Wandelen & Fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland

Donderdag 12 november 2026
 

Cover van de Turfroute-wandel-/fietsgids

Wandelen & Fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland

De turfvaarten in Zuidoost-Fryslân zijn eeuwenoud en zijn indertijd vaak met de hand gegraven. 

De zogenoemde 'Turfroute' verbindt sinds 1974 al die vaarten met elkaar. 

De kanalen met haaks daarop sloten, bossen, elzensingels, heide, weiden en beekdalen geven het gebied een eigen charme. 

In twintig pakkende verhalen en routes slaan de journaliste Janneke Donkerlo & de schrijver van routegidsen Fokko Bosker als het ware bruggen tussen de vaart en het omliggende landschap. 

Zij nemen het water als vertrekpunt voor hun rondwandelingen en fietstochten door dit rijk geschakeerde landschap van coulissen van elzen- en eikensingels, in een fijnmazig patroon van vaarten en wijken.

Resultaat van hun werk is de in 2024 uitgegeven routegids 'Wandelen & Fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland'.

 

Overzichtskaart van 10 fietsroutes & 12 wandelroutes

23 tochten met een totale lengte van 746,9 kilometer

Deze routegids bestaat uit 11 fietstochten en 12 wandeltochten, die Durkje en ik inmiddels alle hebben gewandeld. Dat zijn de volgende routes: 

• Tien fietstochten hebben een totale lengte van 387,4 kilometer, waarvan de kortste 13,7 km en de langste 63,4 km lang is.
• De twaalf wandeltochten hebben een totale lengte van 134,5 kilometer, waarvan de kortste 4,6 km en de langste 15,9 km lang is.
• De veel langere 'Fiets-Turfroute' door Zuidoost-Fryslân heeft een totale lengte van 225 kilometer.

Deze 23 tochten hebben samen een totale lengte van 746,9 kilometer. 

Durkje en ik hebben die afstand bewandeld in 36 dagetappes, variërend tussen de 15 en 33 kilometer per dag, zo mogelijk in combinaties van (delen van) die 12 wandeletappes en die 11 fietsetappes.

Ons wandelschema was daarbij als volgt:

• Wandelroute 1-A met als thema 'Op zoek naar levend hoogveen en andere iconen van natuur' vanuit Ravenswoud met een lengte van 14,8 kilometer liepen we in de ochtend van 9 april 2026.
• Wandelroute 1-B met als thema 'Door het bos en de Atlantische woestijn Aekingerzand' vanuit Appelscha met een lengte van 13,1 kilometer liepen we in de middag van 9 april 2026.
• Fietsroute 1 met als thema 'Cultuurhistorische- en natuurroute Appelscha, door bos, hei en geschiedenis' met een lengte van 37,6 kilometer liepen we achtereenvolgens vanuit Appelscha op 22 januari 2026 en vanuit Ravenswoud op 7 februari 2026.
• Fietsroute 2 met als thema 'Door Tsjongervallei en Frije Wiken naar Sparjebird' met een lengte van 35,6 kilometer liepen we achtereenvolgens vanuit Donkerbroek op 23 maart 2026 en vanuit Klein Groningen op 31 maart 2026.
• Wandelroute 3 met als thema 'Een bijzondere plaats waar kunst en natuur versmelten' vanuit Oldeberkoop met een lengte van 11,3 kilometer liepen we in de ochtend van 14 september 2026.
• Wandelroute 4-A met als thema 'Vanaf de Ecokathedraal naar de 'pronkzaal' Oranjewoud' vanuit Mildam met een lengte van 7,6 kilometer liepen we in de middag van 1 april 2026.
• Wandelroute 4-B met als thema 'Door de Tsjongervallei naar oorsprong van de grenssloot De Scheene' vanuit Mildam met een lengte van 16,2 kilometer liepen we in de ochtend van 1 april 2026.
• Wandelroute 5 met als thema 'In Lendevallei ligt de natuur op het bord' vanuit Wolvega met een lengte van 9,4 kilometer liepen we in de middag van 14 april 2026.
• Wandelroute 6 met als thema 'Rottige Meente is eldorado voor otters' vanuit Driewegsluis met een lengte van 15,9 kilometer liepen we in de ochtend van 14 april 2026.
• Fietsroute 6 met als thema 'Uitzicht op een beter leven voor veenarbeiders' met een lengte van 63,4 kilometer liepen we achtereenvolgens vanuit Nijeholtpade op 4 december 2025 en vanuit Driewegsluis op 11 december 2025 en vanuit Noordwolde-Zuid op 17 december 2025.
• Fietsroute 7 met als thema 'Dansend op de pedalen door de feestzaal van Fryslân' met een lengte van 55,4 kilometer liepen we achtereenvolgens vanuit Heerenveen op 2 maart 2026 en vanuit Oudehorne op 9 maart 2026. 
• Fietsroute 8 met als thema 'Zelfbewust Gorredijk vaandeldrager van de Turfroute' met een lengte van 35,2 kilometer liepen we achtereenvolgens vanuit Beetsterzwaag op 17 maart 2026 en vanuit Terwispel op 20 maart 2026.
• Wandelroute 9 met als thema 'Een vrijwel gaaf beekdal als balsem voor het gemoed' met een lengte van 15,5 kilometer liepen we vanuit Beetsterzwaag op 10 februari 2026.
• Wandelroute 10 met als thema 'Mooi kan ook zonder opsmuk en spektakel' met een lengte van 5,8 kilometer liepen we vanuit Hemrik op 14 september 2026.
• Wandelroute 11 met als thema 'De oertijd klopt aan de deur' met een lengte van 8,4 kilometer liepen we vanuit Bakkeveen in de middag van 14 september 2026.
• Fietsroute 12-A met als thema 'Vanuit drok, drok Drachten stroomopwaarts naar Bakkeveen' met een lengte van 39,1 kilometer liepen we achtereenvolgens vanuit Ureterp op 5 maart 2026 en vanuit Drachten op 27 maart 2026.
• Fietsroute 12-B met als thema 'Waar armoede de keerzijde van rijkdom was' met een lengte van 39,5 kilometer liepen we achtereenvolgens vanuit Opeinde op 23 december 2025 en vanuit Rottevalle op 30 december 2026.
• Fietsroute 13 met als thema 'Springplank naar het veen en de sociale strijd' met een lengte van 30,6 kilometer liepen we achtereenvolgens vanuit Nij Beets op 18 februari 2026 en eveneens vanuit Nij Beets op 25 februari 2026.
• Wandelroute 13 met als thema 'Met de voeten in het water' met een lengte van 11,9 kilometer liepen we vanuit De Veenhoop in de middag van 24 augustus 2026.
• Fietsroute 14 met als thema 'In het middelpunt van de belangstelling' met een lengte van 13,7 kilometer liepen we vanuit Aldeboarn op 14 mei 2025.
• Wandelroute 14 met als thema 'In het middelpunt van de belangstelling' met een lengte van 4,6 kilometer liepen we vanuit Aldeboarn in de ochtend van 24 augustus 2026.
• Fietsroute 15 met als thema 'Een scharnier tussen Friese Meren en Wouden' met een lengte van 37,3 kilometer liepen we achtereenvolgens vanuit Raerd op 26 november 2025 en vanuit Grou op 17 januari 2026. 

Overzichtskaart van de lange Turfroute (nummer 16) voor fietsers

Fietsroute 16 met als thema 'Een reis door de tijd in de Friese Wouden' met een lengte van 225 kilometer liepen we in de volgende elf etappes:

• Op 17 mei 2025 liepen we van Drachten naar Nij Beets over een afstand van 22,3 kilometer;
• Op 20 mei 2025 liepen we van Nij Beets naar Vegelinsoord over een afstand van 24,1 kilometer;
• Op 27 mei 2025 liepen we van Vegelinsoord naar Rotstergaast over een afstand van 21,3 kilometer;
• Op 24 juni 2025 liepen we van Rotstergaast naar Driewegsluis over een afstand van 18,9 kilometer;
• Op 25 augustus 2025 liepen we van Driewegsluis naar De Hoeve over een afstand van 22,9 kilometer;
• Op 16 oktober 2025 liepen we van De Hoeve naar Prikkedam over een afstand van 20,7 kilometer;
• Op 20 oktober 2025 liepen we van Prikkedam naar Canada over een afstand van 20,3 kilometer;
• Op 28 oktober 2025 liepen we van Canada naar Ravenswoud over een afstand van 17,8 kilometer;
• Op 4 november 2025 liepen we van Ravenswoud naar Donkerbroek over een afstand van 23,5 kilometer;
• Op 10 november 2025 liepen we van Donkerbroek naar Terwispel over een afstand van 17,9 kilometer;
• Op 17 november 2025 liepen we van Terwispel naar Drachten over een afstand van 17,9 kilometer.

