeggingen van de politiek blijken veelal niet waargemaakt te kunnen worden.
• Hans van Mierlo waarschuwde 20 jaar geleden al voor uitputting van vrijheid en democratie. Dat uitputten kan ernstige schade veroorzaken.
• Elke vrijheid kent grenzen: jouw vrijheid eindigt bijvoorbeeld waar die van anderen begint.
• Onze grondwet kent geen hiërarchie van onze grondrechten. Ze moeten alle geborgd en gerespecteerd worden. Rechters moeten daar desgevraagd een deskundig oordeel op geven. 
• Samenleven is balanceren, en dat is lastig in de dagelijkse praktijk: thuis, op je werk, en in onze samenleving.
• In Nederland hebben we de machten (wetgevende & uitvoerende & rechterlijke) gescheiden. 
• Actieve betrokkenheid van burgers is de zuurstof van onze democratie. Onverschilligheid is in dezen nadelig voor de kwaliteit van onze democratie.
• Ons kiesstelsel met evenredige vertegenwoordiging dwingt tot coalitievorming en samenwerking.
• Ons rechtssysteem kent gelukkig een aantal 'safe guards' voor het democratisch bestel, en dat moeten we blijven koesteren.
• Eerbiediging van elkaars rechten is moreel essentieel, en van groot belang.
• Wie minderheden marginaliseert, ondermijnt onze democratie.
• In Nederland zijn we sterk in compromisvorming. 
• Democratie is ook een kwestie van respect hebben voor de rechterlijke macht. Maar ook van zorgvuldig debatteren, en van actieve participatie.
• Het is een grondwettelijke plicht voor politici dat zij een voorbeeldfunctie hebben èn dat ze de rechtsstaat (moeten) bewaken. Dat past bij onze rechtsstaat. Woorden doen ertoe. Voorbeeldgedrag van politici is daarbij essentieel.
• Politieke aandacht en regelgeving alleen helpen niet. Een gedegen kennis qua constitutionele geletterdheid van maatschappelijke organisaties is van belang voor de kwaliteit van onze democratie. 
• Versterking van wetenschap en hoger onderwijs zijn belangrijk (in plaats van daarop te bezuinigen). 
• Veel begint bij goed burgerschap van onszelf en van onze naasten. We zijn daar teveel aan voorbij gegaan in ons onderwijs en in onze democratische instituties. We zullen in Nederland veel meer moeten doen aan burgerschapsonderwijs.
• Vrijheid en een ware democratie moeten worden gekoesterd en verdedigd, want ook al is die krachtig, democratie is niet onaantastbaar. We moeten allemaal eraan bijdragen dat vrijheid en democratie niet worden ondermijnd. 
• Democratie is een hoopvol verhaal, dat vorm heeft gegeven aan ons welzijn.
• Een volwaardige democratie is voortdurend werk in uitvoering. Dat zal ons moeten aanzetten tot actie. 

Poëzie op muziek van Hans Wigman en Sebas Postma  

Deze middag wordt afgesloten met een primeur, want het muzikale duo Hans Wigman & Sebas Postma brengt hier en nu voor het eerst de twee door Wigman op muziek gezette oorlogs-gedichten uit de Leeuwarder Poëzieroute ten gehore.

We luisteren achtereenvolgens naar:

• 1. ‘Begraafplaats te Huizum’ (tekst van Willem van Toorn); over de daar begraven vijf geallieerde piloten.
• 2. ‘Wurden’ (van Fries naar Nederlands vertaalde tekst van Tiny Mulder):

"Vertrouw niet op woorden

zodra de vrijheid op de tocht staat.'

