Friese dorpen met de Provinciewandelgids Fryslân - Route 7

Dinsdag 7 april 2026

 

De kerk van Hegebeintum staat op de hoogste terp van Nederland

Provinciewandelgids Fryslân
Wandelroutemaker Bart van der Schagt ontwikkelde in de loop der jaren veel wandelroutes, zoals de welbekende NS-routes en de zogenoemde Groene Wissels.

Zijn focus is breder dan alleen maar natuur en landelijk gebied, want met zijn routes wil Van der Schagt de wandelaars ook laten genieten van leuke dorpjes en gezellige stadjes, kortom niet alleen onverharde routes, maar inclusief de beleving van dorpen & steden en natuur & landschap.

Vandaag wandelen Durkje en ik een route uit zijn in 2023 verschenen wandelgids 'Provinciewandelgids Fryslân'. 

Deze wandelgids bevat 22 wandelroutes, waarvan de diversiteit de karakteristieke kenmerken en de grote verscheidenheid van onze provincie Fryslân laten zien. Van deze 22 wandelroutes gaan er 19 door landschap & natuur (waarvan 4 op de Friese Waddeneilanden) en 3 zijn groene stadswandelingen door Dokkum, Franeker en Leeuwarden. Deze wandelroutes variëren van 5 tot 23 kilometer per route.

In de wandelgids staat van elke route een globaal oriëntatiekaartje, en de link naar de website waar je een meer gedetailleerde kaart en ook een gps-track kunt downloaden.

Route 7 - Friese dorpen

Vandaag lopen Durkje en ik Routenummer 7, met een lengte van 22 kilometer, die als titel heeft: Friese dorpen.

Startplaats en eindpunt van deze route is het Friese terpdorp Ferwert.

Deze route door het noorden van Fryslân gaat door een eeuwenoud terpenlandschap in een weids weide- en akkerlandschap. Deze etappe gaat door en langs de volgende zeven karakteristieke Friese dorpen: Ferwert, Hegebeintum, Ginnum, Reitsum, Jannum, Burdaard en Wânswert. De meeste daarvan liggen op een terp met daarop vaak een prachtig eeuwenoud kerkje.

Zo ongeveer halverwege deze route lopen we enkele kilometers langs de Dokkumer Ee.

Alleen in het begin gaat het - net buiten Ferwert - een kort stukje over en langs akkers en graslanden, maar de route gaat voornamelijk over verharde paden en wegen langs bovengenoemde dorpen, vandaar ook de titel van deze route: Friese dorpen.

We vertrekken vanuit Feinsum om 7:55 uur, en rijden dan naar het busstation van Ferwert, waar we onze auto aan de Reinderslaan parkeren om 8:10 uur.

Bij aanvang van deze wandeldag is het 3 graden Celsius (er zat nog ijs op het voorraam van onze auto, ten teken dat het nog veel kouder is geweest in de afgelopen nacht) en bij aankomst in Ferwert om 13:45 uur is het 11 graden Celsius. Het weer vandaag is aangenaam, met veel zonneschijn, en bovendien een matige wind. Het blijft gedurende de hele wandeling droog op deze prachtige voorjaarsdag.

Door Ferwert en over akkers en weilanden

Een lijnbus draait net het halteterrein aan de provinciale weg op als wij om 8:10 uur op de Reinderslaan bij onze auto vertrekken. Rechts torent de Sint-Martinuskerk hoog op de dorpsterp, en vóór ons ligt de Hoofdstraat waarop we het dorpscentrum in gaan.

Via de Havenstraat en Achter Brouwers maken we de doorsteek door het dorp naar de Stationsweg, om aan het eind ervan ter hoogte van de plaatselijke brandweerkazerne over een smal paadje de doorsteek te maken naar de Mûnewei. 

Dat het zo vroeg in de ochtend al prachtig weer is, heeft een groot aantal hondenbezitters ook al gemerkt, want we hebben in het dorp - en nu ook hier op het smalle pad van de Mûnewei - al ettelijke uitlaters van honden ontmoet. 

Aan het eind van de Mûnewei, als we inmiddels het Ferwerter bedrijventerrein hebben doorkruist, lopen we op de Hegebeintumerdyk een heel klein eindje terug in de richting van het dorp, om direct al af te slaan naar de Bongaloane, die we verderop ook al weer verlaten, om dan over akker- en weidepaden langs slootranden met een grote boog terug te lopen naar de Hegebeintumerdyk, zo ongeveer halverwege tussen Ferwert en Hegebeintum.

Hoogste terp en Harsta State van Hegebeintum

Vlak vóór de afslag naar Hegebeintum steken we op de Hegebeintumerdyk de Ferwerter Feart over, die nog altijd de open vaarverbinding vormt van Hegebeintum naar de Dokkumer Ee. 

Via de Meester Boeleswei beginnen we aan de klim van de terp van Hegebeintum, met een hoogte van 8,80 meter.

Over een smal voetpaadje - het Bakkerspaad - beklimmen we de hoogste terp van Nederland, en boven op deze Hegebeintumer terp staat de eeuwenoude, romaanse terpkerk.

We lopen langs de gesloten kerk, en dalen aan de oostzijde af naar het veel lager liggende maaiveld. Als je tijdens die afdaling achterom kijkt, zie je dat men hier met betonnen muren heeft gevisualiseerd hoeveel er in de loop van de jaren is afgegraven van deze torenhoge terp. Terpaarde leverde vroeger veel geld op bij de verkoop aan boeren die op schrale gronden hun gewassen verbouwden, met als gevolg dat ook hier heel veel scheepsladingen vol met terpaarde zijn afgegraven en afgevoerd naar zuidelijker streken.

De Hege Tsjerkewei gaat over in de korte Pypkedyk. Eén van de huizen hier heeft een gevelsteen, met daarop de afbeelding van een zwartbonte koe. 

Onderaan de terp gaat we de Harstawei op, in de richting van Harsta State, die van oorsprong van 1511 dateert.

Onder de geknotte bomen van de Harstawei bloeit inmiddels al het groot hoefblad in grote aantallen.

De monumentale Harsta State aan de andere kant van de sloot staat te pronken in de zon, en boven de voordeur zien we de naam van de state in goudkleurige letters boven het bovenlicht van de deur.

Rond de terpkerken van Ginnum en Reitsum

Over de lange oprijlaan lopen we naar de doorgaande route van de Harstawei. Op de driesprong met de Houwen worden we ingehaald door schoolgaande jongelui, die op hun fietsen de Houwen op gaan, in de richting van Dokkum. De Paasdagen zijn voorbij, en zij gaan weer naar school.

Wij blijven alsmaar de Harstawei volgen, en wandelen om 9:20 uur het dorp Ginnum binnen. 

Bij de op een terp gebouwde dorpskerk maak ik over het kerkhof een rondje om de kerk. 

Ginnum verlaten we over de Flieterpsterdyk en na ongeveer een kilometer wandelen we dan het dorp Reitsum binnen.

De eerstvolgende kerk waar een installateur vandaag aan het werk is, lopen we voorbij, om dan bij de tweede kerk wel de terp op te gaan, om daar ook een rondje om de kerk te lopen.

Op dit kerkhof liggen veel familieleden van mij begraven van de zijde van mijn grootmoeder Baukje Koehoorn-Kingma. Eerst passeren we het graf van mijn overgrootmoeder, die hier begraven ligt met haar tweede echtgenoot, nadat haar eerste echtgenoot aan de Spaanse griep overleed. Zij trouwde toen met haar buurman, die weduwnaar was geworden, en vormden zo een nieuw gezin met ieder zes kinderen uit hun eerste huwelijk, waarna zij samen nog één kind kregen.

Het raadseltje van mijn overgrootmoeder was in de jaren daarna: "Mijn man heeft zes kinderen, ik heb zes kinderen, en samen hebben we er één. Rara, hoe kan dat?"

Aan de andere zijde van de kerk liggen de broers en de zus van mijn grootmoeder begraven in verschillende Kingma-graven, met daarin ook hun gezinsleden.

Bezoek aan de Museumkerk van Jannum

Tegenover de Reitsumer kerk gaan we de Jannumerwei op in zuidelijke richting. Een meerkoet blijft gespannen zitten op haar nest in de sloot langs het weggetje als wij haar passeren.

Anderhalve kilometer verderop arriveren we bij het buurtschap Jannum.

Op de lage terp - een het eind van de doorgaande weg af - staat een twaalfde eeuws kerkje, ook hier weer boven op een terp.

We gaan de Tsjerkestrjitte op, en klimmen deze terp op.

Bij de gevel van de terpboerderij aangekomen, kunnen we rechtsaf, nog iets hogerop, waar een bord ons duidelijk maakt dat de kerk (1150) geopend is voor publiek.

We gaan naar binnen en bezichtigen deze sobere, bijzondere terpkerk. 

Deze karakteristieke terpkerk is al lang geleden aan de eredienst onttrokken, maar op de grote liggende altaarsteen staan nog wel twee witte kaarsen aan weerszijden van een kleurrijk boeket kunstbloemen.

In deze markante kerkzaal kun je een groot aantal oude voorwerpen bekijken, waaronder kerkklokken, 11e en 12e eeuwse sarcofagen (waarvan er ook een aantal op het kerkhof liggen), een doopvont, en rechtop geplaatste grafstenen. 

