Ministad en Maximeer van de Provinciewandelgids Fryslân

Woensdag 27 oktober 2026

 

Elfstedenfontein Kievit in het Friese Sloten

Provinciewandelgids Fryslân

Wandelroutemaker Bart van der Schagt ontwikkelde in de loop der jaren veel wandelroutes, zoals de welbekende NS-routes en de zogenoemde Groene Wissels.

Zijn focus is breder dan alleen maar natuur en landelijk gebied, want met zijn routes wil Van der Schagt de wandelaars ook laten genieten van leuke dorpjes en gezellige stadjes, kortom niet alleen onverharde routes, maar inclusief de beleving van dorpen & steden en natuur & landschap.

Vandaag wandelen Durkje en ik een route uit zijn in 2023 verschenen wandelgids 'Provinciewandelgids Fryslân'. 

Deze wandelgids bevat 22 wandelroutes, waarvan de diversiteit de karakteristieke kenmerken en de grote verscheidenheid van onze provincie Fryslân laten zien. Van deze 22 wandelroutes gaan er 19 door landschap & natuur (waarvan 4 op de Friese Waddeneilanden) en 3 zijn groene stadswandelingen door Dokkum, Franeker en Leeuwarden. Deze wandelroutes variëren van 5 tot 23 kilometer per route.

In de wandelgids staat van elke route een globaal oriëntatiekaartje, en de link naar de website waar je een meer gedetailleerde kaart en ook een gps-track kunt downloaden.

Route 17 - Ministad en Maximeer

Vanmorgen lopen Durkje en ik eerst Routenummer 17, met een lengte van 11 kilometer, die als titel heeft: Ministad en Maximeer. 

Startplaats en eindpunt van deze route is de parkeerplaats tussen het Sleattemer Gat en de Rûnwei bij de Friese Elfstedenstad Sloten. 

Deze route gaat eerst door Sloten met haar nog nagenoeg oorspronkelijke structuur en omwalling, en daarna gaat het grotendeels door een weids en licht glooiend gaasten-landschap. Na het doorkruisen van het Van Coehoornbosk gaat het dan op naar het Slotermeer en over een graspad langs dat Sleattemer Mar, en dan weer terug naar Sloten.

Ministad verwijst in dezen naar Sloten (Sleat) als één van de kleinere Friese elf steden, en Maximeer duidt op het Sleattemer Mar, dat één van de grotere Friese meren is.

We vertrekken vanuit Feinsum vlak vóór 8:00 uur, en rijden dan naar de rand van Sloten, waar we onze auto rond 8:45 uur parkeren aan de Rûnwei net buiten het stadje.

Bij aanvang van deze wandeldag is het 6 graden Celsius. Het weer vandaag is heerlijk warm zonnig voor de tijd van het jaar, nauwelijks bewolkt, en geen hinderlijke wind. 

Vanmiddag lopen we hierna ook nog een rondje van 15 kilometer vanuit IJlst, waarmee onze wandelafstand vandaag 11 + 15 = 26 kilometer is. Bij terugkomst later vanmiddag in IJlst is het 14 graden Celsius. Al met al is het dus heel mooi herfstweer voor een lange dagwandeling.

Van start in Sloten

Waar we op weg naar het stadscentrum de Koestraat in lopen, staat het prachtige kunstwerk van de Elfstedenfontein Kievit. Daarbij staat nu ook een met Hollandse geveltjes beschilderde olifant van het zojuist afgelopen kunstproject Elephant Parade. We zullen onderweg door en bij Sloten nog veel meer divers geschilderde olifanten passeren.

We steken de stadsgracht over, en gaan verder over de Voorstreek langs de gracht.

Bij de Lemsterwaterpoort aangekomen, zien we ook de hoog gebouwde stadsmolen aan het Bolwerk Zuidzijde.

Dan gaat het door het oude stadscentrum in westelijke richting verder, totdat we op de Dubbelstraat de stadsgracht buiten het stadsbolwerk passeren.  

Dan moeten we in zuidelijke richting op de Arjen Rypkemaweg even opletten, want in de bocht van die weg verlaten we de verharde weg, om het open veld in te gaan. Daar lopen we met een ruime bocht om Sloten heen door de weilanden van It Breimer Bûtenfjild over de graspaden van achtereenvolgens het Arend en Jeltsjepaadsje, het Jurjen en Geartsjepaadsje en het Struners Leantsje.