Dodenherdenking in Stiens volgens nieuwe werkwijze

Zondag 4 mei 2025 - Dodenherdenking
 

Na de kranslegging van Dodenherdenking op 4 mei 2025 in Stiens

Nieuwe opzet van de 4 mei-herdenking in Stiens

Dit jaar is het tachtig jaar geleden dat in Nederland een einde kwam aan de Tweede Wereldoorlog. In dit kader werden de oorlogsslachtoffers tot vorig jaar herdacht met een herdenkingsdienst in de Sint-Vituskerk van Stiens, met aansluitend de kranslegging bij het Stienser oorlogsmonument. Die jaarlijkse bijeenkomst werd jarenlang georganiseerd door het Interkerkelijk Kontakt Werk (IKW) Stiens. 

De beide kerkelijke gemeenten in Stiens hebben vorig jaar echter besloten dat de kerkelijke viering met ingang van 2025 wordt beëindigd. Dat besluit is genomen op grond van gehoorde opmerkingen uit het dorp dat er momenteel behoefte is aan een meer algemene herdenking, in plaats van met een kerkdienst. Daarover is overleg geweest met Plaatselijk Belang Stiens en met Amaryllis. 

Eén en ander vereist een nieuwe opzet. De Dodenherdenking van vanavond is echter nog georganiseerd door een (tijdelijke) werkgroep, in afwachting van een nog nieuw op te richten 4 mei-comité, dat vanaf 2026 verantwoordelijk is voor deze jaarlijkse Dodenherdenking. De leden van de IKW-commissie verlenen – gezien hun ervaring – dit jaar nog wel hun medewerking aan het geheel. 

De kinderen van de drie Stienser basisscholen verlenen hun medewerking, mede door een mooie en diverse expositie in de Nije Skalm van werkstukken in woord & beeld, die verwijzen naar de Tweede Wereldoorlog.  

Programma van de herdenkingssessie in de Nije Skalm

In de nieuwe opzet is er vanavond vanaf 19:00 uur een herdenkingsbijeenkomst in de Nije Skalm van Stiens met een meer algemeen karakter, met aansluitend de kranslegging bij het oorlogsmonument in het centrum van Stiens. De voorafgaande herdenkingbijeenkomst vindt plaats in de voormalige raadszaal van de Nije Skalm. Bij aanvang zit de zaal nagenoeg vol.

 

• Namens de voorbereidingscommissie heet avondvoorzitter Sikke Roosma alle aanwezigen van harte welkom. In zijn woorden van welkom roept hij ons allen op om te blijven strijden voor alle vrijheden binnen onze democratie, teneinde die vrijheden in stand te houden.
• Door het hele programma heen luisteren we naar drie gedichten, die zijn gemaakt door Sam & Ronald & Daan (Vrijheid blijft) van De Twilling, en door Selma, Joris en Feike (Vrijheid) van De Sprankel, en door Fardau (Ze zijn weg) van De Jint; de drie basisscholen van Stiens. De kinderen lezen hun eigen gedichten voor tijdens deze bijeenkomst.
• Tussen de bedrijven door luisteren we naar gitaarmuziek van de Stienser gitarist Wim de Vrij, die op zijn kopie van een zeventiende eeuwse barokgitaar de volgende muziekstukken ten gehore brengt: Sarabanda (1686) van Robert de Visée, Zarabanda (1697) van Gaspar Sanz, Corrente (1682) van Lodovico Roncalli, Contemplatie (2024) van Wim de Vrij, en tot slot nog een improvisatie. 
• Korneel Roosma-de Vries zorgt voor een toespraak, waarin de drie jonge Stiensers worden herdacht, die in de Tweede Wereldoorlog door de oorlog om het leven zijn gekomen: Tamme Zijlstra (1923-1945; tijdens een ontsnapping gearresteerd en later vermoord) & Arjen Heslinga (1924-1945; opgepakt wegens onvoldoende woningverduistering, op transport naar Duitsland, later in Delfzijl gestorven) & Folkert Tolsma (1925-1944; opgepakt wegens weigeren van de Arbeitseinsatz; in de oorlog omgekomen). Naar deze drie jonge oorlogsslachtoffers zijn woonstraten in Stiens genoemd.
• Janna Kootstra - werkzaam bij Tresoar in Leeuwarden - verzorgt een korte lezing over Fryslân als 'Twadde Thús' (naar de gelijknamige tentoonstelling in Tresoar), waarin ze vertelt dat en hoe een gezin uit Roermond in de nadagen van de Tweede Wereldoorlog een Twadde Thús (evacuatieadres) kreeg in het Friese gezin Kooistra te Huizum.  