Op stapstenen

Dinsdag 10 november 2026
 

Cover van 'Op stapstenen'

Vía de la Plata & Camino Sanabrés

Met nog geen zes kilo bagage in haar rugzak liep Nicoline van Tiggelen (1957) één van de langste en eenzaamste camino’s van Spanje, namelijk de Vía de la Plata. Dat is een eeuwenoude Romeinse route van meer dan duizend kilometer door Spanje, van Sevilla naar Astorga. 

De meeste pelgrims lopen echter de Vía de la Plata niet geheel uit in noordelijke richting tot aan Astorga, maar stappen onderweg in Granja de Moreruela over op de Camino Sanabrés, en lopen daarop dan in westelijke richting door naar Santiago de Compostela.

Dat laatste heeft Nicoline ook zo gedaan, en over díe pelgrimstocht schreef ze haar boek 'Op stapstenen' (2025), met als ondertitel '1007 km over de Vía de la Plata naar Santiago de Compostela'.

Tweede pelgrimstocht in twee delen

Na haar eerste pelgrimstocht - op de Camino Franchés - liet de herinnering aan die mooie voetreis Nicoline niet meer los. Drie jaar later koos ze daarom voor haar tweede pelgrimstocht, in dezen voor de Vía de la Plata, met name vanwege de rust op deze route.

Haar route van Sevilla via Granja de Moreruela naar Santiago de Compostela liep door eindeloze, lege gebieden met minimale voorzieningen en langs steden zoals Mérida, Cáceres, Salamanca, Zamora, Puebla de Sanabria en Ourense.

Het was voor haar een tocht vol uitdagingen en pittige etappes. Een tocht waarin ze zichzelf tegenkwam. In dit boek lees je haar persoonlijke reisverslag, waarin je als het ware met haar meeloopt.

Ze vertelt bijvoorbeeld over inspirerende ervaringen, pijnlijke tegenslagen en over de bijzondere ontmoetingen onderweg. Pijnlijk was in elk geval haar polsbreuk op dag 14 van haar tocht, waardoor ze haar pelgrimage tijdelijk moest onderbreken, om de route pas een jaar later te hervatten waar die in het voorgaande jaar in Alcuéscar zo jammerlijk eindigde. Zonder verdere onderbreking komt ze op dag 51 (na totaal 44 wandeldagen) aan bij de kathedraal van Santiago de Compostela.

Nicoline van Tiggelen over haar 2e pelgrimstocht

• De gigantische kathedraal Maria de la Sede van Sevilla is de grootste gotische kathedraal ter wereld.
• De weg is meer dan duidelijk gemarkeerd.
• Het is een hele ceremonie die best wat tijd kost. Vermoeiend zo'n camino.
• Never stop dreaming.
• Zo vroeg vertrekken vind ik gekkenwerk in het pikkedonker.
• Fijn dat boeren je gewoon over hun land laten lopen.
• Op slippers maak ik de oversteek door het ijskoude, stromende water.
• Als je ergens veel witte bloemetjes ziet, betekent dat: kletsnatte grond daar.
• Het hoogtepunt van vandaag is de Arco de Cáparra, een Romeinse triomfboog uit de eerste eeuw na Christus. Het is de enige vierzijdige boog in Spanje.
• Je hebt het gevoel dat je elke dag een strijd moet leveren.
• Jammer dat je soms afscheid moet nemen van lieve mensen.
• Op de camino moet je geen haast hebben.
• Het valt me wel op dat er weinig mannen in de kerk zitten.
• De processie is afgelast omdat het regent.
• In de kleine dorpjes vind je alleen maar een bakker en een mini-supermarkt.
• Grote plastic flessen met water bij de voordeur moeten honden afschrikken om tegen het huis te plassen.
• Ik loop door een natuurgebied waar een grote bosbrand heeft gewoed.
• Pasen wordt hier wat uitbundiger gevierd, met veel volkstradities.
• In Santa Marta de Tera kan ik de Romaanse parochiekerk bezoeken met het oudste Jacobusbeeld van Spanje (11de eeuw).
• In de jaren zestig van de vorige eeuw was Galicia zo verarmd dat er heel veel inwoners als gastarbeiders in Nederland kwamen werken.
• Gemaskerde Peliqueiros bestrooien het publiek met as, meel, zand en levende mieren. Die beestjes zijn van tevoren met azijn agressief gemaakt, zodat ze heel graag bijten.
• De tocht was zwaarder dan ik had ingeschat. Een ware beproeving.
• Ik miste wel het religieuze aspect, zoals je dat op de Camino Franchés vindt.
• Qua voorzieningen was deze tocht best lastig.
• Ik heb onderweg veel bijzondere medepelgrims ontmoet: lieve mensen die ik niet gauw zal vergeten, maar ook mensen die je liever ontloopt. Gelukkig blijven de mooie vriendschappen voor altijd in mijn gedachten.
• Een pelgrimstocht is geen wandelvakantie.
• Het doel is het 'onderweg' zijn. Je zekerheden en onzekerheden loslaten, en vertrouwen op het leven en op God.
• Pelgrimeren is de hand uitsteken naar je medemensen en thuiskomen bij jezelf. Ik vermoed (en hoop) daarom dat dit niet de laatste camino in mijn leven zal zijn.

Blik op het heelal in de Provinciewandelgids Fryslân

Maandagmiddag 9 november 2026
 

In de Martenatuin achter de Martenastins in Franeker

Provinciewandelgids Fryslân

Wandelroutemaker Bart van der Schagt ontwikkelde in de loop der jaren veel wandelroutes, zoals de welbekende NS-routes en de zogenoemde Groene Wissels.

Zijn focus is breder dan alleen maar natuur en landelijk gebied, want met zijn routes wil Van der Schagt de wandelaars ook laten genieten van leuke dorpjes en gezellige stadjes, kortom niet alleen onverharde routes, maar inclusief de beleving van dorpen & steden en natuur & landschap.

Vandaag wandelen Durkje en ik een route uit zijn in 2023 verschenen wandelgids 'Provinciewandelgids Fryslân'. 

Deze wandelgids bevat 22 wandelroutes, waarvan de diversiteit de karakteristieke kenmerken en de grote verscheidenheid van onze provincie Fryslân laten zien. Van deze 22 wandelroutes gaan er 19 door landschap & natuur (waarvan 4 op de Friese Waddeneilanden) en 3 zijn groene stadswandelingen door Dokkum, Franeker en Leeuwarden. Deze wandelroutes variëren van 5 tot 23 kilometer per route.

In de wandelgids staat van elke route een globaal oriëntatiekaartje, en de link naar de website waar je een meer gedetailleerde kaart en ook een gps-track kunt downloaden.

Route 11 - Blik op het heelal

Vanmiddag lopen Durkje en ik Routenummer 11, met een lengte van 5 kilometer, die als titel heeft: Blik op het heelal.

Startplaats en eindpunt van deze route is het treinstation van de Friese Elfstedenstad Franeker. 

Deze route binnen de stadsgracht gaat eerst voor ongeveer de helft rond over de Franeker bolwerken, en daarna doorkruist de route in een grote lus de oude binnenstad van het historische Franeker. De route gaat ook langs het befaamde kaatsveld en door de bijzondere Martenatuin midden in het stadscentrum achter de eeuwenoude Martenastins.

Blik op het heelal verwijst in dezen naar het beroemde Eise Eisingamuseum, bekend onder de naam Planetarium Franeker, waar je ook langs loopt tijdens deze binnenstadswandeling. 

We vertrokken vanmorgen vroeg al vanuit Feinsum rond 8:00 uur, en reden toen eerst naar Sexbierum, waar we voorafgaand aan deze middagwandeling onze ochtendwandeling rond Sexbierum liepen.

Bij aanvang van deze wandeldag was het 4 graden Celsius. Het is behoorlijk fris, maar het was gedurende de ochtend ook heerlijk zonnig, en de wind is niet hinderlijk. Vanmiddag is het bewolkt, maar verder verandert het weer nauwelijks.

Vanochtend liepen we die ronde van 16 kilometer rond Sexbierum, waarmee onze wandelafstand vandaag 16 + 5 = 21 kilometer is. Bij aanvang van de middag-stadswandeling is het in Franeker 9 graden Celsius, en als we aan het eind van deze wandelronde in Franeker in de auto stappen, is het enigszins gedaald naar 8 graden Celsius. Al met al is het dus prima herfstweer voor een lange dagwandeling in twee delen.