Door het eenvoudige kerkdak van dakpannen op daklatten schijnt op veel plekken het zonlicht, met als gevolg dat het hier en daar lijkt alsof er sterren schijnen op de witte muren en bruine balken.

Aan de kopgevel van de kerk hangt nog een overdekte luidklok.

Aan de voet van het kerkhof vinden we een houten bank, waarop we gaan zitten voor onze koffiepauze, waarbij we een prachtig uitzicht hebben over de lager liggende akkers en weilanden, en waarbij we ondertussen linksachter ons de rietdekkers horen praten, die aan het werk zijn op de zuidkant van het nieuwe rieten dek van de boerderijschuur.

Langs de Dokkumer Ee naar en door Burdaard

Aan het eind van de Jannumerweg gaan we de Iedyk op, die we volgen tot aan de brug (de Holwerdertille) over de Holwerter Feart.

Hier gaan we het fiets-/wandelpad op in zuidelijke richting, om dan bijna vier kilometer langs de Dokkumer Ee (Ie) te gaan lopen. Aan de overzijde zien we de ruïne van een oude boerderij met loopstal, waar niet veel meer van over is, en die - als er niets wordt gedaan - over vele jaren niet veel meer van overeind zal staan.

Daarna komen we langs een boerderij die ook aan de overzijde van de Ie staat, waar een boer op het weiland heen en weer rijdt om mest te injecteren in het grasland.

Om 11:25 uur arriveren we bij de brug van de Hikkaarderdyk over de Dokkumer Ee. 

We gaan door een tunneltje onder de Hikkaarderdyk door, passeren even later het kunstwerk van de Elfstedentochtzwemmende Maarten van der Weijden, lopen om het haventje heen, en passeren dan molen De Zwaluw in Burdaard.

Dan volgende we de Mounewei langs de Dokkumer Ee, tot we aankomen bij de brug van de Brugweg, waar de ophaalbrug op dat moment open gaat om enkele pleziervaartuigen door te laten varen.

Bij hotel-restaurant It Posthûs zitten enkele recreanten heerlijk in de zon op het terras aan het water bij de brug, kijkend naar de voorbijvarende kruisers en die twee voorbijlopende wandelaars.

Nog steeds blijven we de Dokkumer Ee volgen, maar nu over de Dominee R.H. Kuipersstraat, totdat we door de Obermanstrjitte de korte doorsteek kunnen maken naar de Wânswerterdyk,

Petruskerk en lunchen in Wânswert

Die straat volgen we, waarbij we Burdaard uit lopen, om verderop de Iedyk over te steken, waarna we de Gosligawei op gaan, tot in het volgende terpdorp: Wânswert.

Ook hier weer gaan we de terp op, via het Tsjerkepaed, naar de Petruskerk, waar we ook een rondje over het kerkhof om de kerk lopen.

Aan de achterzijde van een boerderij verlaten we het kerkhof.

Tegenover Oan'e Kamp bij het dorpshaventje vinden we in de speeltuin een houten bank, waarop we onze lunchpauze houden, ook nu weer in de stralende voorjaarszon.

Aan het eind van de Skoallestrjitte gaan we na deze pauze de Buorren op, en daarmee wandelen we Wânswert dan ook al weer uit.

Benedictijner Klooster Foswert

De Buorren gaat over in de Kleasterdyk, en bij de splitsing met It Kleaster aangekomen, gaan we daar bij de brug over de Kontribúsjefeart het smalle weggetje van It Kleaster op.

Lopend op It Kleaster langs de Kontribúsjefeart - en voorbij de brug langs de Burmaniafeart - komen we langs de homeiepalen van twee vee-boerderijen, die zijn gevestigd op het terrein van het voormalige klooster Foswert,

Een informatiepaneel verhaalt hier in het kort over de geschiedenis van dit beroemde klooster, dat hier heeft gestaan en gefunctioneerd in de periode tussen ongeveer 1109-1580.

Ook na de oversteek van de Herjuwsmawei blijven we alsmaar It Kleaster volgen langs de Burmaniafeart, en als we even later de Burmaniafeart achter ons hebben gelaten, komen we op de T-kruising waar de Herjuwsmawei over gaat in de Kleasterwei, die we volgen in de richting van Ferwert.

Terug naar de Sint-Martinuskerk van Ferwert

Om 13:15 uur wandelen we de bebouwde kom van Ferwert binnen, en direct daarna gaan we met enkele bochten door het Ferwerter dorpsbos naar de oude spoorbrug over de Burmaniafeart.

Hier gaan we het voormalige spoortalud op, om de oorspronkelijke gang van de vroegere spoorlijn van het Dockumer Lokaeltsje te volgen, tussen de ijsbaan en de sportvelden door, tot we weer terug komen op de Kleasterwei.

Dan volgen we de Kleasterwei en de Hegebeintumerdyk naar de Hoofdstraat van Ferwert, om dan op het Vrijhof af te buigen naar de grote dorpskerk. 

Als we door het 17e eeuwse poortgebouwtje de dorpsterp op zijn gelopen, komen we op het kerkhof van de imposant grote Sint-Martinuskerk.

De kerkdeur staat gelukkig open, en een man die het gras maait op het kerkhof nodigt ons uit om de gotische kerk in te gaan, om die te bezichtigen, hetgeen we graag doen.

We maken een rondje door het grote schip van deze 15e-16e eeuwse dorpskerk.

In het koor van de kerk staan drie oude draagbaren opgestapeld, één voor volwassenen, één voor kinderen en één voor zuigelingen.

Daarna maken we nog een praatje met de maaier op het kerkhof, die ons overigens ook uitnodigt om de kerktoren te beklimmen, van waar je kilometers ver de omgeving van Ferwert kunt bekijken.

Door de Wide Stegen lopen we terug naar de Hoofdstraat, om dan vervolgens op de Reinderslaan terug te lopen naar onze auto. Om 13:45 uur zijn we terug bij de auto, en rijden we naar huis, waar we ongeveer een kwartier later arriveren.

Rondje 9 om de Kerken - van Sibrandahûs & Claercamp & Burdaard & Rinsumageast - in Noord-Fryslân

Woensdag 19 februari 2025

 

Rondje om de Alexanderkerk van Rinsumageast

Rondjes om de kerken in noord-Fryslân

Op 31 mei 2024 publiceerde de Stichting Tsjerkepaad in het Friese Pingjum haar wandelgids 'Rondjes om de kerken in noord-Fryslân'. Deze fiets- en wandelgids is geschreven door de bekende wandeljournalist Fokko Bosker.
Stichting Tsjerkepaad ijvert voor een zo ruim mogelijke openstelling van monumentale kerken in Fryslân, en zo'n wandelgids is dan een geschikt instrument om fietsers en wandelaars te laten fietsen en wandelen langs (zo mogelijk opengestelde) Friese kerken.
Deze wandelgids is naast de Kleasterrûntsjes van Stichting Tsjerkepaad deels gebaseerd op de Jabiksrûntsjes die Stichting Jabikspaad Fryslân en Stichting Tsjerkepaad jaren geleden al hebben ontwikkeld. Fokko Bosker heeft in die Kleasterrûntsjes en in die Jabiksrûntsjes de nodige aanpassingen gedaan, en voor deze wandelgids ook een aantal nieuwe wandelrondjes gecreëerd, om daarmee 26 inspirerende wandelroutes te ontwerpen langs kerken in noord-Fryslân, door het omliggende cultuurlandschap.

26 wandelrondjes

Deze 26 rondjes om de kerken liggen verspreid door het hele noorden van Fryslân, en hebben elk een lengte die varieert tussen 5,1 en 18,3 kilometer. De totale lengte van alle 26 rondjes is 337,4 kilometer, waarmee de rondjes een gemiddelde afstand van 13 kilometer hebben. 

Door de grote variatie qua afzonderlijke afstanden, kun je er per wandeldag voor kiezen om bijvoorbeeld 1, 2, 3 of meer rondjes te fietsen of te wandelen. De wandelgids vermeldt welke 12 van de 26 rondjes kunnen worden gefietst.

Het mooie van de wandelgidsen van Fokko Bosker is dat je naast de routebeschrijving en routekaartjes onderweg ook een interessante beschrijving krijgt van het landschap en van de kerken langs de route. Zo verweeft Fokko Bosker cultuurhistorie, erfgoed en landschapsgeschiedenis. 

Deze wandelgids maakt gebruik van de wandelknooppunten van het Friese wandelknooppuntennetwerk, hetgeen het navigeren in het veld vergemakkelijkt.

Elke wandelronde begint met een korte bezinningstekst, die je mee kunt nemen ter overdenking onderweg, zoals:

"Denk je dat je een facelift nodig hebt?

Probeer het dan eens met een glimlach!."

Kloosters als architecten van het Friese cultuurlandschap

Vandaag lopen we het Rondje 9 langs de kerken van Sibrandahûs & Burdaard & Rinsumageast, over een afstand van 16,9 kilometer.

Dit rondje begint in het buurtschap Sibrandahûs en gaat dan eerst via het voormalige kloosterterrein van Klooster Claercamp en vervolgens langs de Dokkumer Ee naar Burdaard, waarna zuidelijker naar Rinsumageast wordt gelopen, om tenslotte terug te keren naar Sibrandahûs.