Kranslegging op het gemeentehuisplein van Stiens

Na deze herdenkingssessie gaan we met zijn allen in stilte naar buiten, waar inmiddels een grote groep andere belangstellenden de kranslegging bij komt wonen.

• De grote kerkklokken van de Stienser Sint-Vituskerk luiden verderop op de terp.
• Eerst luisteren we naar de trommelaars van Takostu.
• Om 19:58 uur wordt het muziekstuk 'The Last Post' gespeeld door trompettist Marleen Krol.
• Dan volgt om 20:00 uur een moment van stilte bij het Stienser oorlogsmonument, gevolgd door de kranslegging van de gemeentelijke krans door Eline de Koning - vicevoorzitter van de Leeuwarder gemeenteraad - bijgestaan door kinderen van de basisscholen.
• We beantwoorden dit met het gezamenlijk zingen van het eerste couplet van het Wilhelmus.
• Met woorden van dank van de zijde van het organiserend comité wordt deze waarde(n)volle en waardige Dodenherdenking afgesloten.

Daarna krijgen de andere aanwezigen de gelegenheid om in stilte langs het monument te lopen, en om daar dan bloemen bij het Stienser oorlogsmonument te leggen, waarop de namen staan van de drie bovengenoemde Stienser jongemannen, die de Tweede Wereldoorlog met de dood hebben moeten bekopen.

Wandeling langs de buitendijkse Kouwe Faart

Zaterdag 3 mei 2025
 

Waar de Kouwe Faart uitmondt in de Waddenzee bij Zwarte Haan

Dwalen door het buitendijkse rietveld

Het is fraai weer vanmorgen, dus een mooie gelegenheid om bij Zwarte Haan een buitendijkse wandeling te maken.

Met Rauke, Elwin en Nolan rijden we halverwege de ochtend naar Zwarte Haan, waar we de Waddenzeedijk op gaan, en dan constateren dat het over de Waddenzee zo helder is dat we met gemak de eilanden Terschelling en Ameland kunnen zien liggen. Elwin ziet bijvoorbeeld boven het wad direct al de rood-witte vuurtoren van Ameland hoog oprijzen op de horizon.

Bij het monument van De Slikwerker gaan we de zeedijk over, om dan ter hoogte van de uitlaat van het Miedema zeegemaal de buitendijkse kwelders op te gaan. 

Rondom de in zee uitstromende Kouwe Faart zien we honderden ganzen foerageren op het wad.

Voor Elwin en Nolan zijn de smalle paadjes door het buitendijkse rietveld toch wel het meest populair, want omdat het voor hen is als een doolhof, is het voor hen elke keer weer spannend om te ontdekken aan welke zijde van het rietveld je nu weer het rietdoolhof verlaat.

Terug op de dijk nemen we dan even de tijd om iets te eten uit de rugzakken die de jongens hebben meegenomen, en dan gaan we met weer een ervaring rijker voldaan terug naar huis.

Bijzondere uithoek van de Provinciewandelgids Fryslân - Route 10

Donderdag 1 mei 2025
 

Op de Lauwersmeerdijk tussen Esonstad en Iezumasyl

Provinciewandelgids Fryslân
Wandelroutemaker Bart van der Schagt ontwikkelde in de loop der jaren veel wandelroutes, zoals de welbekende NS-routes en de zogenoemde Groene Wissels.

Zijn focus is breder dan alleen maar natuur en landelijk gebied, want met zijn routes wil Van der Schagt de wandelaars ook laten genieten van leuke dorpjes en gezellige stadjes, kortom niet alleen onverharde routes, maar inclusief de beleving van dorpen & steden en natuur & landschap.