Eerst het Franeker bolwerk op

Om 13:10 uur verlaten we het parkeerterrein van de Poiesz-supermarkt net buiten de Franeker binnenstad.

We steken eerst het Van Harinxmakanaal over, en direct erna ook de Noorder Gracht, en dan volgen we binnen de stadsgracht direct de Turfkade langs de stadsgracht.

Na het oversteken van het Leeuwarderend klimmen we het Franeker bolwerk op, en blijven we voortdurend het pad boven over de bolwerken volgen. Links zien we op een gegeven moment onder ons de binnenstadsgracht van de Froonacker, die hier in de richting van het centrum loopt. De oude panden aan de Froonacker getuigen van eeuwen stadgeschiedenis.

Vlak daarna lopen we langs drie vrijwel naast elkaar gebouwde theehuisjes, die tegen de kop van het bolwerk staan. 

Zo blijven we het hoge pad over de bolwerken volgen, totdat we het Sjûkelân hebben bereikt, dat befaamd is vanwege de zogenoemde PC, het belangrijke kaatsevenement dat hier elke zomer in Franeker op dit kaatsveld midden in de stad wordt gehouden.

Langs het ook al weer eeuwenoude café van De Bogt fen Guné lopen we de Voorstraat in, die naar het stadscentrum leidt.

Door de zuidkant van de Franeker binnenstad

Maar de Voorstraat lopen we niet helemaal uit, want al vrij spoedig moeten rechtsaf door de smalle Waagstraat naar de Schilcampen, waar we de binnenstadsgracht oversteken. Bij het inlopen van de Waagstraat passeren trouwens we de enorme muurschildering die hier van Anna Maria van Schurman (1607-1678) is gemaakt.

En direct daarna steken we dezelfde gracht al weer over, om dan aan de overzijde door het openstaande hekwerk de monumentale Martenatuin in te lopen.

Aan het andere eind van de Martenatuin bereiken we de achterzijde van de eeuwenoude Martenastins. 

Aan de voorzijde daarvan is de entree van het Museum Martena, dat in deze oude Friese stins is gehuisvest.

En dan zijn we weer terug op de Voorstreek, waar we onze route vervolgen naar de kolossale Martinikerk midden in de binnenstad.

Daar steken we het stadsplein van de Breedeplaats over, en dan gaat het verder door de Hofstraat en langs de Heerengracht naar de Kromme Gracht.  

Daar aangekomen, volgen we de Zuiderkade naar de Godsacker. Daar waar we de Godsacker op gaan, staat het voormalige Weeshuis, dat twee prachtige gevelstenen heeft, die het goed bekijken alleszins waard zijn. 

Op de Godsacker passeren we ook de rooms-katholieke Sint-Franciscuskerk van de Heilige Jacobus de Meerdere Parochie, genoemd naar de apostel Jacobus, die de patroon is ons als pelgrims van Santiago de Compostela.

Stadskuier door het noorden en het oosten van de Franeker binnenstad

Na de Godsacker bereiken we door de Schoolsteeg de omloop rond het Sint-Martiniplantsoen, waar we nu de andere kant van de enorme Franeker Martinikerk kunnen bekijken. 

Daarna lopen we over de Noord en verder door de Nauwe Steeg weer terug naar de Voorstraat aan de kant van het Sjûkelân, om vervolgens door een rond winkelstraatje weer terug te keren naar de Noord, waar we dan weer langs de binnenstadsgracht lopen. Hier is een man aan het werk op een nieuwe houten stadsbrug, die de weggehaalde oude brug moet gaan vervangen. 

Op de Eise Eisingastraat komen we eerst langs het Franeker Planetarium en al vrij snel daarna langs het Korendragershuisje.

We gaat daar even naar binnen om de expositie in het Korendragers-huisje te bekijken.

Door de Zilverstraat en verderop over de Godsacker gaat het dan nog naar de Dijkstraat, waar we bij de Zuiderkade nog een half rondje langs de Noorder Gracht moeten lopen.

Direct daarna steken we achtereenvolgens de Noorder Gracht en het Van Harinxmakanaal weer over, om terug te lopen naar onze verderop geparkeerd staande auto. 

Vanuit Franeker rijden we tot slot terug naar huis.

Weids Fryslân van de Provinciewandelgids Fryslân

Maandag 9 november 2027

 

Buitendijks zien we vissersboten uit Harderwijk & Staveren & Workum

Provinciewandelgids Fryslân

Wandelroutemaker Bart van der Schagt ontwikkelde in de loop der jaren veel wandelroutes, zoals de welbekende NS-routes en de zogenoemde Groene Wissels.

Zijn focus is breder dan alleen maar natuur en landelijk gebied, want met zijn routes wil Van der Schagt de wandelaars ook laten genieten van leuke dorpjes en gezellige stadjes, kortom niet alleen onverharde routes, maar inclusief de beleving van dorpen & steden en natuur & landschap.

Vandaag wandelen Durkje en ik een route uit zijn in 2023 verschenen wandelgids 'Provinciewandelgids Fryslân'. 

Deze wandelgids bevat 22 wandelroutes, waarvan de diversiteit de karakteristieke kenmerken en de grote verscheidenheid van onze provincie Fryslân laten zien. Van deze 22 wandelroutes gaan er 19 door landschap & natuur (waarvan 4 op de Friese Waddeneilanden) en 3 zijn groene stadswandelingen door Dokkum, Franeker en Leeuwarden. Deze wandelroutes variëren van 5 tot 23 kilometer per route.

In de wandelgids staat van elke route een globaal oriëntatiekaartje, en de link naar de website waar je een meer gedetailleerde kaart en ook een gps-track kunt downloaden.

Route 5 - Weids Fryslân

Vanmorgen lopen Durkje en ik eerst Routenummer 5, met een lengte van 16 kilometer, die als titel heeft: Weids Fryslân.

Startplaats en eindpunt van deze route is de Sixtuskerk van het Friese Sexbierum. 

Deze route gaat buiten Sexbierum eerst door het weidse landschap van Noordwest Fryslân, en daarna langs de Waddenzee over de zeedijk, en dan langs twee Friese states weer terug naar Sexbierum. De route gaat over graspaden, een grasdijk, onverharde paden en verharde wegen.

Weids Fryslân verwijst in dezen naar het weidse landschap van Fryslân waar deze etappe door heen loopt.

We vertrekken vanuit Feinsum rond 8:00 uur, en rijden dan naar Sexbierum, waar we onze auto bij de Sixtuskerk parkeren.

Bij aanvang van deze wandeldag is het 4 graden Celsius. Het is behoorlijk fris, maar het is gedurende de ochtend ook heerlijk zonnig, en de wind is niet hinderlijk. Vanmiddag is het bewolkt, maar verder verandert het weer nauwelijks.

Vanmiddag lopen we hierna ook nog een rondje van 5 kilometer door Franeker, waarmee onze wandelafstand vandaag 16 + 5 = 21 kilometer is. Bij terugkomst om 12:30 uur aan het begin van de middag is het in Sexbierum 9 graden Celsius, en als we aan het eind van deze wandelrondes in Franeker in de auto stappen, is het enigszins gedaald naar 8 graden Celsius. Al met al is het dus prima herfstweer voor een lange dagwandeling in twee delen.

Eerst naar Getswerdersyl

Zojuist bij aanvang bij de Sixtuskerk, en nog steeds ook als we Sexbierum uit lopen ter hoogte van het enorme kassencomplex op het Frentsjerterein schijnt de vroege ochtendzon prachtig op de gebouwen, resulterend in mooie ochtendkleuren.

Waar we de Frentsjerterdyk verlaten om de Slachte op te gaan, zien we de groen getekende lijnen op het fietspad-wegdek en de bandensporen in de bermen links en rechts van het fietspad waar eind oktober 2026 een auto bij een eenzijdig ongeval uit de bocht is gevlogen en in de sloot is geëindigd. 

Over de Slachte lopen we naar het in de vorm van een sluis gemetselde Slachte-monument van Getswerdersyl.

Hier moeten we even door het hoge en natte gras van de berm om de oversteek te maken naar het begin van het Barradeelsterpaed, dat eerst nog over een akkerrand langs de vaart loopt.

Verderop voorbij de bocht naar links gaat dit pad - dat ook wel het Fiskpaed wordt genoemd - over in een graspad, dat we ongeveer drie kilometer moeten volgen in westelijke richting langs de brede Roptavaart.