Menno van Coehoorn in Wikel

Verderop op het verharde fiets- en wandelpad bij de jachthaven van Sloten aangekomen, gaat de route verder langs de brede Ie.

Over eerst de Bonnebrekkenwei en verderop over de licht glooiende Gaestfjûrwei gaat het dan voort naar het buurtschap Iwert, waar we de plaats Wikel binnenlopen.

In Wikel komen we langs de Vaste Burchtkerk, maar die is helaas gesloten.

Dit betekent dat we niet in de gelegenheid zijn om de kerk binnen te bekijken, en daarbij een bezoek te brengen aan het indrukwekkende witte praalgraf van de Friese vestingbouwer Menno van Coehoorn.

Daarom lopen we over de Menno van Coehoornweg direct door naar het Wikelerbos, ook wel het Van Coehoornbosk genoemd. Dit bos doorkruisen we over de Meerenstein langs de ijsbaan en het sportveld naar de plaatselijke camping. Aan de kentekenborden van de geparkeerde en rijdende auto's kun je zien dat hier ook ettelijke chalets worden bewoond door vluchtelingen uit Oekraïne, die hier een veilig heenkomen hebben gevonden voor de actuele oorlog tussen Rusland en Oekraïne, waar we vanavond trouwens ook nog aandacht aan zullen schenken in Stiens.

Sleattemer Mar

Na het verlaten van dit Wikeler Bosk gaan we via de Menno van Coehoornweg en de Lytse Jerden in noordelijke richting naar het Sleattemer Mar (Slotermeer).

In een ruime bocht van de Lytse Jerden staat weer zo'n beschilderd kunstwerk; deze keer niet van een olifant, maar van een badeentje. 

Daar gaan we de grasdijk op van de Wikeler Hop. Even later arriveren we op de oever van het uitgestrekte en door riet omzoomde Sleattemer Mar.

Nu blijven we lang de grasdijk volgen langs het Sleattemer Mar. Links zien we diverse watervogels, onder onze wandelschoenen het groot aantal gaten en gangen vanwege de actuele veldmuizenplaag, rechts van ons een gaskanon waar foeragerende ganzen mee worden verjaagd, die overigens verderop waar niet zo'n knalapparaat staat wel in groten getale foerageren, en op de dijk grazen schapen.

Dan passeren we het mini-strand van het meer van Everts Dykje, en gaan we terug in zuidelijke richting over een drassig veldpad vlak langs de sloot.

Terug naar Sloten

Als we dan het meer achter ons hebben gelaten, komen we terug op de Lytse Jerden en wandelen we parallel aan het Sleattemer Gat terug naar Sloten. Hier staat ook weer zo'n beschilderde olifant van de Olifanten Parade, hier fel rood van kleur.

Ter hoogte van het Elfstedenkunstwerk van de Reedrydster gaan we rond 11:00 uur door een tunneltje onder de Rûnwei door.

Aan de andere zijde gaat het dan verder langs het 1e Kanon van Sloten en over de Sneker- of Woudsenderpoort het stadje Sloten weer in, om nog eens weer langs de Elfstedenfontein Kievit het stadscentrum van Sloten te verlaten.

Op de parkeerplaats aan het Sleattemer Gat vinden we een bankje heerlijk in de volop schijnende najaarszon, waar we onze broodjes- en koffiepauze houden, alvorens we in de auto stappen om naar IJlst te rijden, waar onze middagrondwandeling straks zal aanvangen.

Zonsondergang in Feinsum

Dinsdag 27 oktober 2026
 

Zonsondergang in Feinsum

Gezinsweekend 2026 in Waskemeer

Zondag 25 oktober 2026
 

Grote tuin achter de vakantieboerderij tussen Waskemeer en Haulerwijk

Eergisteren en gisteren

Eergisteren zijn Durkje en ik met al onze kinderen en kleinkinderen voor ons gezinsweekend 2026 bijeengekomen in een groepsaccommodatie aan de Haulerwijkstervaart tussen het Friese Waskemeer en Haulerwijk. 