Vandaag wandelen Durkje en ik een route uit zijn in 2023 verschenen wandelgids 'Provinciewandelgids Fryslân'. 

Deze wandelgids bevat 22 wandelroutes, waarvan de diversiteit de karakteristieke kenmerken en de grote verscheidenheid van onze provincie Fryslân laten zien. Van deze 22 wandelroutes gaan er 19 door landschap & natuur (waarvan 4 op de Friese Waddeneilanden) en 3 zijn groene stadswandelingen door Dokkum, Franeker en Leeuwarden. Deze wandelroutes variëren van 5 tot 23 kilometer per route.

In de wandelgids staat van elke route een globaal oriëntatiekaartje, en de link naar de website waar je een meer gedetailleerde kaart en ook een gps-track kunt downloaden.

Route 10 - Bijzondere uithoek

Vandaag lopen Durkje en ik Routenummer 10, die als titel heeft: Bijzondere uithoek.

Startplaats en eindpunt van deze route is het Friese Eanjum.

Deze route door het noordoosten van Fryslân gaat door een eeuwenoud terpenlandschap en over de voormalige Lauwerszee(gras)dijk in het bijna uiterste noordoosten van de provincie Fryslân, vandaar ook de titel van deze route: Bijzondere uithoek.

Dit is een wandelroute over stille boerenasfaltweggetjes, door dorpsbosjes, over een grasdijk en door kleine woonplaatsen.

We vertrekken vanuit Feinsum om 7:15 uur, en rijden dan naar de noordelijke dorpsrand van Eanjum, waar we onze auto parkeren om 7:50 uur.

Bij aanvang van deze wandeldag is het 12 graden Celsius en bij aankomst in Eanjum om 12:30 uur is het 25 graden Celsius. Het weer vandaag is aangenaam, met volop zon en weinig wind. Het blijft gedurende de hele wandeling droog op deze zonnige voorjaarsdag.

Van Eanjum naar Esonstad

Eerst maken we een rondje om de dorpskerk, die hoog op de terp van Eanjum staat. 

Over de Terpsterwei wandelen we Eanjum uit. Deze verharde woonstraat gaat buiten het dorp over in een onverhard pad, dat langs tamelijk hoog opgaande akkers naar De Singel loopt.

Over het Abbewiersterpaad en de Grienewei - inmiddels een grijze klinkerweg - arriveren we bij Esonstad. Een slingerend voetpad voert ons dan naar het poortgebouw, waar we de bebouwde kom van Esonstad binnenwandelen. Esonstad doorkruisend zien we meerdere toeristen die in dit vakantiepark even naar de levensmiddelenwinkel gaan om er vers brood en broodjes op te halen voor de vakantielunch in hun parkaccommodatie.  

Voorbij de Noarderskans gaan we via de hoge loopbrug over het water, en dan gaan we ten oosten van Esonstad de voormalige Lauwerszeedijk op.

Over de grasdijk naar Iezumasyl

Deze huidige Lauwersmeerdijk is een grasdijk, waarover we vervolgens in zuidelijke richting lopen.

Vanaf de kruin van deze grasdijk hebben we rechts het zicht op het vakantiepark en de NAM-boorlocatie, en links van ons ligt het mooie natuurgebied van het Lauwersmeer.

Op de grasdijk grazen schapen, waar we rustig tussendoor lopen.

Zo komen we een eind verderop bovenop de Lauwersmeerdijk aan in het buurtschap Iezumasyl.

We lopen op de grasdijk nog even door naar de sluis van Iezumasyl, want aan de oostkant staat een houten bankje, waarop we heerlijk in de zon en uit de wind gaan genieten van onze koffie- met broodjespauze, onderwijl met een prachtig uitzicht over de jachthaven van Iezumasyl en het Lauwersmeergebied.