Langs de Roptavaart naar Wijnaldum

We lopen al ongeveer een half uur heerlijk met de stralende zon linksachter ons over de brede grasdijk langs de dikke rietkraag van de Roptavaart, als we de restanten van een voormalige stenen brug over de vaart passeren. Alleen de dikke delen van de brugpijlers op beide oevers van de vaart getuigen nog van wat hier ooit een betrekkelijk hoge vaartbrug is geweest.

Waar we het schelpenpad nemen en we niet langer meer langs de vaart lopen, zit een sportvisser met enkele hengels te vissen, volgens eigen zeggen heerlijk met de wind in de rug. Bovendien verwarmt de zon hem ook op de rug, dus het zit daar prima voor deze sportvisser bij dit kruiswater.

Nog voordat we Wijnaldum bereiken, komen we langs het kunstwerk van de zogenoemde Terpentoer.

Dit is een van cortex-staal gemaakt uitzichtpunt boven op een aarden bult, dat een terp dient voor te stellen, zoals je die in grotere vormen in dit landschap hier en daar nog duidelijk ziet.

Daaraan voorbij ligt een hoge aarden wal, die de grens vormt tussen het lage schelpenpad en de hoog gelegen geploegde akker.

Om 10:10 uur wandelen we de bebouwde kom van Wijnaldum binnen. 

Via de Buorren gaan we het Tsjerkepaad op, waarbij we rondom de Andreaskerk lopen, met links van het pad het Archeologisch Steunpunt van dit terpdorp Wijnaldum. De toegangsdeur van dit streekmuseum is afgesloten, dus we kunnen er nu niet direct naar binnen, waar binnen vast en zeker ook aandacht wordt geschonken aan de archeologische bodemvondsten uit deze streek, waaronder de beroemde Fibula (mantelspeld) die hier in de nabijheid van Wijnaldum ooit is gevonden.

Langs Ropta State naar Roptazijl

Via de Fiskersbuorren en daarna eerst nog even langs de Roptavaart gaat het verder via het Waaigat naar de Hearewei. Die N393 volgen we tot we de Siverdaleane op gaan, recht op de Waddenzeedijk af. 

Als we even later op de Hoarnestreek lopen, komen we lang twee jongens die tientallen schapen een lange aanhangwagen achter een tractor in drijven. Ze vertellen dat de schapen vanwege ongedierte in de schapenvachten gewassen moeten worden om het ongedierte te bestrijden en om erger schade aan de schapen te voorkomen.

Bij de majestueuze Ropta State met haar pijpenla-vormige lange parktuin draaien we wederom in de richting van de Waddenzee, als we op de Sylsleane wederom langs de Roptavaart naar het zeegemaal van Roptazijl lopen.

In de Waddenzeedijk bij dit zeegemaal is een zogenoemde vishevel gebouwd, waarmee de passage van vissen zoals de driedoornige stekelbaars en de paling tussen het zoute zeewater en het zoete binnenwater op deze plek uitermate succesvol wordt gerealiseerd. 

Nu volgt een traject van ongeveer 2,5 kilometer over de Delta-hoge Sedyk langs de Waddenzee.

Links op de Waddenzee komt ons een vissersschip van de vloot van Harlingen tegemoet.

Even later komen daar nog twee andere vissende vissersschepen achteraan, van de vloten van Harlingen en Stavoren.

En daar komt nog eens een vissersboot van de vloot uit Workum achteraan. De aalschovers, meeuwen en eenden op de strekdam zijn onrustig als we hen naderen. Ongeveer de ene helft van de vogels blijft op de strekdam staan, en de andere helft vliegt op tijdens ons voorbijgaan.

Langs de twee states terug naar Sexbierum

Bij de Frousleane aangekomen, steken we de Dyksfeart over, en dan gaat het landwaarts verder in zuidelijke richting naar de eeuwenoude vestigingsplaats van Liauckamastate, waarvan we overigens het overgebleven poortgebouw niet kunnen zien, omdat we aan de achterkant langs het state-terrein lopen.

Over dat Rients Bruinsmapaed lopen we naar de Latsmaleane, waar we direct al weer een state-terrein passeren, namelijk dat waar de boerderij van de oude Latsma State nog wel is te zien.

En dan om 12:25 uur wandelen we de bebouwde kom van Sexbierum binnen.

Nu hoeven we alleen nog maar via de Adelenstrjitte de Terp op te gaan, om tegenover de Sixtuskerk weer bij onze daar geparkeerde auto terug te komen.

Het is lunchtijd, dus we gaan zitten in een glazen abri, waarin we heerlijk uit de wind en in de zon onze melk- met broodjes-lunch nuttigen. Daarna stappen we in de auto en rijden we door naar Franeker, waar we straks beginnen aan onze middagwandeling door de binnenstad van Franeker.

Zangdienst met Sebastiaan Schippers & Ilse Terpstra in Stiens

Zondagavond 8 november 2026

 

Dwarsfluitiste Ilse Terpstra & Sebastiaan Schippers op orgel

Sing In in de Sint-Vituskerk

Durkje en ik wonen vanavond de Sing In bij in de recent vernieuwde, heropende Sint-Vituskerk van Stiens.

De muzikale begeleiding wordt tijdens deze zangdienst van graag gezongen liederen verzorgd door organist Sebastiaan Schippers op het kerkorgel (we kennen hem van het Kerstconcert van 2019 in De Hege Stins van Stiens) en de fluitiste Ilse Terpstra op dwarsfluit.

Onder hun begeleiding zingen we in deze viering de mooiste door gemeenteleden ingebrachte liederen. De organiserende Zending- en Evangelisatiecommissie van onze Protestantse Gemeente te Stiens heeft met die liedlijst Ilse & Sebastiaan de vrije hand gegeven om er een mooi muziekprogramma van te maken.

Adembenemend en ontroerend dichtbij

Na inleidend voorspel zingen we eerst samen het lied 'Op U mijn Heiland blijf ik hopen'. Daarna heet Jan Keuning van de organisatie alle aanwezigen en de musici hartelijk welkom en worden de aanwezigen specifiek bedankt voor het overvloedig aanleveren van graag gezongen liederen. 

Dan zingen we achtereenvolgens 'De zon komt op, maakt de morgen wakker' en 'Al mijn zonden, al mijn zorgen' en 'Hoe wonderlijk mooi is Uw eeuwige Naam'. Niet alleen in het tussenspel in het eerstgenoemde lied, maar ook op gestelde momenten tijdens de zang stijgt het dwarsfluitspel krachtig, helder en mooi boven de samenzang uit. 

We zongen in dat laatstgenoemde lied ook 'Hoe adembenemend, ontroerend dichtbij'. Dat is gevoeld de karakterisering van hoe prachtig Terpstra & Schippers het instrumentale intermezzo van 'You raise me up' vanavond vertolken.

Dan zingen we achtereenvolgens 'Ik wandel in het licht met Jezus' en 'Abba, Vader, U alleen' en het krachtig gezongen 'Kroon hem met gouden kroon'.

Roept u maar

Daarna hoeft Ilse Terpstra alle aanwezigen in de kerkzaal maar één keer te vragen of er liederen zijn die wij direct hierna willen horen als Sebastiaan Schippers die muzikale verlanglijst op orgel gaat improviseren. Als iedereen die dat wilde zijn lied had kunnen aanvragen, hadden we hier bij wijze van spreke de hele rest van de avond nog wel kunnen zitten luisteren naar de direct daarop volgende orgelimprovisatie.  

Een greep uit waar we wel naar luisteren, is: 'Dank sei Dir, Herr' & 'Wat de toekomst brenge moge' & 'Tel uw zegeningen één voor één' & 'Neem mijn leven laat het Heer' & het 'Hallelujah' van Händel. Allemaal knap en heel mooi op dit kerkorgel van de Sint-Vituskerk gebracht door de organist van vanavond. Applaus!

Solo Samenspel Samenzang

Aansluitend zingen we 'Samen in de naam van Jezus' en 'Lichtstad met uw paarlen poorten' en daarna luisteren we naar een instrumentaal intermezzo op dwarsfluit & orgel, met hier en daar dwarsfluit op de voorgrond en kerkorgel op de achtergrond, en soms het orgel solo tussendoor, en zo een fraaie variatie op het lied 'Ga met God en Hij zal met je zijn'.