We maken daarmee een grote omweg rond het voormalige kloosterterrein van het vroegere Klooster Claercamp, één van de belangrijkste Friese kloosters van weleer, die je vanwege hun bepalende invloed  mag betitelen als betekenisvolle architecten van ons Friese cultuurlandschap.

Om 8:15 uur vertrekken we vanuit Feinsum. Dan vriest het 2 graden, en rijden we met de auto naar het voormalige kloosterterrein van Klooster Claercamp, waar we de auto in de berm parkeren nabij de grote kei die ons herinnert aan die omvangrijke kloosterlocatie van weleer, waar vroeger zo'n vierhonderd monniken woonden en werkten.

Als we vanaf deze locatie vertrekken aan de Klaarkampsterwei is het om 8:35 uur 2 graden Celsius onder nul, en bij terugkomst op de Klaarkampsterwei om 12:15 uur is de temperatuur opgelopen naar 2 graden Celsius boven nul. 

Gedurende de hele wandeling is het zonnig en nagenoeg onbewolkt. Het is en blijft droog. Er waait wel een uiterst koude wind vanuit het oosten. Het is op zich goed wandelweer vandaag, maar vanwege die doordringende koude wind voelt het wel erg koud aan, vooral op de trajecten waarbij we in oostelijke richting - met tegenwind - lopen.

Over en langs de Dokkumer Ee naar Burdaard

Na de eerste honderden ijskoude meters met tegenwind, gaan we op de plek waar de Klaarkampsterwei overgaat in de Burdaarderstrjitwei over op de Trekweg.

Aan het eind van de Trekweg steken we via de ophaalbrug de Dokkumer Ee over.

Dan lopen we eerst over de Iewal en later over de Iedyk langs de Dokkumer Ee. Een eind verderop verlaten we de Iedyk, om dan over een fiets-/voetpad lang de Dokkumer Ee richting Burdaard te lopen.

Na het passeren van het Tolhuis en de Jordaan moeten we even door de berm langs het asfaltpad, want met twee graafmachines zijn mannen bezig met graafwerkzaamheden om hier een glasvezelkabel aan te leggen vanuit Burdaard naar het Tolhuis.

Om 9:30 uur komen we ter hoogte van de rioolwaterzuiveringsinstallatie aan bij de brug van de Hikkaarderdyk over de Dokkumer Ee.

Als we even later door het tunneltje zijn gelopen, passeren we het kunstwerk voor Maarten van der Weijden, dat is gemaakt door Hans Jouta.

De naam van dit kunstwerk is 'Maarten van der Weijden op handen gedragen', verwijzend naar de wijze waarop deze beroemde Nederlandse zwemmer tijdens zijn sponsorzwemtocht langs de Friese Elfsteden als het ware op handen werd gedragen tot aan zijn opgeven hier in Burdaard, waar het niet meer verantwoord was om nog verder door te zwemmen.

Over de Jordaan naar Bûtenfjild en Rinsumageast

In Burdaard lopen we om de jachthaven heen naar de monumentale molen De Zwaluw. Daarna bezoeken we de kerk aan de Dokkumer Ee en aan de Kerkbuurt de kerk op de terp, die beide gesloten zijn. Elders vinden we ook geen plek om even uit de wind en in de zon onze koffiepauze te houden, dus we wandelen Burdaard weer uit over de Stenendamsterweg, langs de ijsbaan en de begraafplaats.

Op het eerstvolgende kruispunt slaan we linksaf, om daar de Wiereweg op te gaan. Die kruist al vrij snel de Kolkhuizerweg, en dan gaat het in een rechte lijn door naar de brug over de Jordaan.

De Jordaan is fiks verbreed in de afgelopen maanden, en zo te zien is men al behoorlijk ver gevorderd met de verbredingswerkzaamheden van deze brede waterloop.

Dan komt nog het ijskoude vervolg over de Wiereweg, tot aan de Trekweg.

Aan het eind van de Trekweg steken we de Lauwerszeeweg (N361) over, en direct daarna wandelen we het buurtschap Bûtenfjild binnen.

Nog een klein eindje verder lopen we na de Melkemaweg op de Baron van Sytzamaweg de plaats Rinsumageast binnen.

Midden in het dorp nemen we de afslag van de Tjaerdawei, om dan langs de locatie van de vroegere Tjaerdastate naar de middeleeuwse Alexanderkerk te lopen, de bijzondere oude dorpskerk, die als enige van de Noord-Nederlandse kerken een crypte heeft. De bouw van deze kerk ving al in de 11e eeuw aan, en het schip van deze kerk dateert van de 12e eeuw

In de buitenmuur van deze eeuwenoude dorpskerk hangt een gevelsteen met onder andere wapenborden.

Langs Klaarkampermolen en Klaarkampermeer

Op de terugweg naar het dorpscentrum vinden we ook binnen bij de basisschool en bij het multifunctioneel centrum geen gelegenheid om er even beschut en warmer te zitten voor onze koffiepauze. 

Een geschikte plek vinden we naast de voormalige kerk aan de Tsjerkestrjitte, waar we uit de wind, maar wel heerlijk in de zon onze koffiepauze kunnen hebben.

Daarna lopen we het dorp weer uit, om voorbij Bûtenfjild de N361 weer over te steken, en op de Trekweg in noordelijke richting te lopen. 

Links van ons zien we in de verte de Klaarkampermolen in het veld staan.

Over een smal pad lopen we in de richting van het Klaarkampermeer, om dan langs een lange rij wilgen verder te wandelen naar de Klaarkampsterwei. 

Links van ons ligt midden in het uitgestrekte veld het Klaarkampermeer, het restant van de middeleeuwse kleiput, waar de klei werd uitgegraven om die in veldovens bij Klooster Claercamp tot kloostermoppen (Alde Friezen) te bakken.

Rond de Kloosterkapel van Sibrandahûs

Op de Klaarkampsterwei aangekomen, gaan we nog niet terug naar onze auto, maar gaan we eerst nog naar Sibrandahûs.

In dat buurtschap brengen we een bezoek aan de Kloosterkapel van dit kleine gehucht. 

De noordmuur van deze hele oude kerk is rijkelijk versierd met geprofileerde nissen als metselwerk.

Eén van de decoraties is een engelfiguur met aan weerszijden een persoon.

Ook het metselwerk van de kloostermoppen is opvallend

De benedenverdieping van het huisje tegenover de kerk is gebouwd van kloostermoppen, dus kennelijk is dat ook al een heel oud pand.

Na dit rondje rond de Kloosterkapel wandelen we over de Burdaarderstrjitwei en de Klaarkampsterwei terug naar onze auto, die bij de kei voor Klooster Claercamp staat.

Het is ongeveer 12:15 uur als we in de auto stappen, om terug te rijden naar huis in Feinsum.

Paden van Rouw

Donderdag 17 oktober 2024

 

Logo van het symposium 'Paden van Rouw'

Camino Academie & Funeraire Academie

Nieuwsgierig geworden naar het thema van lopen & pelgrimeren bij rouw & verlies zijn enkele tientallen belangstellenden vanmorgen naar het dag-symposium ‘Paden van Rouw’ gekomen.

Dit symposium wordt georganiseerd door de Camino Academie en de Funeraire Academie, zulks in samenwerking met het Nederlands Genootschap van Sint Jacob (het Nederlandse pelgrimsgenootschap) en Tot Zover (het museum over leven en dood).

Dit inspiratie-symposium is gericht op professionals die werkzaam zijn in de uitvaartbranche en op rouwbegeleiding. Voorts op camino-gangers (pelgrims), wandelaars, beleidsmakers inzake de openbare ruimte, voor ritueelbegeleiders en studenten, en daarnaast voor alle anderen met belangstelling voor dit onderwerp.

Het dagsymposium vindt vanmorgen & vanmiddag plaats bij Instituto Cervantes, in het centrum van Utrecht.

“We staan stil bij onze doden door in beweging te komen.”

(Paul Post, emeritus professor Rituelenstudies)

Paden van Rouw

Op weinig plekken is er meer rituele dynamiek en innovatie dan rond dood, rouw en herdenken. Opmerkelijk is de opkomst van lopen als weg (ook letterlijk gezien) om met verlies om te gaan. We staan stil bij onze doden door in beweging te komen. Rouw-coaches en uitvaartbegeleiders gaan aan de wandel met nabestaanden. 

De camino naar Santiago de Compostela wordt door sommige pelgrims gelopen ter nagedachtenis van gestorven geliefden, soms ook met de as van de geliefde in de rugzak. De speelfilm ‘The Way’ (2010) markeerde met dat thema zondermeer een trend. 

In een unieke samenwerking verkennen de Camino Academie en de Funeraire Academie tijdens dit symposium ‘Paden van Rouw’ onder andere het onderstaande:

1. lopen & pelgrimeren als rouwverwerking, 

2. de vormen die dat aanneemt, 

3. de praktijkervaringen, 

4. de betekenislagen en

5. waarom biedt wandelen troost?

‘De natuur kan troostend werken, en beweging zorgt voor minder stress.’

Rouw-wandelen 

Moderator Martin Hoondert van de Funeraire Academie en van de Tilburg University opent dit dagsymposium, en heet alle deelnemers en sprekers welkom.

In dit symposium staat in het ochtendprogramma het onderwerp ‘Rouw-wandelen’ centraal.