Gisterochtend hebben we eerst een herfstwandeling gemaakt over en rond de stuifzandvlakte van de Bakkeveense Duinen op het Mandeveld ten oosten van Bakkeveen. Vooral voor de kleinkinderen waren de uitgestrekte zandvlakte met de dikke takken-rijke klimbomen en overal langs de paden een grote variatie aan paddenstoelen een lust. Vlak voordat het begon te regenen zijn we terug gereden naar de vakantieboerderij voor de lunch. Toen het weer in de middag beter was, konden de kleinkinderen heerlijk in de grote tuin achter de verblijfsaccommodatie spelen met onder andere de speelmiddelen die deze vakantieboerderij in de schuur op het erf klaar heeft staan voor buitengebruik. En ook binnen was er in de inpandige schuur van de voormalige boerderij volop gelegenheid voor tafeltennis en tafelvoetbal. Daarnaast boden de meegenomen spellen en de knutselkist volop mogelijkheden voor vertier. En de legpuzzel van 1.000 stukjes was overigens eergisteren direct al geheel gelegd.

Vandaag

Vanmorgen reizen we na het ontbijt af naar Grootegast, om een groot deel van deze gezinsdag door te brengen op het Museumplein Grootegast. 

In dat museum-complex bevindt zicht onder andere het Legio Museum. Dit museum is gewijd aan de geschiedenis en de wereld van Lego. Lego Nederland was van 1963 tot 1998 gevestigd in het huidige museumpand aan de Legolaan in Grootegast. Dit museum is sinds maart van dit jaar uitgebreid met een veel omvangrijker expositie op de bovenverdieping van deze grote museumhal, waarin aan de hand van originele Lego-sets in vitrines, uit alle tijdperken de Lego-geschiedenis wordt getoond. 

In driedimensionale miniatuurwerelden (diorama's) en in kijkkasten wordt een groot aantal bestaande en verzonnen scènes uitgebeeld, van bijvoorbeeld een Friese boerderij met windturbines tot het Academiegebouw van de Rijksuniversiteit Groningen.

Het motto van dit Lego-museum is: Kijken - Bouwen - Spelen, en dat kan door jong & oud hier volop worden gedaan, omdat er op verschillende werkplekken veel Duplo en Lego klaar ligt om er zelf mee te bouwen en te spelen.

Op de bovenverdieping wordt momenteel ook nog een telefoonmuseum ingericht, maar die is vandaag de dag nog niet geopend voor publiek. 

Aan de zijkant van de hal bezoeken we beneden ook het inpandige Vintage Motor Museum. Hier kun je enkele tientallen historische motoren uit het tijdperk van 1925 tot 1975 bekijken, uit het zogenoemde gouden tijdperk van engineering en design. Je vindt er allerhande klassieke motormodellen in nostalgische decors, zoals bijvoorbeeld een model van een motorenwerkplaats. De bijgeplaatste informatieborden geven van de motoren onder andere de technische specificaties, historische context en specifieke merkverhalen.

Om dit langdurige museumbezoek even met een etenspauze te onderbreken, gaan we voor onze middagmaaltijd naar het restaurant The American Dinner, ingericht als Amerikaans restaurant in 50-er jaren-stijl. 

En na dit middageten brengen we dan nog een bezoek aan de twee grote hallen van het Victory Museum 1940-1950, waar je in een indruk-wekkende uitstalling van alles te weten kunt krijgen over de Tweede Wereldoorlog, specifiek over de bevrijding van noord-Nederland.

Ook daarna hoeven we als ouders en grootouders er nog niet aan de denken om huiswaarts te keren naar onze verblijfsaccommodatie van Waskemeer, want weer terug gekomen op de bouw- en speelplek van het Lego-museum moet er vanzelfsprekend door vooral jong en ook oud nog volop worden gespeeld met Duplo en Lego.

Uiteindelijk rijden we dan toch weer terug naar Waskemeer. Dat één van de auto's onderweg een lekke band krijgt, lossen we snel op met een zogenoemde thuisbrenger-reserveband, en dan kunnen de kinderen in de tweede helft van de middag tot groot vermaak ook buiten nog in de tuin van de vakantieboerderij spelen.