Vervolgens gaan we met samenzang naar het slot toe, als we zingen: 'Groot is Uw trouw, o Heer, mijn God en Vader' en 'Ere zij aan God, de Vader' en meer staccato het lied 'Nu wij uiteengaan, vragen wij God: ga met Uw licht voor ons uit'.

Tea Stapert spreekt namens de organisatie haar dankwoorden uit aan de beide musici en aan de enthousiast zingende gemeenteleden, en dan horen we dat we tot slot nog getrakteerd worden op een aantal instrumentale muziekstukken van Ilse & Sebastiaan als variaties op en rond het lied 'Dank U voor deze nieuwe morgen'.

En dan volgt helemaal aan het eind vanuit de kerkzaal een lang en enthousiast applaus voor Ilse Terpstra en Sebastiaan Schippers voor het vele en het goede dat zij ons vanavond hier in Stiens hebben geboden.

De Lege Stoel bij Alliade in Stiens

Zondag 8 november 2026

 

Duet voor twee katten uitgevoerd door fanfare Wilhelmina uit Easterein

Kerkdienst bij Alliade in Stiens

Vanmiddag zijn Durkje en ik aanwezig bij de kerkdienst die door en bij de zorggroep Alliade wordt georganiseerd in de sport- en spelzaal van Alliade aan de Ieleane in Stiens. Bij aanvang van deze bijzondere kerkdienst met en voor de bewoners van Alliade is de zaal gevuld met kerkgangers van dichtbij en veraf.

Voorganger van deze middagdienst is dominee-geestelijk verzorger Jaap Overeem, en muzikale medewerking wordt verleend door de fanfare Wilhelmina - onder leiding van dirigent Wilbert Zwier - uit het Friese Easterein. 

Deze kerkdienst is evenals de andere kerkdiensten in Alliade een samenwerking tussen Alliade en de Protestantse Gemeente te Stiens.

Wilhelmina uit Easterein

Voorafgaand aan de dienst verzorgt het muziekkorps een muzikale introductie, waarmee dan de toon letterlijk en figuurlijk is gezet. 

Dan wordt door een korpslid met de klankschaal zevenmaal als het ware de kerkklok geluid, en is de viering begonnen.

Nadat een aantal instrumenten van het korps bij ons zijn geïntroduceerd, zingen we onder leiding van Wilhelmina met zijn allen: 'Kom in de kring van Gods gezin', overigens conform een arrangement voor het korps van onze voorganger Jaap Overeem.

De kleurrijke - symbool voor ons allen staande - drievoudige Paaskaars wordt door dominee Overeem aangestoken voor God, voor ons en voor de wereld om ons heen, en straks krijgen we via de dominee trouwens ook nog de groeten van God, nadat we bij de Paaskaars eerst het lied 'Kom bij ons, o Heer' hebben gezongen. Als we daarna de groeten van God krijgen, gebeurt dat omdat we kostbaar en speciaal zijn in de ogen van God.

Die groeten van God worden door Wilhelmina beantwoord met het gebed 'Het Onze Vader', dat in het Swahili de titel 'Baba Yetu' draagt. The Young Christian Singers hebben dat lied hier op deze plek op 11 februari 2024 al eens voor ons gezongen, en mooi is het dat we nu een instrumentale versie hiervan krijgen te horen van Wilhelmina.

De Lege Stoel 

Dan zet dominee Jaap een lege stoel voorin de zaal en geeft vervolgens uitleg over het thema van deze kerkdienst 'De Lege Stoel', die in het kader van Allerzielen deze keer verwijst naar onze geliefden die er niet meer zijn, maar die nog wel een speciaal plekje in ons hart hebben. We gaan het vandaag dus hebben over de 'mensen van voorbij', die nog wel altijd belangrijk voor ons zijn. En dat verliezen van onze medemensen gebeurt hier vanzelfsprekend ook bij Alliade, zo horen van de dominee. Recent is hier namelijk iemand van de medebewoners van de hier aanwezigen overleden. Hij is naar de hemel, stelt de voorganger hen en ons gerust.

We bidden daarop met elkaar en realiseren ons dat we er ook zijn om elkaar te troosten, om elkaar een arm om de schouders te leggen, en om elkaar vast te houden tot troost voor elkaar.

Dan zingen we aansluitend 'Lees je Bijbel, bid elke dag'.

Daarop leest dominee Jaap drie bijbelgedeeltes uit de bijbelboeken Genesis, Exodus en Jozua, waarin onder andere overlijden en begraven centraal staan over een tijdsbestek van wel zo'n 400 jaar.

Deze bijbelteksten over papa Jozef verwijzen ook naar het tijdperk waarin het volk Israël (bijna) vertrok (en terug was) uit Egypte, en daarom zingt Taco Osinga de negro spiritual 'When Israël was in Egypt Land', daartoe begeleid door de fanfare Wilhelmina.

Nu volgt uitleg over het komende ritueel met de witte gedachtenis-stenen. Iedereen die een lieveling mist door overlijden of door een andere oorzaak wordt uitgenodigd om een witte steen te beschrijven met de naam van wie je mist, om daarna die steen vóór bij de opengeslagen Bijbel op de grote viertafel te leggen, om zo samen te herdenken wie hier vandaag door ons zo node worden gemist.  

Als tijdens dit ritueel de kerkgangers de namen van hun geliefden schrijven en die dan naar voren brengen, speelt Wilhelmina en zingt onze gemeenteband United het bijpassende lied 'De mensen die wij missen'.

Voorbij het verdriet

Als je daarna naar al die beschreven witte stenen kijkt, wordt je er stil van, want we realiseren ons maar al te goed dat het bij elke naam op elke steen steeds om een mens van voorbij gaat die wij zo node missen. 

Na afloop van dit gevoelige ritueel laten we het verlies-verdriet zoveel mogelijk achter ons, en dat doen we door over te gaan naar een meer vrolijker kant van deze kerkdienst, daartoe geholpen door de fanfare als die als tegenwicht het lied 'The Circle of Life' speelt (uit The Lion King).

Ter reflectie op dit lied vertelt dominee Jaap dat - in tegenstelling tot wat met dit lied wordt gezongen -  in ons christelijk denken het leven niet wordt beschouwd als een cirkel waarin je in je leven steeds terugkeert naar wat al was, maar dat wij ons leven mogen beschouwen als een gang die altijd doorgaat, en dat het leven zo zin krijgt. Zo heeft het in dat beeld ook zin om na overlijden iemands naam te blijven noemen.

Vervolgens zingen we met z'n allen het lied 'Ik zal er zijn'. 

Daarna danken en bidden we samen, en wordt in dat gebed benoemd dat elke traan, en dat elke naam, en dat elk lied een gebed is.

Aansluitend wordt gecollecteerd voor het Steunfonds van de Protestantse Kerk in Nederland, dat zorgt voor vakanties voor mensen met een beperking. Tijdens die collecte speelt Wilhelmina - met in het front twee solisten - een 'Duet voor twee katten', waarbij de luchtigheid door de solisten ook nog eens wordt versierd door een humoristisch begeleiden door twee opkomende slagwerkers van de fanfare, die het muziekstuk begeleiden met twee kartonnen verpakkingen van Whiskas-kattenvoer. Het is de vrolijke nooit die ons voorbij het verdriet brengt.

Zegen en vervuld van Uw Zegen

Deze bijzondere kerkdienst sluiten we met af door eerst met zijn allen het lied 'Jezus zal heersen waar de zon, gaat om de grote aarde om', waarna we Gods Zegen ontvangen via de voorganger.

Die zegen beantwoorden we met het zingen van het lied: 'Vervuld van Uw Zegen, gaan wij onze wegen'. 

Voordat we in de kantine allemaal worden getrakteerd op thee en koffie en limonade, krijgen we nog een vrolijke muzikale uitsmijter van Wilhelmina, als ze een medley van songs van The Beatles spelen. 

Deze kerkdienst bij Alliade was wederom een heerlijke 'happening', waarin aandacht voor zowel een lach als een traan. 

We blijven ons de namen herinneren van al die geliefden die ons voorgingen, en daarnaast mogen we ook genieten van ons leven, en daar hebben de enthousiaste korpsleden van Wilhelmina uit Easterein ons een mooi muzikaal voorbeeld van laten horen en zien. Wat was het heerlijk om hierbij te (kunnen) zijn, om met al onze verschillen en overeenkomsten samen zo de herinneringen en het heden te mogen vieren. Zo is Kerk bedoeld, en onze Vader in de hemel zal vast en zeker hebben gezien 'dat het goed was'.