Hoondert opent dit symposium met een tweetal citaten uit het nieuwe boek van Thijs de Wolf (De pelgrimsdroom, 2024). 

Martin introduceert het symposiumthema en vertelt dat de expertises van de Camino Academie en de Funeraire Academie vandaag bijeen worden gebracht. Het zijn beide platforms waar onderzoek en praktijk elkaar ontmoeten.

Daarna geeft hij een overzicht over het programma in de volgende drie delen: 

• 1. Rouwpaden, 
• 2. Pelgrimeren op de camino, 
• 3. Individueel lopen en rouwen verbinden met het publieke domein.

Hij introduceert dan de eerste sprekers van het eerste drieluik van vandaag

Ontwerp van een Rouwpad op Terschelling - Anemoon Elzinga & Arjan Berkhuysen 

De ochtend-sprekers Anemoon Elzinga (voorheen uitvaart-begeleidster)& Arjan Berkhuysen (directeur van de Wadden-vereniging) – beiden ook werkzaam voor Oerol - zijn de initiatiefnemers van het ‘Rouwpad Terschelling’, ook wel de ‘Walk of Grief’ genoemd, zijnde een vijfdaagse pelgrimstocht van 75 kilometer door de natuur op Terschelling. Dit pad is momenteel in ontwikkeling.

Zij worden vanmorgen geïnterviewd door Paul Post.

• Arjan vertelt dat hun zoon op Terschelling is aangereden en als gevolg daarvan overleden. Daarna volgde voor Anemoon & Arjan een hele warrige periode, en toen deed het hen goed om te wandelen; dat hielp hen. 
• Ze wilden als vorm van rouwverwerking wel naar Santiago de Compostela lopen, maar dat was praktisch niet haalbaar, en toen gingen zij onderzoeken of ze zelf een wandeltocht zouden kunnen ontwikkelen, gericht op rouwen.
• Anemoon: “Wat je buiten vindt, vind je in jezelf, en andersom ook. Als je jezelf fysiek in beweging zet, komt er voor jezelf ruimte voor andere dingen”.
• Het organiseren van zo’n pad begon met het praten met eilanders en eilandliefhebbers, over welke plekken op Terschelling voor hen van belang zijn bij rouwen. Die punten zijn met elkaar verbonden, om zo het pad uit te zetten. Daarna kwam de fase van ‘woorden geven’ aan de diepgang van dit pad. 
• Wandelaars op dit pad krijgen een amulet/speld, bijvoorbeeld om elkaar te herkennen onderweg, om met elkaar in gesprek te gaan. Ze krijgen dan ook een doosje mee waarin ze onderweg gevonden zaken kunnen stoppen die te maken hebben met het eigen rouwproces.
• Naast het boekje komt er ook een app die je beide helpen om de route te lopen. 
• Een coach van het eiland wil ook wel groepen meenemen op dit pad, en daarnaast kun je het natuurlijk ook zelfstandig - individueel of met naaste(n) - lopen.
• Anemoon beschouwt dit pad anders dan een langeafstandswandeling, onder andere door de teksten van Babet te Winkel die ook in de wandelgids komen te staan. Dat het nieuwe pad ook als een pelgrimstocht wordt gezien, heeft in dit geval vooral te maken met je eigen rituelen, en met hoe je het landschap ziet en ervaart.
• Het pad gaat op 1 maart 2025 open, op de sterfdag van hun zoon, tevens de dag van het begin van de meteorologisch lente.
• Het mooie van het Waddengebied is dat het continu aan verandering onderhevig is, en zo is ook je eigen leven voortdurend onderhevig aan veranderingen, dus daarom is een Waddeneiland geschikt voor zo’n pad.  
• Met dit pad willen ze ‘holding space for grief’ bieden.
• Is er wel een ‘markt’ voor dit toch wel heel specifieke wandelpad? Dat hebben ze vooraf niet onderzocht, maar het gelanceerde idee werd op social media heel vaak geliked, dus kennelijk is er wel een ‘markt’ voor. 
• Ze willen dit pad graag naar buiten brengen, en zouden het fijn vinden dat mensen dit pad gaan bewandelen. Dat hoeft niet massaal te worden, want dan past dat niet bij de essentie van dit pad.
• Mensen die rouwen, kunnen dit pad gaan lopen om hun verlies en verdriet te verwerken.
• Voor Anemoon & Arjan stond hun zoon Mees eerst voorop, en tijdens het ontwikkelingsproces van dit pad is de ontwikkeling van dit pad steeds meer voorop komen te staan. Mees is als het ware het steentje in de vijver geweest, die dit pad deed ontstaan.
• Het pad is niet het doel, want ook al zou je maar honderd meter erop lopen, en dat zou voor jou genoeg zijn, dan is het al prima.
• Ze zijn gefascineerd door de vraag hoe de natuur en hoe het wandelen je kan helpen bij rouwen. Daar gaan we vandaag nog meer over horen en zien.

Reflectie vanuit ritueel perspectief -  Damiaan Messing 

De volgende spreker, broeder Damiaan Messing, is ritueel-wetenschapper en pionier van de pelgrimsroute ‘Walk of Wisdom’, al weer tien jaar geleden ontwikkeld.

• Damiaan wil met dit soort paden reflexief en academisch bezig zijn. 
• Hij gaat ons iets vertellen over zijn inzichten bij het ontwikkelen van zo’n pad als ritueel.
• Hij onderzoekt hoe een ritueel werkt, om te begrijpen hoe dat individueel, en in groepen, en in de samenleving werkt.
• Uit zijn principes is de Walk of Wisdom ontwikkeld, als seculiere pelgrimsroute, los van alle religies. 
• Inmiddels hebben zo’n 18.000 mensen dit pad gelopen, per jaar zo’n 2.000-3.000 wandelaars.
• Vanuit zijn ervaring met de Walk of Wisdom gaat hij nu reflecteren op de Walk of Grief van Terschelling.
• Rituelen zijn dynamisch, heel veranderlijk en creatief. De pelgrimage – al zo’n duizend jaar oud, was bijvoorbeeld ook voortdurend in verandering.
• Elke uitvoering van een ritueel is een nieuwe creatie, ook heel individueel. Niet alleen de inhoud veranderde, maar ook de vorm ervan. Zo is bijvoorbeeld ook elke kerkdienst van elke zondag een nieuwe creatie.
• Bij het ontwikkelen van een ritueel gaat het niet om de waarheid, maar om de betekenis van het ritueel, dus een ritueel moet je niet teveel willen invullen.   
• Rituelen vragen om meerdere zintuigen. Het vraagt om meerdere sensitiviteiten. Een heel divers landschap past daar ook bij, waar al je zintuigen zoveel mogelijk bij worden geactiveerd.
• Rituelen zijn biologisch ‘hardwired’, ofwel biologisch ingebouwd. Wij hebben een ritueel instinct. Maak het ritueel derhalve niet te vreemd en gebruik erbij natuurlijke gebaren. Sluit aan op wat er al is. Zo begint en eindigt de Walk of Wisdom bij de 700 jaar oude Stevenskerk in Nijmegen.
• Leer bij het ontwikkelen van zo’n ritueel-pad om niet te kopiëren. Daarom heeft men bij de Walk of Wisdom niet de camino zomaar gekopieerd, maar heeft men een eigen ritueel ontwikkeld met het armbandje, met een zaailing als symbool, en een certificaat bij aankomst. Daarnaast is er een vertrekceremonie, waarin mensen een intentie voor hun tocht kunnen uitspreken. Het mag, maar hoeft niet.
• Rituelen richten je focuslens op wat belangrijk is.
• Rituelen gaan over Me-time, en daarmee ook over Quality-time; alleen of samen met een ander.
• Met rituelen kun je iets uitdrukken wat anders moeilijk tot uitdrukking is te brengen.
• Dan over de Walk of Grief. Wordt dit een nieuw nationaal rouwritueel?
• De focuslens hierbij is gericht op de boottocht (die moet je immers nemen om te beginnen) en op het eiland (Terschelling). 
• Lopen is het kernritueel. Het pad sluit aan bij wat er al is, namelijk 1. de zee, 2. een drenkelingenhuisje, 3. de eenzame boom op het eiland (is als symbool van dit pad genomen, ondanks dat die boom in de loop der tijd zal veranderen), 4. je krijgt een struinkistje mee om daar onderweg gevonden dingen in te doen die je onderweg raken, 5. En je krijgt een symbool op je rugzak, 6. en een groeiend gedicht.
• Dit pad biedt een authentiek verhaal, van geduld en toewijding. Het pad is een experiment met meerdere sensitiviteiten, waarbij ook kunstenaars zijn betrokken. Er is sprake van lokaal draagvlak voor dit pad; het pad vraagt ook inzet van vrijwilligers, en wie het pad loopt, moet zich toch ook welkom weten op het eiland. 
• Het pad voldoet aan een bestaande behoefte, bijvoorbeeld de wens om te gaan lopen bij een verlieservaring. 
• De initiatiefnemers kunnen slagen in hun opzet, als ze hulp van anderen krijgen, dus dit is ook een oproep van Damiaan om Anemoon & Arjan te helpen om dit pad ‘op de kaart’ te zetten. Hij wenst dat dit waardevolle initiatief tot een prachtig resultaat zal gaan leiden.