Na het avondeten ruimen alle gezinnen hun spullen op, wordt het in de eigen auto's geladen, en rijden ze terug naar huis aan het begin van de avond. Durkje en ik maken dan nog een rondgang door het hele groepsverblijf voor een laatste check, en ook wij rijden dan terug naar huis, terugkijkend op een bijzonder geslaagd drie generaties-gezinsweekend.

Beweeg mee! - Wanneer is dat oké?

Vrijdag 23 oktober 2026

 

Beweeg je mee?

Beweeg je mee? Ojaa 😊 … Ojee … Onee ☹

• Hang je ook jouw vlag op de kop als je boer-buur dat doet?
• Ga je ook (ultra-)rechts stemmen als een groeiende groep kiezers daarvoor kiest?
• Blijf je in de kerk jarenlang hetzelfde doen, omdat je dan zo mooi binnen de lijntjes van de Kerkorde of van het Beleidsplan kleurt?
• Waai je als een meedrijvend badeentje in de Stienser Feart maar stilletjes wat mee op de wind en golven van wat moderamen en kerkenraad voor jou bedenken?

Kerk-zijn in het krachtenveld van Christus staat komend kerkelijk seizoen ook in onze Protestantse Gemeente te Stiens centraal. 

Beweeg je dit jaar kritiekloos mee? Of nee?

Begin en einde van de Regiegroep en haar beweging

Ook in het komende kerkelijke seizoen zal duidelijker worden welke kant de kerkenraad van onze kerkelijke gemeente op wil bewegen en wie van de gemeenteleden daarop al dan niet gaan mee-bewegen. 

Dat een koers uitzetten in het krachtenveld van Christus moeilijk is en moeizaam gaat, is ons als kerkelijke gemeente wel duidelijk geworden. Even een terugblik:

Onze kerkenraad had aanvankelijk uit haar midden een Regiegroep in het leven geroepen in het kader van ons project ‘Kerk van de Toekomst’. Die Regiegroep was begonnen met het studie maken van onder andere bronnen zoals het boek ‘Samen Jong - kernwaarden van een kerk met alle generaties’. 

En in het kader van ‘Toekomstgericht kerk-zijn’ werd ook het boek ‘Wachten op God – vanuit geloof en geduld bouwen aan je gemeente’ van de theoloog Andrew Root gelezen. 

Hij pleit voor stil zijn en wachten, voor bezinning, en voor de ontmoeting met gezamenlijke geloofsverdieping, want in die geduldige samenkomst van gemeenteleden stroomt Gods kracht.

De Regiegroep stond klaar om in het kader van dát denken met de gemeenteleden aan de slag te gaan, maar de kerkenraad deelde die visie niet, kwam niet op één lijn met haar Regiegroep, en zette de Regiegroep in de wachtstand.

Dat – en ook andere spanningen - was toen in de ogen van enkele betrokken gemeenteleden een goed moment geweest voor een extern adviserende kerkvisitatie, maar moderamen en kerkenraad wilden daar niets van weten, want deze wind zou wel weer gaan liggen als je er openlijk maar niet teveel aandacht aan besteedt, zo was haar redenering.

Samen kom je verder, maar alleen kun je sneller

Dat visieverschil betekende het einde van de Regiegroep en van de beoogde beweging, met als gevolg dat het moderamen zelf het voortouw nam om een andere beweging op gang te brengen, door een andere draai te geven aan wat de Regiegroep wijs achtte voor onze gemeente.

We zien dat al in de huidige proef van zogenoemde intergeneratieve diensten, heel anders van aard, met een verscheidenheid aan drukte, met sport en spel en met allerhande creatieve uitstapjes tijdens de kerkdiensten van bijvoorbeeld het Pinksterfeest, rond het Avondmaal en tijdens de Startzondag. Het risico van steeds maar weer leuke activiteiten voor gemeenteleden van alle generaties organiseren in kerkdiensten is dat je het bijbelse verhaal en de betekenis ervan – de inhoud dus - verliest. Maar een kerk is geen evenementenburo.

Je kunt je afvragen of de kerk in het algemeen, en of onze gemeente in het bijzonder behoefte heeft aan al die goedbedoelde creativiteit en aan die grote verscheidenheid aan activiteiten in kerkdiensten. 

De zienswijze van de Regiegroep was dat de kerkelijke gemeente in deze tijd behoefte heeft aan een groter wordend vermogen om te luisteren, te bezinnen en stil te wachten, zoals de theoloog Andrew Root beweert.