Tot slot is er nog alle tijd om gezellig met elkaar na te praten over onder andere deze waarde(n)volle kerkdienst met de bewoners van Alliade.

Donateursbijeenkomst 2026 van Stichting Alde Fryske Tsjerken

Zaterdag 7 november 2026

 

Presentatie van Bearn Bilker

Opening

Vandaag zijn we met ongeveer driehonderd donateurs van de stichting Alde Fryske Tsjerken aanwezig bij de jaarlijkse donateurs-bijeenkomst in de Grote of Jacobijnerkerk van Leeuwarden. 

Hanneke Lens heet namens het stichtingsbestuur de aanwezigen van harte welkom, en onderstreept het belang van de circa 3.650 donateurs en van de vrijwilligers van deze stichting. 

Deze stichting staat voor het behoud van en het organiseren van activiteiten in haar kerken, alhoewel deze middag niet wordt georganiseerd in één van de kerken van deze stichting.

Niet (zoals aangekondigd) de bestuursvoorzitter Gerben Hoogterp en de directeur Atze Jan de Vries (en ook niet op het moment dat in het programma stond), maar alleen Atze Jan loopt met ons nu alvast een aantal van de actuele werkzaamheden van de stichting langs, onder andere langs de kwestie van de discussie die nog loopt over of en hoe de Sint-Vituskerk van Feinsum deels wel en deels niet geschikt kan en/of zal worden gemaakt voor het gebruik van onder andere de gezamenlijke leden van de Vereniging Dorpsbelang Finkum. Verder gaat het over kerken in steigers, kerkhoven, het Ziltepad en de bureaucratie waarmee de stichting te maken krijgt. 

Bearn Bilker spreekt voor donateurs

Het programmablad van deze middag meldde dat we vervolgens een presentatie zouden krijgen van Bearn Bilker over de invloed van de adel op de 'âlde' Friese kerken. Maar dat loopt anders dan ons vooraf is gecommuniceerd.

Bilker begint namelijk met een lang verhaal over het begin van de Friese adel in de Middeleeuwen, over de mensen die zich vestigen in het noorden van Fryslân, waar dorpjes ontstaan met daarin ook verdedigingsgebouwen, de zogenoemde stinsen. Die lezing - waarover het vanmiddag niet zou gaan - heb ik vier jaar geleden in de Sint-Genovevakerk van Jelsum al een keer bijgewoond, zie daartoe de blog die ik daarover toen schreef, waar ik nu inhoudelijk in deze nieuwe blog niet verder op in ga. 

Pas in het allerlaatste deel van zijn presentatie gaat Bilker in op het thema van de aangekondigde lezing, namelijk over de invloed van de adel op de 'âlde' Friese kerken. 

Dan vertelt hij het volgende:

• De Friese adel had een andere positie in de kerken, dan elders in ons land. 
• De kerk van Augsbuurt is gebouwd in 1782 door de adellijke familie van Cornelis van Scheltinga. 
• De adellijke familie Jeppema bouwde in de 13e eeuw de kerk van Westernijkerk. 
• De familie Lycklama à Nijeholt bouwde de Adelskerk van Oud-Beets.
• Verder kennen we de rouwborden van bijvoorbeeld de familie Van Sytzama in de kerk (1795) van Friens. Ook Aldwâld en Idaerd en Kimswerd hebben bijvoorbeeld adellijke rouwborden, adelsdeuren, grafkelders, begraafplaatsen en kerkbanken. 
• Van de kerk waarin we nu in zitten, kennen we uiteraard het Oranjepoortje van deze Grote of Jacobijnerkerk van Leeuwarden.

Organist Peter van der Zwaag laat daarna van zich horen op het grote kerkorgel, en wel verrassend 'The Bohemiam Rhapsody' van Queen, toch ook een beetje adelachtig qua bandnaam, en ook in deze vertolking op orgel uiteraard uitbundig in haar fragmenten en uiteindelijk ingetogen qua slot. Dat wordt door het publiek gewaardeerd met een welverdiend applaus.

Geen wisselprogramma in beide kerken

Na de pauze zou de stichting volgens het toegezonden middagprogramma haar donateurs een wisselprogramma aanbieden. Zo zou de ene groep de nabije Waalse Kerk van Leeuwarden eerst gaan bezoeken, zulks onder leiding van Bearn Bilker, waar hij zou gaan vertellen over die bijzondere kerk, over Franstalige kerkdiensten, en over Anna van Hannover, die het prachtige Schwartzenburg-orgel van deze kerk heeft bekostigd. 

De andere groep zou na de pauze van de stichtingsvoorzitter en de directeur in de Grote Kerk een inkijkje krijgen in het actuele werk van de stichting.

Na 25 minuten zouden beide groepen dan wisselen van locatie en programma.

De ene helft van de deelnemers worden tijdens de pauze naar de Waalse Kerk gestuurd, waar hen dan blijkt dat zij daar dan niet het vooraf aangekondigde programma aangeboden krijgen, dus die wandelen weer terug naar de Grote Kerk, want daar staat wel koffie en thee klaar. Zij voegen zich bij de andere subgroep, die dan niet meer wordt gestuurd naar de Waalse kerk, zoals wel schriftelijk vooraangekondigd.

Stadhouders en het Huis van Oranje Nassau

Als dit anders gelopen wisseldeel van het middagprogramma is afgelopen, en iedereen weer in de kerkzaal van de Grote Kerk heeft plaatsgenomen, houdt Bearn Bilker zijn tweede presentatie. Daarin gaat hij niet zozeer in op de drie items die in de Waalse Kerk aan de orde zouden komen, maar begint hij met een lang verhaal over de geschiedenis van de Friese stadhouders, wat overigens in het programma niet stond aangekondigd.

Heel kort vertelt hij nog wel even iets over de Franstalige kerkdiensten in de Waalse Kerk, noemt ook nog wel dat het Anna van Hannover was die het bijzondere Schwartzenburgorgel van de Waalse Kerk heeft bekostigd, en verwijst hij in zijn geschiedenisverhaal over de Friese Nassaus naar de grafkelder en de koningskraak in deze Jacobijnerkerk.

Aan het eind van de middag volgt dan nog een hapje en een drankje in de Jacobijnerkerk.

Twee wandelaars op het Jabikspaad van Sint-Jacobiparochie naar Stiens

Zaterdag 7 november 2026
 

Over de Hyltsjebrêge van Feinsum verder op het Jabikspaad richting Stiens

Inhaaldag voor pelgrims

Rond het middaguur krijgen we kort bezoek van twee wandelaars op het Jabikspaad. 

Ze komen naar onze Refugio Ultreia Feinsum om een refugio-stempel te halen in de stempelkaart van het Jabikspaad.

Het zijn twee dames van een uit vier dames bestaande wandelgroep, die al vele kilometers hebben afgelegd op pelgrimspaden, waaronder ook in Portugal en Spanje, kortom, ervaren pelgrims.

Eén van hen was op 26 september 2026 al bij ons op bezoek geweest met de andere twee wandelende dames, en vandaag komt ze dan nog met de laatste van de vier, die dit traject de vorige keer in september jongstleden niet mee heeft gelopen. 

Dat wordt vandaag dus door dit tweetal ingehaald, en dan hebben ze in elk geval alle vier dit traject gelopen, en één van hen dus twee keer, toen in september en nu in november.

We hebben het even gezellig met elkaar, drukken ons refugio-stempel en ook het Jabikspaadstempel van Feinsum af op de stempelkaart, en dan gaan ze samen weer in de kou op pad, het Jabikspaad op, de Hyltsjebrêge over, en verder over de Hege Hearewei naar Stiens. 

Nog een half uurtje, en dan hebben ze hun eindpunt van deze eerste etappe van het Jabikspaad voltooid.

Zes bolwerken van de Provinciewandelgids Fyslân

Vrijdagmiddag 6 november 2026

 

Vanaf het Parksterbolwerk zicht op het Baantjebolwerk van Dokkum

Provinciewandelgids Fryslân

Wandelroutemaker Bart van der Schagt ontwikkelde in de loop der jaren veel wandelroutes, zoals de welbekende NS-routes en de zogenoemde Groene Wissels.

Zijn focus is breder dan alleen maar natuur en landelijk gebied, want met zijn routes wil Van der Schagt de wandelaars ook laten genieten van leuke dorpjes en gezellige stadjes, kortom niet alleen onverharde routes, maar inclusief de beleving van dorpen & steden en natuur & landschap.

Vandaag wandelen Durkje en ik een route uit zijn in 2023 verschenen wandelgids 'Provinciewandelgids Fryslân'. 