Panel en Discussie 

Aan deze plenaire vervolgsessie neemt - naast de voorgaande sprekers - ook uitvaart-verzorgster Francy Derix deel, die wandelingen aanbiedt als vorm van nazorg. Dat is altijd dezelfde wandeling door een bosgebied en langs een weiland. Tijdens een pauze wordt muziek afgespeeld, die daartoe door de deelnemers wordt aangereikt. Het geheel gaat om mooie gesprekken in een ontspannen sfeer. Een gedicht krijgt daarin ook plaats in het ritueel. Na deze pauze lopen de deelnemers terug naar het beginpunt. 

• Het is de bedoeling dat je alleen gaat deelnemen, zonder je naasten, opdat je met anderen dan je naasten dit proces ongedwongen aangaat. Soms loop je alleen, en dan loop je weer met een ander, en daarin kun je onderweg desgewenst ook wisselen met andere medewandelaars. Zo ontmoeten lotgenoten elkaar in de natuur op een ongedwongen wijze. Je realiseert je onderweg ook dat je leven door gaat, zoals ook de natuur voortdurend in verandering is.
• Er lopen wel enkele begeleiders mee, maar niet in de functie van coach.
• De mensen die de Walk of Grief lopen, zorgen zelf voor hun overnachtingsaccommodatie. 
• In dit rouw-wandelen ontmoeten mensen elkaar ook, en daarin hoef je als begeleider eigenlijk niets te doen, want het proces gaat zijn eigen gang.
• Het is van belang om goed na te denken over de naam van zo’n pad, bijvoorbeeld: Wisdom & Grief. De naam moet duidelijk zijn, maar ook ruimte bieden voor eigen invulling. 

Babet te Winkel 

De schrijfster van het boek ‘Zien in het donker’ - Babet te Winkel - wil jou met haar ‘Verlieskunst’ helpen ruimte te maken voor je rouw.

• Haar presentatie begint ze met een bespiegelend verhaal over het bewandelen van de Walk of Grief. Je verlaat het vasteland om naar het eiland over te gaan om daar het pad te bewandelen. Van je volle agenda ga je naar de leegte van het eiland. Je laat je onderweg raken in je gevoel. 
• Als je onderweg aandachtig kijkt, vallen je zaken op. De scherpte (het verdriet) van vandaag kan na verloop van tijd verschuiven naar aandacht voor je toekomst. Je krijgt onderweg te maken met veranderingen, zoals in je leven, bijvoorbeeld qua overgangen van het landschap, en in de overgangen van de sferen die daarbij passen. 
• Het drenkelingenhuisje (voor het eerst sinds 1863) op Terschelling van nu is van de vorige eeuw. Mensen hebben hier een monument gemaakt, om te koesteren wat ze waardevol vinden. Hier zie je wat er herdacht wordt. Neem hier de tijd om te rusten en om de kwaliteit van deze plek in je op te nemen.
• Afval verwerk je, maar verlies niet. Dood hout wordt door Staatsbosbeheer niet meer weggehaald uit het bos. Dan ontstaat een langzaam proces waar veel natuurlijke organismen bij betrokken zijn. Het creëert de voedingsbodem voor nieuw leven. Wat als we rouw ook zo gaan zien, waarbij rouw ons laat denken aan het eigene van de wilde natuur. Net zoals in het bos, hoeft er bij rouw niets weg. Je lost niet iets op, maar laat het constant aan verandering onderhevig zijn. Precies zoals de natuur het ons voordoet.

Rouw-pelgrimeren

“Ik liep de camino om mijn vrouw te eren”

Pelgrimeren (op de camino) en rouwen; een ervaringsverhaal - Rient Ploeger  

Het eerste onderwerp van de middag gaat over Rouw-pelgrimeren. We gaan nu verder met het volgende – tweede - drieluik. Daarin gaan we eerst luisteren naar het ervaringsverhaal van camino-ganger Rient Ploeger, wiens echtgenote Aafke in 2020 overleed. Martin interviewt hem. 

• Rient wandelt niet, maar loopt, want dat is verder, en gaat door een andere omgeving. Dat lopen brengt hem veel, zoals: ruimte voor gedachten over wat hem op dat moment bezig houdt. Gedachten gaan dan wel alle kanten op, en toch brengt het je verder met waar je je mee bezig houdt.
• Pelgrimeren gaat verder dan lopen, want bij pelgrimeren heeft hij het vooral ook over: 1. met elkaar spreken, 2. Het uitwisselen van elkaars ervaringen, 3. onderzoeken, 4. veel alleen zijn, en 5. nadenken over hoe nu verder.
• Rient koos voor de camino, omdat zijn vrouw vóór haar overlijden ook (met hem) naar Santiago de Compostela liep. Het gevoel dat hij pelgrim was, ontstond pas bij het bewandelen van zijn vierde camino, toen hij heel veel mensen ontmoette en sprak. Iemand noemde hem toen een pelgrim, en vanaf dat moment beaamde hij dat hij nu pelgrim is.
• Aafke had op Cruz de Ferro bij het neerleggen van een kruis-steentje bij dat kruis de ervaring dat haar overleden moeder haar daar aanraakte. Hier bij Cruz de Ferro heeft Rient later ook een deel van Aafkes as achtergelaten, dat ter plekke werd omarmd door een meisje, die dat ritueel heel mooi vond. 

• Behalve in hun tuin strooide hij de laatste as van zijn vrouw uit over de Atlantische Oceaan ter hoogte van Muxía. Naar die plek had Aafke kleinoden van anderen meegenomen, om dat daar achter te laten door het in zee te gooien.
• Als je niet bang bent voor de dood, is er heel veel ruimte om te leven.
• Teruggekomen van deze bijzondere pelgrimage ging Rient thuis betekenisvol vrijwilligerswerk zoeken.
• Rient leest ons een gedicht voor van Cees, een goede vriend, die ook al is overleden, onder andere met woorden zoals: Straks zul je gaan, om thuis te komen in jezelf, waar de stilte je omgeeft. Stilte zonder eenzaamheid.

Ik ben maar een pelgrim op de weg

Maar ik loop nooit alleen

We komen elkaar weer tegen

Om te zingen en verhalen te vertellen

Ik verwacht Zijn hand te raken.

Reflectie vanuit therapeutisch perspectief

Impact van lopen op rouw; lopen in de natuur – Erna Eskes 

Na dit ervaringsverhaal van Rient Ploeger volgt hierop een reflectie door wandelcoach Erna Eskes, handelend over de impact van lopen op rouw; van lopen in de natuur. Een kernwoord in haar benadering is natuur. Ze neemt ons door haar ervaringen en inzichten mee in wat de natuur kan doen bij rouw en verlies.

• Rouwen kost veel energie, en daar word je heel erg moe van.
• Hun zoon en schoondochter hebben een ongeluk gehad, en hun zoon heeft dat niet overleefd. Dat resulteerde in een hele drukke tijd van veel bezoeken en gesprekken.
• Ze ervoer daarna heel veel onbegrip onder haar collega’s op het werk. Ze had veel hulp en sturing nodig, maar haar collega’s realiseerden zich dat niet, ook omdat zij die rouw-ervaring niet (her)kenden. 
• Na maanden van rouw ging ze het bos in, om te lopen, en daarna ging ze de opleiding tot wandelcoach volgen, waar ze leerde om anders naar de natuur te kijken. Ze begeleidt nu mensen die in rouw zijn om weer te reïntegreren op hun werkplek.
• Bij een onverwachte, schokkende gebeurtenis (zoals het overlijden van een naaste) ga je als mens reageren, maar vaak op een manier die anderen niet als normale reactie op een abnormale gebeurtenis zien. 
• Een rouwproces kun je beter aan als je gaat werken aan je vitaliteit.
• Wandelcoaching gaat 1. over energie en belastbaarheid (wandelen in de natuur geeft energie), 2. over stress (natuur reduceert stress), 3. over concentratie (je moet je hoofd leegmaken), 4. over fysieke gezondheid (verwerken is topsport). Deze vier stappen doet de natuur zelf. De vijfde is 5. gedrag (inzicht en bewustwording dat je abnormale gedrag toch wel normaal is in die situatie), en de zesde gaat 6. over (werk)geluk (waar krijg je energie van (in het werk)). De zevende gaat 7. over perspectief (associaties en metaforen geven inzicht).
• Rouwen is voor iedereen verschillend, dus je kunt als rouwcoach (wandelcoach) geen maatwerk leveren
• Het verlies van je geliefde blijft er altijd, maar de omvang van dat verlies wordt - als de tijd voortschrijdt - kleiner, en krijgt een andere plaats in je.
• Ze werkt met veel beelden, bijvoorbeeld met foto’s, om het gesprek met rouwenden te voeren; met beelden, als metaforen voor het leven in het algemeen, en voor rouwen in het bijzonder.
• De Walk of Wisdom lopen was voor Erna een ervaring op zich. Je ontmoet mensen, er gebeuren dingen, en dat heeft haar veel gebracht.  
• Haar boodschap luidt: rouwen is een natuurlijk proces. Door in de natuur te zijn, ben je al halverwege met je rouwen, want wij zijn zelf natuur, en dus in de natuur kun je het beste herstellen. 

Plenaire discussie

Aansluitend is er gelegenheid om vragen te stellen aan Rient en Erna.