Met vorm kun je sneller, maar met inhoud kom je verder

We leven momenteel in veel opzichten in een onzekere, spannende tijd. We weten van steeds meer bedreigingen, en realiseren ons maar al te goed hoe kwetsbaar en hoe klein we zijn. 

• Hoe kunnen wij ons hiertegen geestelijk wapenen? 
• Wat zegt de Bijbel daarover in Gods naam?

Als kerk, als protestantse gemeente, als gemeenteleden mag als onze opdracht van ons worden verwacht dat we vooral ook in deze tijd een goed verhaal hebben, dat gebaseerd is op het bijbelse verhaal, en dat we kerk-zijn in het krachtenveld van Christus.

God heeft ons in veel opzichten iets goeds te vertellen, en dat vraagt van ons vooralsnog een wachtende, luisterende houding. Daarin staat niet de vorm, maar de inhoud centraal.

Vanuit die alsmaar luisterende houding zullen we - als de tijd daartoe rijp is - opstaan, zullen we in beweging komen, zullen we als gemeente een beweging worden die binnen en buiten onze kerkelijke gemeente zegenrijk werk kan en zal verrichten. We doen al veel, maar het zou zomaar zo kunnen zijn dat we dan nóg beter worden op terreinen zoals pastoraat, diaconaat, missionair werk, duurzaamheid en oecumene.

Ik ben er stellig van overtuigd dat we vanuit de inhoud kunnen groeien, dat we een beweging kunnen worden die van essentiële betekenis is voor elkaar, voor de ander, en voor de Ander. In die beweging wil ik graag mee-bewegen. Dan zeg ik van harte: oké!

"Vader, God in de hemel, we komen tot U

om te vragen of we mogen groeien,

dat we wortels krijgen die uw liefde bereiken,

dat we blijven staan.

En laat uw Geest waaien,

dat we meebewegen in het krachtenveld van Uw liefde.

Dat bidden we U, in Jezus’ naam,

Amen"

(gebeden door ds. Albert-Jan Treur)

Column

Deze (mijn) column werd gepubliceerd in de Twaklank van oktober 2026.

Twaklank is het informatie- en opinieblad van de Protestantse Gemeente te Stiens.

 

Tichelpad

Donderdag 22 oktober 2026

 

Cover van de wandelgids 'Tichelpad'

Stichting Hannekemaaierspad

De Stichting Hannekemaaierspad is opgericht om cultuurhistorisch waardevolle wandelpaden te behouden. Om haar doel te bereiken, houdt deze stichting zich sinds 1999 bezig met het ontwikkelen van een wandelpadennetwerk van meerdaagse trektochten, die zijn gebaseerd op de historische reisroutes van de zogenoemde Hannekemaaiers, de trekkende seizoen-arbeiders die al vanaf circa 1600-1650 vanuit Duitsland in Nederland kwamen werken.

Deze stichting vindt het belangrijk dat de bovengenoemde cultuurhistorische paden blijven bestaan, want anders dreigen die meestal onverharde paden in rap tempo te verdwijnen. De stichting beijvert zich er derhalve voor om deze oude wandelpaden op te sporen, teneinde die cultuurhistorische wandelpaden op te nemen in wandelroutegidsen. Zo neemt de bekendheid ervan toe, en worden deze oude paden weer en meer belopen. 

Hannekemaaierspaden tussen Duitsland en Noord-Nederland

De stichting Hannekemaaierspad wil meerdere routes van Hannekemaaierspaden uitwerken. Daarbij wordt aangesloten op een oorspronkelijke trekroute van Bourtange via Bakkeveen naar Lemmer, en daar omheen komen uitbreidingen door het noorden van Nederland, vice versa tussen Duitsland en Nederland.

Een deel van de voormalige hannekemaaiers (1600-1900) ging vanuit Duitsland richting westen eerst aan de slag als veenarbeider in Nederlandse turfwinningsprojecten, voordat men verder trok naar de meer seizoensgebonden maaigebieden op de weidegronden in Fryslân.

Na de Nederlandse landbouwcrisis rond 1880 kwam er ook een omgekeerde stroom van trekarbeiders op gang.