Deze wandelgids bevat 22 wandelroutes, waarvan de diversiteit de karakteristieke kenmerken en de grote verscheidenheid van onze provincie Fryslân laten zien. Van deze 22 wandelroutes gaan er 19 door landschap & natuur (waarvan 4 op de Friese Waddeneilanden) en 3 zijn groene stadswandelingen door Dokkum, Franeker en Leeuwarden. Deze wandelroutes variëren van 5 tot 23 kilometer per route.

In de wandelgids staat van elke route een globaal oriëntatiekaartje, en de link naar de website waar je een meer gedetailleerde kaart en ook een gps-track kunt downloaden.

Route 9 - Zes bolwerken

Vanmiddag lopen Durkje en ik Routenummer 9, met een lengte van 5 kilometer, die als titel heeft: Zes bolwerken.

Startplaats en eindpunt van deze route is het busstation van de Friese Elfstedenstad Dokkum. 

Deze route gaat eerst over de hoge vestingwallen rondom de binnenstad, en daarna doorkruist de wandelroute het oude stadscentrum van Dokkum.

Zes bolwerken verwijst in dezen naar de zes bolwerken van Dokkum. Deze route bezoekt alle zes uitbouwen van de verdedigingswal rondom de Dokkumer binnenstad.

We zijn vanmorgen vroeg al vertrokken vanuit Feinsum om 8:15 uur, en reden toen eerst naar Holwert aan de Waddenzee, waar we onze eerste van de twee wandelrondjes hebben gelopen.

Bij aanvang van deze wandeldag was het 2 graden Celsius. De ijsbloemen stonden op de ramen van onze auto. Het is behoorlijk fris, maar het is ook heerlijk zonnig vandaag, onbewolkt, en geen hinderlijke wind. 

Vanochtend liepen we vooraf al een ronde van 19 kilometer rond Holwerd, waarmee onze wandelafstand vandaag 19 + 5 = 24 kilometer is. Bij terugkomst vanmiddag in Holwert was het 8 graden Celsius, en als we aan het eind van deze wandelrondes in Dokkum in de auto stappen, is het 12 graden Celsius. Al met al is het dus heel mooi herfstweer voor een lange dagwandeling in twee delen.

Bolwerken rondom de stad

Vanaf de Stationsweg steken we om 13:15 uur via de Aalsumerpoort de Noorder Gracht over. Daarbij kruisen we de stadsgracht over een tijdelijke brug, want maandenlang wordt hier gewerkt aan het opbouwen van een nieuwe brug over de stadsgracht.

Langs de Noorder Gracht lopen we over de vestingwal naar het Noorderbolwerk.

Daaraan voorbij gaat het verder langs de Noorder Gracht naar het Parksterbolwerk. Als we rondlopen op dat Parksterbolwerk, krijgen we over de Driepypstergracht alvast een mooi herfstig uitzicht op de Molen Zeldenrust, die verderop bovenop het Baantjebolwerk staat.

Vlak voordat we bij Molen Zeldenrust op het bolwerk komen, steken we via de brug het Klein Diep over, vanwaar we het zicht krijgen op het Dokkumer stadhuis op de Zijl, die ook het beroemde keerpunt is van de Elfstedentocht op de schaats. 

We maken een rondje om de Molen Zeldenrust, en als we even later lang de Baantjegracht lopen, krijgen we achter ons nog mooi het uitzicht op deze markante molen bovenop het bolwerk.

En vóór ons zien we dan al Molen De Hoop, waarin momenteel een dierenspeciaalzaak is gevestigd.

Ook hier maken we hoog over de vestingwal een rondje om de molen. 

Vervolgens gaan we over het Zuiderbolwerk verder. Bij de Woudpoortbrug aangekomen over de Zuidergracht gebruiken we de houten bank bij het kanon van de Woudpoort voor onze lunchpauze, heerlijk in de najaarszon, terwijl heel veel voetgangers, fietsers en automobilisten ondertussen voor ons langs lopen en rijden.

Ook op de meest oostelijke punt van het Zuiderbolwerk maken we weer een rondje rond het bolwerk, dat hier is ingericht in de vorm van een oude begraafplaats.

Ter hoogte van De IJsherberg steken we eerst het Grootdiep en direct erna de Halvemaanspoort over, en dan gaat het verder over het Oosterbolwerk langs de Hardridersgracht.

Kuieren door de binnenstad van Dokkum

Door de smalle Lijnbaansteeg verlaten we - bijna op het eind van de rondgang langs alle bolwerken - het Zuiderbolwerk, om in tegengestelde richting over de Oostersingel terug te lopen naar Het Grootdiep.

De Diepswal langs Het Grootdiep volgen we totdat we de Kleine Breedstraat in moeten gaan, en daarna de Lange Oosterstraat tot aan de Hoogstraat. 

Op de Zijl gaat het dan vóór het mooie stadhuis langs verder over de Suupmarkt en de Nauwstraat tot aan de Legeweg. Als we die Legeweg uitlopen, komen we langs twee vrouwen die buiten op straat heerlijk in de zon bij drie spinnewielen zitten te spinnen. De ene vrouw spint één lange draad van een handvol schapenwol, en de andere vrouw draait met haar spinnewiel van twee van die dunne woldraden één dubbele gedraaide woldraad. Daarmee kunnen ze dan breien. We blijven een tijdje bij hen staan om dit proces te bekijken, waarbij de vrouwen ons uitleg geven over het spinnen van wol.

Langs kerken en Waag terug naar het bolwerk

Via de Hogepol gaan we de Achterom op, waar we langs de smalle binnenstadsgracht verder gaan, totdat we op de Kloostersingel bij de Anjelierstraat komen. Die gaan we in, om direct daarna al rechtsaf te gaan naar de Markt van Dokkum. Op de Markt komen we eerst langs de 11Fountains IJsfontein, waar vanmiddag al een behoorlijk laagje wit ijs op ligt.

Bij het diagonaal kruisen van de Markt lopen we ook langs de Grote of Martinuskerk van Dokkum.

Nadat we even later ook om de H. Martinus en H.H. Bonifatius en Gezellen-kerk heen zijn gelopen, gaat het via allerlei binnenstadsstraatjes naar De Waag op de Grote Breedstraat.

Aan het eind van die winkelstraat blijven we alsmaar de Koornmarkt volgen, totdat we weer terug zijn op het Oosterbolwerk. Vanaf hier hebben we mooi het zicht op de Kereweer, waar we enkele malen fotografen druk het rijtje huizen (1676) zien fotograferen.

Door het hele smalle steegje van de Kereweer komen we uit op het Noorderbolwerk, en dan hoeven we alleen nog maar naar de Aalsumerpoort te lopen, waar we rond 14:45 uur de Noorder Gracht oversteken, om vervolgens over de Stationsweg terug te lopen naar onze auto, waarmee we terug rijden naar huis.

Boeddha in Fryslân van de Provinciewandelgids Fryslân

Vrijdag 6 november 2026

 

De Stoepa van het Tibetaans-boeddhistisch centrum bij Hantum

Provinciewandelgids Fryslân

Wandelroutemaker Bart van der Schagt ontwikkelde in de loop der jaren veel wandelroutes, zoals de welbekende NS-routes en de zogenoemde Groene Wissels.

Zijn focus is breder dan alleen maar natuur en landelijk gebied, want met zijn routes wil Van der Schagt de wandelaars ook laten genieten van leuke dorpjes en gezellige stadjes, kortom niet alleen onverharde routes, maar inclusief de beleving van dorpen & steden en natuur & landschap.

Vandaag wandelen Durkje en ik een route uit zijn in 2023 verschenen wandelgids 'Provinciewandelgids Fryslân'. 

Deze wandelgids bevat 22 wandelroutes, waarvan de diversiteit de karakteristieke kenmerken en de grote verscheidenheid van onze provincie Fryslân laten zien. Van deze 22 wandelroutes gaan er 19 door landschap & natuur (waarvan 4 op de Friese Waddeneilanden) en 3 zijn groene stadswandelingen door Dokkum, Franeker en Leeuwarden. Deze wandelroutes variëren van 5 tot 23 kilometer per route.

In de wandelgids staat van elke route een globaal oriëntatiekaartje, en de link naar de website waar je een meer gedetailleerde kaart en ook een gps-track kunt downloaden.

Route 8 - Boeddha in Fryslân

Vanmorgen lopen Durkje en ik eerst Routenummer 8, met een lengte van 19 kilometer, die als titel heeft: Boeddha in Fryslân.