• Wandelend ben je deel van de natuur. Je bent aan de natuur overgelaten, en op de Via de Plata komt het voor dat je ’s nachts in herbergen helemaal alleen bent. Opgenomen worden in de natuur werkt in je door. 
• Het vasthouden van je wandelherinneringen leg je vast met foto’s met je aantekeningen erbij, en zeker als je dat verbindt aan bijvoorbeeld je leed en rouw, krijgt dat meer betekenis. Het keer op keer herlezen van dergelijke teksten is mooi, en blijft van waarde.

Babet te Winkel

We luisteren vervolgens weer naar Babet.

• Ze leest voor uit haar boek ‘Zien in het donker; een nieuwe taal voor rouw’, over:
• Dat rouw onder je huid kruipt, waar al je herinneringen en indrukken opgeslagen liggen.
• Rouw en verlies kan zomaar ‘onder je huid’ gaan zitten. Zo kan er veel onder je huid gaan zitten, zodat er op een gegeven moment geen ruimte meer voor is.
• Wandelend langs de uiterwaarden van de IJssel realiseerde ze zich dat je onmogelijk kunt zien en niet weet wat er in die onderwereld van die rivier – en ook van jezelf - zit en plaatsvindt. Je voelt veel vragen om in die diepte af te dalen. Maar elke dag als je hier weer loopt, is het anders. Aan de buitenkant kun je doen alsof er bij jou in je onderwereld niets aan de hand is. 

Herinneringsbankjes langs wandelwegen

• Wat te denken van de vele herinneringsbankjes langs wandelwegen? 
• Zijn die voor de doden?, of voor de levenden? 
• Verrijken ze de plek?, of maken ze somber en claimen ze het publieke domein? 

We staan stil bij de tendentie dat we voor deze nieuwe paden van rouw graag naar buiten gaan, dat we de rust van de natuur opzoeken. 

We wandelen alleen of samen, in het bos, langs strand, rivier of op andere speciale routes. 

• Verleggen we grenzen om bij onszelf terug te komen?

Bankjes voor de doden

Herinneringsbankjes: individuele rouw in het publieke domein – Mathijs Deen

Eerst krijgen we een korte filmische impressie over herinneringsbankje, over individuele rouw in het publieke domein.

• We zien dergelijke bankjes vaak in bossen, met daarop veelal een naam. 
• Thriller-auteur en radiomaker Mathijs Deen (vandaag overigens niet aanwezig) maakte een documentaire over deze herinneringsbankjes. 
• We bekijken nu een filmpje, waarin Mathijs Deen spreekt over de herinneringsbankjes. 
• Voor wie zijn die bankjes? Voor de levenden en/of voor de doden? Daarover gaat zijn documentaire. Vanzelfsprekend zijn die bankjes niet voor de doden, want die zitten niet meer, maar ze verwijzen wel naar een dode. 
• Hij denkt niet dat hij er zelf één zou willen hebben of plaatsen. Maar, als hij er één zou moeten plaatsen, dan voor zijn overleden vader. En de tekst die daar dan op zou moeten staan: “En toen gebeurde het onvoorstelbare, want mijn vader maakte een huppeltje”.

Het fenomeen ‘Herdenkingsbankjes’ - Paul Post  

We luisteren naar een presentatie van Paul Post.

• Als je erop let, dan zie je overal dergelijke bankjes.
• Post begint met een ontwikkelingsschets inzake dergelijke herdenkingsbankjes. Die bankjes zijn er in veel vormen en maten. Er zijn ook heel verschillende aanleidingen om zo’n bankje te plaatsen, bijvoorbeeld na een moord. Vroege bankjes van weleer zijn later bekostigd door serviceclubs zoals de Rotary. Later konden mensen zo’n bankje adopteren en die daarmee koppelen aan hun overleden geliefde. Eigenaren van dergelijke bankjes zoals gemeenten en Natuurmonumenten hebben dat inmiddels geweldig geïnstitutionaliseerd, met ook allerhande regelgeving en tarifering daaromtrent.
• Karin Bruels bedacht het concept van de ‘social sofa’s’: bankjes met mozaïeksteentjes, die voor de prijs van zo’n vierduizend euro overal geplaatst kunnen worden.
• We kijken vervolgens naar een corona-bankje als herdenkingsbankje voor corona-doden, met bijvoorbeeld anderhalve meter tussen twee zitplaatsen.
• Herdenkingsbankjes worden ook gebruikt om aandacht te vragen voor bepaalde doelen, bijvoorbeeld om de discussie aan te kaarten over zelfdoding. 
• Verder zijn er ook vergeet-mij-niet-bankjes om aandacht te vragen voor dementie. 
• Ze beginnen een hausse te worden in de negentiger jaren. 
• Het is niet typisch Nederlands, maar het lijkt er wel op dat het een Angelsaksisch verschijnsel is.
• Ze worden in Amerika ook wel geplaatst op plekken waarvan men vindt dat daar eigenlijk een monument moet komen te staan.
• Er is een website waarop men probeert te achterhalen waarom al die bankjes op die specifieke plekken daar staan.

Wat zit er achter die herdenkingsbankjes

• ‘De Wandeling’ is begonnen in de grote buitenhuizen van weleer, ook in Nederland. Het ging daarbij om wandelingen door de lange gangen en langs al die kamers in grote huizen; en daar had je onderweg dan de zogenoemde Vensterbanken. 
• Daarna werd dat Wandel-verschijnsel verbreed naar buiten, in de landschapsparken. In de 19e eeuw ontstonden bijvoorbeeld wandelingen rondom de vestingen, met daarlangs allerlei bankjes in de natuur. Zo kwamen er steeds meer bankjes buiten in de natuur.
• De Wereldoorlog leidde tot monumenten voor mensen die niet meer terug kwamen uit de oorlog. Overal vind je dergelijke Great War-bankjes in Engeland. 
• De derde fase is dat vanuit bovenstaande het initiatief kwam om mensen te eren en te herdenken, met banken in het publieke domein, bijvoorbeeld in de natuur of in een park.
• De vierde fase was de sponsorfase, uit Amerika overgewaaid, waarmee allerlei organisaties bankjes financieel lieten sponsoren voor het plaatsen en voor het onderhoud ervan.

Analytische elementen

• Je moet aandacht hebben voor het onderscheid tussen ‘stoel’ en ‘bank’, er daarmee voor het ‘individu’ of voor een ‘collectief’. 
• Het lopen van paden en het onderweg zitten op bankjes horen bij elkaar. Dat is allemaal cultuurgebonden.
• Bankjes zijn een ritueel in materieel opzicht, want je herdenkt door en met dat bankje. Er ontstond in de loop der jaren een zogenoemde ‘memorial culture’ rondom de bankjes.
• De social sofa’s kennen een maakproces, want die maak je met zijn allen.
• Qua taal en tekst zie je dat er heel veel verschillende benamingen zijn voor dergelijke bankjes, zoals bijvoorbeeld: mijmerbankje. 
• De tekstbordjes op herdenkingsbankjes zijn alleen al een studie waard, om te onderzoeken wat er achter die bankteksten schuilgaat. Er is een grote variëteit qua taal. Wij praten daarmee tot de doden, of de doden praten ermee tegen ons.
• Dit fenomeen is al geworteld in onze cultuur.
• Voor wie doen we een uitvaart en zo’n bankje? Voor de dode of voor onszelf? Wel degelijk zijn deze bankjes voor de doden, want zij worden ermee/daardoor aanwezig geacht. 
• We kunnen de band met onze doden met zo’n bankje vasthouden, vandaar die bankjes.
• Het past in onze cultuur om zoiets te doen.
• De bankjes staan buiten in het publieke domein, vaak in de natuur langs de paden. Die herdenkingsbankjes zijn bedoeld voor de gemeenschap, ook al lijkt het een heel individueel object. Ze dienen de gemeenschap in het publieke domein.
• In de zaal vult een deelnemer bovenstaande verhaal aan met de bedoeling om duidelijk te maken dat zo’n plek in de loop der tijd ook kan evolueren naar andere doeleinden.

Rouwen in het publieke domein: een beschouwing – Irene Stengs 

Over het onderwerp ‘Rouwen in het publieke domein’ volgt nu een algemene afronding in de vorm van een beschouwing door Irene Stengs (van het Meertens Instituut, de Vrije Universiteit Amsterdam).