Vlak voordat we Iezumasyl uit lopen, ontmoeten we een stel vogelaars, die vandaag met dit mooie weer het buitendijks gebied ten noorden van de Waddenzeedijk gaan bezoeken, teneinde daar vogels te spotten en te fotograferen. Dan lopen we Iezumasyl uit.

Voordat we de Monnikshústerwei op gaan, moeten we op de Sylsterwei net buiten Iezumasyl even wachten op een grote kudde koeien, omdat zij de oversteek maken van de melkstal naar het grasland.

Langs de Suderie en de Moarster Feart naar Moarre 

Vervolgens volgt een lang traject door een uitgestrekt open weidelandschap over achtereenvolgens de Monnikshústerwei, de Brede Koaiwei, de Kriensenswei, de Weardwei, de Kleasterwei, alle ten noorden van de Suderie, in de richting van de Moarster Feart. 

De Moarster Feart volgen we dan over de Keechsterdyk naar de Kûpwei. Daar moeten we de Lauwersseewei (N361) oversteken, waarna we het dorpje Moarre vóór ons zien liggen.

Via een ruime bocht links over de Hearrewei en dan langs de Moarster Feart lopen we naar de dorpskom van Moarre, waar we met een kwaakconcert van veel kikkers worden onthaald.

In Moarre maken we bovenop de terp een rondje om de eeuwenoude dorpskerk.

Aan de andere zijde van het dorp blijven we de Moarster Feart volgen, naar het voormalige stationsgebouw van It Dockumer Lokaeltsje.

Tegenover dat stationsgebouw zien we de prachtig gerestaureerde voormalige zuivelfabriek 'De Dongeradelen' van Moarre. We worden uitgenodigd door Harrie Dijkstra om deze tot recreatiecentrum verbouwde 'Suvelfabryk' te komen bezichtigen. Dat aardige aanbod nemen we graag aan, en dan krijgen we een uitgebreide rondleiding door deze grootschalige verblijfsaccommodatie waar zo'n 75 gasten gelijktijdig kunnen verblijven in een uitgebreid aanbod van verschillende appartementen. Het is een fraai voorbeeld van hoe zo'n aanvankelijk vervallen (we bekeken er oude foto's) industrieel erfgoed kan worden getransformeerd tot een stijlvol recreatieverblijf. We bedanken Dijkstra voor zijn enthousiaste rondleiding door en over dit zuivelcomplex.

Ljussens

Over de Mûnewei lopen we dan naar Ljussens. 

Langs de gereformeerde kerk gaan we het slingerende betonpad op dat ons door het dorpsbosje voert naar de Siniastrjitte.

Door het dorp gaat het dan verder naar de oude hervormde kerk, waar we op een bankje onze lunchpauze houden. 

In de kerkzaal is een man bezig om apparatuur te installeren, die kan worden gebruikt bij vieringen en presentaties in de kerk. Hij vertelt dat deze eeuwenoude kerk binnenkort zal worden overgenomen van de kerkelijke gemeente door de Stichting Alde Fryske Tsjerken, waarmee het beheer van dit bijzondere kerkgebouw voor de toekomst hopelijk is gegarandeerd.

Zonovergoten terug naar Eanjum

Na deze lunchpauze en dit kerkbezoek steken we op de Garewei de Dykster Feart over, om dan via de Ridwei terug te lopen naar de N361. Die Lauwersseewei steken we vervolgens over, om dan door het dorpsbosje van Eanjum om de ijsbaan heen naar de Skanserwei te wandelen, waar we tegenover de supermarkt aan De Singel rond 12:30 uur weer arriveren bij onze auto.

We rijden dan van Eanjum naar Damwâld voor een vroege theevisite bij mem, en halverwege de middag rijden we terug naar huis. 

Het is dan nog steeds zo'n 25 graden Celsius, en prachtig weer, waarvan onderweg ook veel andere wandelaars en fietsers profiteren en genieten, op deze toch wel uitzonderlijk warme dag voor deze eerste mei.