Startplaats en eindpunt van deze route is het dorpscentrum van het Friese Holwert. 

Deze route gaat buiten Holwert eerst over de Waddenzeedijk, en daarna landinwaarts naar Hantum, en vervolgens langs de terpdorpjes Foudgum, Brantgum en Waaxens, om dan terug te keren naar Holwert. Met uitzondering van de grasdijk gaat de route grotendeels over rustige verharde wegen en paden door een uitgestrekt Fries polderland van grotendeels akkers.

Boeddha in Fryslân verwijst in dezen naar de stoepa van het Tibetaans-boeddhistische studie- en meditatiecentrum Karma Deleg Chö Phel Ling ten zuiden van Hantum.

We vertrekken vanuit Feinsum om 8:15 uur, en rijden dan naar Holwert aan de Waddenzee, waar we onze auto zo'n twintig minuten later in het dorpscentrum parkeren.

Bij aanvang van deze wandeldag is het 2 graden Celsius. De ijsbloemen staan op de ramen van onze auto. Het is behoorlijk fris, maar het is ook heerlijk zonnig vandaag, onbewolkt, en geen hinderlijke wind. 

Vanmiddag lopen we hierna ook nog een rondje van 5 kilometer door Dokkum, waarmee onze wandelafstand vandaag 19 + 5 = 24 kilometer is. Bij terugkomst vanmiddag in Holwert is het 8 graden Celsius, en als we aan het eind van deze wandelrondes in Dokkum in de auto stappen, is het 12 graden Celsius. Al met al is het dus heel mooi herfstweer voor een lange dagwandeling in twee delen.

Eerst naar de wachtende vrouwen op de zeedijk

Onze eerste wandelronde begint op de Van Aylvawâl in Holwert. Omdat Holwert in het hoogseizoen vol dreigt te lopen met auto's van bootgasten die afreizen naar Ameland, zie je her en der op veel plekken in Holwert particuliere aanduidingen van voor alleen inwoners gereserveerde parkeerplaatsen. Toch vinden we gemakkelijk een parkeerplek in het dorp, vandaag in het laagseizoen.

Na de Foarstrjitte lopen we tussen de rollings van de Hegebuorren naar de terpkerk van Holwert.

Deze kerk heeft een opvallend hoge torenspits, die nagenoeg even hoog is als het onderstel van de kerktoren.

Op de Fiskwei verlaten we Holwert, om dan over het fietspad langs de N356 naar de Nieuwe Zeedijk te lopen. We klimmen de hoge zeedijk op, en arriveren dan bij het kunstwerk dat kunstenaar Jan Ketelaar de naam 'Wachten op hoogwater' gaf. 

Langs dit enorme kunstwerk van twee vrouwen kunnen ook wij evenals de beide dames vanaf de kruin van de Waddenzeewijk weids uitkijken over de kwelders buitendijks, naar de pier van de veerboot, over de Waddenzee, met Ameland zichtbaar op de horizon.

De dunne en de dikke vrouw zijn beeldbepalend voor deze plek, maar ook in de wijde omtrek rond deze standplaats op de zeedijk.

Langs Drieboerehuizen naar Hantum

Nadat we eerste een eind aan de voet van de zeedijk in oostelijke richting hebben gelopen, maken we door de binnendijkse polder de doorsteek naar het buurtschap Drieboerehuizen.

Vanuit dit buurtschap volgen we een eindje het fietspad langs de Ternaarderwei (N358), en dan buigen we af naar het zuiden, over de Hollewei, tussen de verspreid staande woningen en boerderijen door.

Via de Fetsewei wandelen we om 10:20 uur het dorp Hantum binnen.

In een bijna rechte lijn gaat het dan door Hantum verder naar de Nicolaaskerk van Hantum. Hier maken we een rondje om de kerk over het kerkhof.

Variatie op de Stoepawei

Als we op de Stoepawei de plaats Hantum verlaten, zien we vóór ons in de verte al de plek waar de stoepa te midden van de bomen staat, en op de voorgrond zien we een werkende kraan vóór de poldermolen aan het werk.

Als we dichterbij de Hantumermolen komen, kunnen we beter zien waaraan hier momenteel wordt gewerkt.

In de grote en diepe bouwput bij de poldermolen zien we dat hier momenteel hard wordt gewerkt aan het bouwen van een geheel nieuw vijzelgemaal. Omdat de hele bouwput nog open ligt, en er waarschijnlijk nog een doorsteek van waterloop naar waterloop moet worden gemaakt, zullen de bouwwerkzaamheden vast en zeker nog wel enkele weken duren.

Bij het stoepa-terrein aangekomen, maken we gebruik van de uitnodiging om de stoepa te komen bezoeken. 

'Karma Deleg Chö Phel Ling' is (hier) het eerste boeddhistische klooster dat in Nederland is gesticht (1986). Het ligt net buiten het Friese Hantum. Karma Deleg Chö Phel Ling is een kagyu-school en Tibetaans boeddhistisch studie- en meditatiecentrum.

Rondom de witgepleisterde stoepa met zijn gouden top bevindt zich een kloostergang met traditionele Tibetaanse gebedsmolens, en verder vind je ook her en der rijen van wapperende gebedsvlaggen.

Beide gebouwen zijn gesloten, dus we kunnen de stoepa niet betreden. Wel kunnen we door een raam de gebedsruimte bekijken, waar binnen muziek klinkt.

Tegenover de stoepa vinden we een zitbank in de zon, waar we onze koffiepauze houden, met het zicht op de door de zon blinkende bovenbouw van de stoepa.

Voorbij de stoepa gaat het dan verder over de Stoepawei langs de Hantumer Feart, waar een man bezig is de brede vaart te hekkelen met een grote kraan.

Langs Foudgum en Brantgum en Waaxens

Bij de brug over de vaart gaan wij eerst verder over de Lytse Leasterdyk, dan de Pybemawei, en vervolgens de Mellemawei. Aan het begin van het klinkerweggetje tussen de akkers door staat een waarschuwingsbord van de gemeente met de terechte melding van het slechte wegdek. 

Het wegdek mag dan slecht zijn, het loopt hier over de Mellemawei en later over de Heemstrawei wel heel mooi tussen de inmiddels al weer braakliggende akkers door, of bijvoorbeeld ook langs een akker waar nog witte en rode kolen moeten worden geoogst.

We hebben het dorpje Foudgum al linksachter ons liggen, en wandelen nu met het zicht op het volgende dorp richting Brantgum.

Brantgum gaan we echter niet in, maar we vervolgen het pad van de Heemstrawei over al weer zo'n overwoekerd klinkerweggetje, waarbij hier trouwens bij het begin niet wordt gesproken over het slechte wegdek, maar over dat hier het einde is van de openbare weg. Beide meldingen zijn uiteraard bedoeld om het doorgaande verkeer van fietsers, motorrijders en automobilisten te ontmoedigen; terecht overigens.

Op de Poelwei aangekomen, lopen we het dorp Waaxens binnen.

Een cortex-stalen kunstwerk maakt ons met uitgefreesde woorden duidelijk dat het paradijs niet ver weg hoeft te zijn.

Aan de muur van een schuurtje langs de Poelwei hangt een kleurrijk kunstwerkje van vogels op een notenbalk.

Via de Elba terug naar Holwert

Voorbij Waaxens komen we op de Poelwei langs een bermmonument voor een hier in 2021 verongelukte jongen die enkele dagen later na zijn noodlottige brommer-ongeluk stierf. Het monumentje is een stille getuige in een evenzo stil en open polderlandschap, maar staat symbool voor een nooit aflatend schrijnend verlies en gemis van een jongen van nog maar 18 jaar oud.

Waar deze Poelewei over gaat in de Lania, draaien wij de Elba op, in de richting van Holwert. Hier passeren we de ver- en nieuwbouw van de vestiging van de Dagbesteding Het Buitenhuis, een instelling voor volwassenen met geheugenstoornissen.

Op de Elbasterweg naderen we Holwert, en even later lopen we over een smal schelpenpad de bebouwde kom van Holwert binnen. 

We gaan nu de Stasjonswei op, en komen dan in het dorp langs de kerk van de Doopgezinde Gemeente van Holwert.

Achter het kerkgebouw bevindt zich een labyrint, dat we bezoeken alvorens we verder het dorp in gaan.

Om ongeveer 13:00 uur zijn we in Holwert weer terug bij onze auto, waarmee we vervolgens naar Dokkum rijden, voor onze tweede wandelronde, zijnde een stadwandeling binnen de bolwerken van de stad.