• Ze spreekt over de abrupte dood, die allerlei rituelen oproept – ook in het publieke domein. Bijvoorbeeld naar aanleiding van een moord, of een bedrijfsongeval op het werk. Veel mensen komen dan naar zo’n plek om er bijvoorbeeld bloemen te leggen. Alle emoties van bijvoorbeeld rouw,  verdriet en boosheid komen op zulke plekken bijeen, zoals na de moord op journalist Peter R. de Vries. 
• Zulke herdenkingsplekken zijn vaak ingewikkelde plekken, bijvoorbeeld op plekken waar een ongeluk heeft plaatsgevonden, waar nog heel lang daarna voortdurend andere mensen langs komen, die daar niets mee te maken hebben. Dat is ingewikkeld.
• In de Baby Loss Awareness-week wordt stilgestaan bij babyverlies, om samen opnieuw in beweging te komen voor kinderen die zo worden gemist. Daar worden ook wel eens runs omheen georganiseerd, om fysiek aandacht te besteden aan mensen die hun geliefde kinderen moeten missen, met dan overigens ook een sponsoractie erbij. 
• Het lichaam, het markeren van de publieke ruimte, de inzet van het eigen lichaam, en je inzet voor een goed doel komen op deze manier allemaal bij elkaar.
• Bij individueel verlies zit er ook altijd een collectieve dimensie aan, al dan niet met lotgenoten. Dan begrijp je ook waarom mensen hun persoonlijke rouw publiekelijk bekend maken. Die behoefte is van alle tijden en universeel. De manier waarop verandert overigens wel. Zo verdween bijvoorbeeld in de loop der jaren het dragen van rouwkleding, gekoppeld aan een bepaalde rouwperiode. Dat is tegenwoordig geheel ondenkbaar.  Het markeren van de rouwtijd blijf echter wel bestaan.
• Herdenkingsbijeenkomsten worden toegepast om individuele rouw met elkaar te delen, bijvoorbeeld ook bij rouw-diners. Vanaf de 19e eeuw is dit verschijnsel op gang gekomen, en in een versnelling gekomen.
• De Loss Awareness-week bestaat sinds het jaar 2000. Daarmee wordt in een selectie van een bepaalde tijd collectief aandacht gevraagd voor rouw en verlies.
• Leeg gebleven stoelen staan ook wel symbool voor de mensen die ons ontvielen, als een tijdelijk monument.
• Begraafplaatsen worden daarentegen veelal gebruikt om ongeboren en vroeg overleden kinderen te herdenken. 
• Tijd, locatie en handeling (herdenkingsbijeenkomst) moeten met elkaar samenvallen om impact te creëren voor herdenken.
• Veel van de runs sponsoren het verlies en/of sponsoren het voorkómen van verlies door ziekte en overlijden. Sport en gezondheid komen bij dergelijke runs op deze manier bij elkaar. Naast herdenken gaat het daarbij ook om geld te genereren voor een bepaald goed doel. De kunst is dan wel om voldoende deelnemers bijeen te brengen. Zwemmer Maarten van de Weijden deed dit vanuit een bepaald schuldgevoel, om iets te doen aan het voorkómen en het genezen van de ernstige ziekte waarvan Maarten is genezen. Van der Weijden nam daartoe een bestaande tocht  (de Elfstedentocht), maar om die te gaan zwemmen, betekende dat een enorme inzet van zijn kant, wat breed resoneert in de samenleving, waardoor de aandacht voor het goede doel groot in het vizier kwam.
• Dergelijke rituele vormen kunnen opgenomen worden in nieuwe herdenkingsrituelen. Zo werd Maarten zijn tocht niet een rouwtocht, maar een sponsortocht, en omdat anderen mee zwommen, is deze vorm een voorbeeld van hoe de manieren van rouwen voortdurend in beweging zijn.
• De natuur ingaan, is helend en een prettige sensatie. Niet voor niets verschijnen er heel veel wandelboeken. 
• Toch is het niet voor iedereen weggelegd. Wèl voor mensen die daar tijd, aandacht en geld voor hebben. Voor anderen die die tijd en dat geld niet hebben, resteren dan andere vormen van rouw, die minder in het publieke domein terecht komen.
• Woorden – ook religieus getinte - bestaan, en die helpen om rouwen vorm en inhoud te geven. Zo kun je het ‘pelgrimeren’ noemen, terwijl je niet vanuit religieuze motieven naar een heilige plek loopt, zoals naar Santiago de Compostela. Je kunt je – volgens Paul Post - overigens afvragen of er wel zo’n grote tegenstelling is tussen dat religieuze taalgebruik en het seculiere taalgebruik.
• Arjan Berkhuysen geeft aan dat er tegenwoordig een grote behoefte is aan verbinding; één van de redenen dat collectief rouwen en herdenken kennelijk populair is.
• Sommige mensen ‘zitten’ er niet zozeer mee dat er in de natuur herdenkingsbankjes zijn. Anderen ergeren zich aan die herinneringsplaatjes op die bankjes, maar overeind blijft dat het herdenkingsplekken zijn in het publieke domein, en dat ze door sommige mensen ook wel zo worden ervaren.
• De rol van het lichaam speelt bij rouw-rituelen ook een bepaalde rol. De rouw vraagt als het ware om aandacht, en in bepaalde gevallen dan in de vorm van een fysieke activiteit, zoals bijvoorbeeld wandelen.

En zo kwamen er vandaag veel lijnen bij elkaar, ook die van de Camino Academie en de Funeraire Academie, wat al heel waarde(n)vol is. 

Maarten van der Weijden zwemt voor de derde maal door Feinsum

Woensdag 21 juni 2023
 

Aankomst in Feinsum bij de Feinsumer Brêge in de Feinsumer Feart

Voormalig kankerpatiënt wordt sportman
Maarten van der Weijden kreeg 22 jaar geleden - in 2001 - de diagnose kanker (namelijk: acute lymfatische leukemie). Hij had echter het geluk daarvan te herstellen. 

Maarten zijn visie op het hebben van kanker is dat je dan domme pech hebt, en dat het geen kwestie is van 'vechten' om ervan te (kunnen) herstellen.

Maarten won in 2008 het olympisch goud bij de tien kilometer open water zwemmen.

Inmiddels heeft hij zijn eigen stichting, de zogenoemde 'Maarten van der Weijden Foundation'. In minder dan een jaar heeft deze stichting ruim elf miljoen euro ingezameld voor kankeronderzoek. 

Daartoe zwom Maarten van der Weijden de Elfstedentocht in 2018 èn in 2019. In 2018 bleek hij in het Friese Burdaard na 163 kilometer echter niet verder te kunnen, en hij gaf zijn poging op,  maar in 2019 heeft hij het nog eens geprobeerd, en heeft toen de volledige tocht van 195 km wel uitgezwommen.

Elfsteden Triathlon 2023

Inmiddels heeft Maarten van der Weijden zijn nieuwe uitdaging voor 2023 voorbereid. Dit jaar wil hij in navolging van de Fries Stefan van der Pal de hele Elfstedentocht aaneensluitend drie maal afleggen, dus als Elfsteden-triathlon. Daar waar Stefan van der Pal vorig jaar (2022) de hele tocht eerst zwom, daarna fietste en daarna hardliep, gaat Maarten ook eerst zwemmen, daarna ook fietsen, maar dan niet rennen, maar wandelen; al met al dus ook wel een hele prestatie, zeker als hem dat lukt.

Deze sponsor-zwem-Elfstedentocht 2023 begon Maarten in Leeuwarden, en vanmorgen vroeg zien we dat hij al in de Friese Bildthoek zwemt. Nog even, en dan zal hij ook langs ons huis, door Feinsum zwemmen. We houden derhalve vanmorgen zijn voortgang richting Feinsum online goed in de gaten, om er wel even bij te zijn als Maarten door de Feinsumer Feart zwemt.

Passage door Feinsum

Op de online live-beelden zien we dat Maarten om kwart over negen vanmorgen de Slachdijkstermolen passeert, tegenover ons huis.

Omdat hij dan op het rechte stuk door de Feinsumer Feart naar Feinsum zwemt, gaan Durkje en ik naar de Feinsumer Brêge, waarop dan al zo'n dertig belangstellenden zich hebben verzameld om Maarten aan te moedigen. Daaronder zijn ook enkele reporters van Omrop Fryslân, die dit sportieve gebeuren live uitzenden op Omrop Fryslân Radio.

Om half tien zwemt hij dan door de Feinsumer Feart onder de Feinsumerbrug door, daarbij aangemoedigd door het enthousiaste publiek op de brug. 

Het is na 2018 en 2019 nu al de derde keer dat we Maarten van der Heijden hier door Feinsum zien zwemmen.

Als hij onder de brug zwemt, loopt het publiek naar de andere brugleuning, om hem even later dan Feinsum in te zien zwemmen, waarna hij door de Feinsumer Feart en daarna door de Aldtsjerker Feart naar de Dokkumer Ee zwemt, op weg naar Dokkum. 

Zaterdag is schaatsdag in Feinsum

Zaterdag 13 februari 2021

Schaatsen op It Kanael van Feinsum

Op redens oer
Wonen aan de route van de Elfstedentocht heeft zo zijn gevarieerde voordelen. Of het nu suppers zijn die via de Feinsumer Feart staand door Feinsum peddelen, of recreanten die met een zeilbootje of een pleziervaartuig ons dorp passeren als passanten van de Elfstedenvaarroute, of bijvoorbeeld Maarten van der Weijden die zwemmend de hele Elfstedenroute zwom; elke passant geniet op zijn of haar manier van de doortocht door Feinsum.
En natuurlijk wachten we al zo lang op het moment dat ook de Elfstedenschaatsers weer in grote getale 'op redens oer' door Feinsum zullen flitsen over het ijs van de Feinsumer Feart. Zal die vermaarde Elfstedenschaatstocht er ooit weer eens van komen? We zullen dat 'bjusterbaarlik barren' hopelijk ooit weer eens zien en beleven.
Maar voor nu kunnen we ook volop genieten van al die schaatsers - jong en oud - die deze dagen op schaatsen door Feinsum glijden. Er wordt door Feinsumers al enkele dagen geschaatst op It Kanael vóór ons huis, en inmiddels is het ook mogelijk om - overigens nog wel rekening houdend met de gevaarlijke windwakken - op de schaats het traject van Oude Leije via Feinsum naar de Dokkumer Ee af te leggen.
Dat daar dankbaar gebruik van wordt gemaakt, blijkt wel uit de auto's die enkele uren per dag geparkeerd staan langs de Holdingawei en de Hege Hearewei in en bij Feinsum.

 

Vandaag zijn wij voor enkelen van die schaatsers in- en uitvalsbasis. Vanmorgen rond 9:00 uur stappen Jan Wijbe en Pieter bij ons op het ijs om over de Feinsumer Feart naar de Dokkumer Ee te schaatsen; eerst naar Bartlehiem, en vervolgens op en neer naar Snakkerburen bij Leeuwarden. En vanmiddag komen Jan, Peter en Jakob vanuit Bartlehiem over de Feinsumer Feart naar Feinsum schaatsen, om na de inname van een warm drankje weer op te stappen op It Kanael in Feinsum, om vervolgens over de Feinsumer Feart weer terug te keren naar de Dokkumer Ee.

Wat is het toch prachtig dat we in deze moeilijke Corona-tijd door de natuur in de gelegenheid worden gesteld om betrekkelijk zorgeloos te genieten van dat waardevolle natuurijs op de Friese boezem, en wat genieten we van dat groot geluk dat we er ook nog heel mooi zonnig winterweer bij hebben. Heel even iets loslaten van al die Covid-zorgen en - zij het blijvend voorzichtig - vooral genieten van al dat moois dat koning winter ons buiten schenkt.  

Warm welkom voor Maarten van der Weijden in Feinsum

Zondagavond 23 juni 2019

De Feinsumer Brêge staat vol supporters voor Maarten van der Weijden

Tractoren stellen zich op
De temperatuur is vandaag op deze tropische zondag gestegen naar bijna 30 graden Celsius, maar de Elfstedenzwemmer Maarten van der Weijden heeft kennelijk zijn hoofd koel gehouden, want hij heeft gisteren en ook vandaag met een tempo gezwommen dat boven de geplande snelheid lag.
Dat betekent dat zijn doorkomst door Feinsum ook eerder dan verwacht zal zijn, en wel: vanavond!
Aan het begin van de avond komt een lange stoet grote tractoren - al dan niet met forse aanhangers - over de Feinsumer Brêge ons dorp binnen. Ze buigen af naar de Hege Hearewei, en slaan direct voorbij de Hyltsjebrêge scherp rechtsaf, om in zich in een lange rij op te stellen langs de Feinsumer Feart, om straks de voorbijzwemmende Maarten van der Weijden met veel licht en geluid als het ware een duwtje in de rug te geven om vooral vol te houden.

Veel publiek langs en boven de Feinsumer Feart
Auto's en fietsers rijden af en aan. Van alle drie kanten komen ze Feinsum binnenrijden, om ergens in de berm een parkeerplaats te vinden. Deze enthousiaste supporters voor Maarten van der Weijden komen van heinde en ver, allemaal met één doel: Maarten zien en aanmoedigen!. Ondanks het feit dat het er honderden zijn, vindt iedereen een mooie plek langs de Feinsumer Feart, of in groten getale ook op de Feinsumer Brêge, vlak boven het wateroppervlak, waar Maarten straks doorheen zal zwemmen. De stemming is verwachtingsvol, mensen ontmoeten en praten met elkaar, kijken op mobieltjes hoever Maarten als is, en hoe lang het nog duurt. Langzamerhand vormt zich een lang lint supporters langs de oever van de Feinsumer Feart.

Maarten van der Weijden in zicht
Wieger en Akke zijn vanuit Dokkum gekomen om nu alvast dit Friese volksfeest hier in Feinsum samen met ons mee te vieren. Morgen zal Maarten - als alles goed gaat - hun Noord-Friese Elfstedenstad binnen zwemmen, om daar om te keren, om dan door de Dokkumer Ee weer terug te zwemmen richting Leeuwarden.
Om ongeveer 22:15 uur - rond zonsondergang - zien we de volgboten vanuit Oude Leie op ons af komen. En dan is het zover dat we eindelijk Maarten van der Weijden langs zien zwemmen.
Met een mooie rustige slag glijdt hij door het water van de Feinsumer Feart. Hij ziet er veel vitaler uit dan een jaar geleden, toen hij - bijna op het eind van zijn Latijn - hier ook ons dorp passeerde. Nu ziet het er veel beter uit.

Intocht in Feinsum
Zal hij dit jaar dan toch wel de eindstreep halen? We hopen het, en gunnen het Maarten en zijn gevolg van harte, want het is een grootse prestatie van Maarten en zijn team om deze 195 kilometers lange zwemtocht heelhuids en geheel te volbrengen.
Ik loop snel mee met de tractoren, die met brullende motoren en luid claxonnerend achter het publiek langs rijden, om Maarten zo te begeleiden vanaf de oever van de vaart.
Als ik op de splitsing van It Kanaal en de Feinsumer Feart bij de Feinsumer Brêge arriveer, ben ik net op tijd om Maarten nog onder de brug door zien te zwemmen. Het publiek moedigt de sterke Elfstedenzwemmer aan op de westzijde van de brug, en als hij onder de brug door zwemt, draait men zich om, om aan de oostzijde van de Feinsumer Brêge nog even door te gaan met aanmoedigen.

Slapen aan het water
De zon is onder gegaan. Het begint al te schemeren. Verderop in Feinsum kunnen al die andere supporters bij licht nog even genieten van de doortocht van Maarten van der Weijden: in de bocht van de Holdingawei, langs het feestterrein-weiland, langs de jachthaven en iets verder vanaf de brug in de provinciale weg over de Feinsumer Feart.
Dan zwemt Maarten van der Weijden het duister in, door de Feinsumer Feart in de richting van de Dokkumer Ee. Even later zie ik op het routekaartje van de liveblog op de website van Omrop Fryslân dat er niet meer wordt gezwommen. Op de Google Map kun je zien dat het slaapbootje van Maarten van der Weijden is aangelegd in een kleine opvaart van de Feinsumer Feart, op een plek waar geen publiek bij hem komt, waar hij even mag genieten van een korte nachtrust van ongeveer vier uren. Morgen zal blijken of hij de finish op de Grote Wielen bij Leeuwarden zal halen. Iedereen is vol goede moed, hopelijk Maarten ook.

Feinsumer Brêge is klaar voor Maarten van der Weijden

Woensdag 19 juni 2019

De Feinsumer Brêge over de Feinsumer Feart bij It Kanael in Feinsum

Dorpsprogramma 2019 Feinsum
Bij aanvang van dit kalenderjaar kregen alle inwoners van Feinsum huis aan huis het 'Dorpsprogramma 2019 Feinsum' aangeboden van de gemeente Leeuwarden. In dit Dorpsprogramma staat onder andere wat de gemeente Leeuwarden in dit nu lopende kalenderjaar in Feinsum aan activiteiten gaat ontplooien.
Eén van de zes daarin genoemde activiteiten kreeg - waarschijnlijk vanwege het specifieke/concrete karakter ervan - een activiteitennummer, namelijk nummer 135, met als activiteitomschrijving: 'Vervangen conservering stalen leuningwerk Feinsumer Brêge'.
Die conserverende schilderbeurt was geen luxe, want de blootstelling aan weer en wind had in de afgelopen periode geresulteerd in de nodige roestvorming op het leuningwerk van de Feinsumer Brêge, gelegen over de Feinsumer Feart, aan de westzijde van Feinsum.

Elfstedenroute te water en op ijs door Feinsum
De Feinsumer Feart maakt onderdeel uit van de Elfsteden(vaar)route, dus regelmatig passeren watersporters ons dorp voor hun doortocht richting Dokkumer Ee, Bartlehiem, Burdaard en Dokkum.
Zo zwom bijvoorbeeld vorig jaar op 20 augustus 2018 de elfstedenzwemmer Maarten van der Weijden 's ochtend vroeg onder de Feinsumer Brêge door om Feinsum te passeren richting Burdaard, waar hij vorig jaar zijn prestigieuze zwemtocht helaas moest afbreken wegens uitputting.
Aanstaande donderdag 21 juni 2019 zal Maarten van de Weijden wederom van start gaan in Leeuwarden, om met deze tweede poging de Elfstedenroute wel geheel te zwemmen.
Net zoals vorig jaar zullen de bruggen van de Elfstedenroute weer vol staan met supporters, die Maarten en zijn gevolg zullen aanmoedigen om zijn Elfstedenzwemtocht deze keer vooral wel te voltooien. 

Vervangen conservering stalen leuningwerk Feinsumer Brêge
De Feinsumer Brêge is er in elk geval klaar voor. Maarten van der Weijden kan er zeker van zijn dat hij bij binnenkomst in Feinsum in elk geval onder een mooie, pas geschilderde Feinsumer Brêge door Feinsum kan binnenzwemmen, om onder het gejuich en applaus van de 'Feinsumer Brêge-supporters' Feinsum in en door te zwemmen in de richting van de verderop in het dorp gelegen Spoarbrêge.
De brug en de Feinsumers zijn klaar voor de komst van Maarten van der Weijden.

Wolkom yn Feinsum!