De routes van het Hannekemaaierspad zijn beschreven in enkele handzame wandelgidsen, die zijn voorzien van wandelkaarten met bijbehorende routebeschrijvingen. Verder zijn de gidsen voorzien van achtergrondinformatie over met name de geschiedenis, cultuur en natuur.

Deze routes zijn overigens niet bewegwijzerd, en ze maken ook geen gebruik van het wandelknooppuntennetwerk.

Tichelpad – Hannekemaaierspad van Groningen naar Termunten

In eén van de wandelgidsen van het Hannekemaaierspad beschrijft George van der Peet de 95 kilometer lange trektocht van de Nederlandse stad Groningen naar het Groningse dorpje Termunten, beginnend bij de Martinitoren in de Groninger provinciehoofdstad en eindigend bij de Ursuskerk in Termunten. 

Dit Hannekemaaierspad van Groningen naar Termunten kreeg de naam: 'Tichelpad', verwijzend naar steenbakkers, steenovens en steenfabrieken.

Deze wandelgids legt aan de westzijde in de stad Groningen ook de verbinding met het Hannekemaaierspad van Groningen naar Leeuwarden.

Durkje en ik hebben bij de voorbereiding van het Tichelpad bewandelen, gebruik gemaakt van de Nederlandstalige digitale versie, en van de foutdruk van de Duitstalige eerste drukwerkversie van deze wandelgids, beide uitgegeven in het jaar 2021. Later - vlak voordat we de eerste etappe aanvingen - kregen we van de campingeigenaar van Camping Ekenstein te Appingedam ook nog de Nederlandstalige versie van deze wandelgids van het Tichelpad (2021).

Een trektocht door Groningen voor tichelaars

Deze wandelgids beschrijft in 4 etappes een route die van west naar oost door het noorden van de provincie Groningen loopt. Durkje en ik hebben ervoor gekozen om deze route niet in vier, maar in vijf etappes te wandelen, met een gemiddelde etappe-afstand van 19 wandelkilometer per dag.

Dergelijke routes werden tussen de 16e en de 20e eeuw als jaarlijks terugkerende tocht van Duitsland naar Nederland gelopen door marskramers, turfstekers, blekers, steenbakkers of grasmaaiers. Zulke Duitse mannelijke maar ook wel vrouwelijke trek-handelaren (in textiel), werkten soms zelfstandig, maar soms ook wel voor de Tödden (Duitse kooplui). Deze zogenoemde lapkepoepen (kiepkerels of marskramers) gingen in eerste instantie – onderweg doeken en lakens verkopend - van deur tot deur. 

Daarnaast richt deze wandelgids zich ook op de Duitsers die vroeger (circa 1650-1920) als grasmaaiers (hannekemaaiers) seizoensarbeid verrichtten voor bijvoorbeeld Friese (greid)boeren.

Maar het bleef niet alleen bij arbeiders, want deze regio was ook in trek bij Duitse predikanten, en mensen die een functie hadden in het leger en in het bestuur. Behalve economische, hadden deze Duitse migranten dus ook wel religieuze of politieke motieven om in het noorden van Nederland te komen werken.

Aanvankelijk liepen deze trekarbeiders, maar later werd ook wel gereisd in trekschuiten op turfvaartroutes naar bijvoorbeeld Groningen of Lemmer.

Tichelpad tussen Groningen en Termunten

Centraal in deze route is de aandacht voor de zogenoemde ‘tichelaars’, sinds circa 1650 voornamelijk Duitse ambachtslieden uit de omgeving van Lippe (ook wel de Lipskers genoemd), gespecialiseerd in het bakken van stenen. 

Deze route is deels gebaseerd op de oude Stadsweg uit de 15e eeuw tussen Groningen en Emden. De route voert langs oude landschapselementen en langs de plekken die voor de tichelaars van belang waren, zoals diverse herbergen. Bijzonder zijn de oude kerken, steenfabrieken, een voormalige veldoven, kunst van steen, tichelborgen, kalkovens en de architectuur langs de route.

 

Tichelpad in vijf etappes

Durkje en ik hebben het Tichelpad in de volgende vier etappes gelopen:

• Etappe 1 van Groningen naar Ten Boer over een afstand van 19,0 kilometer liepen we op 31 augustus 2026;
• Etappe 2 van Ten Boer naar Loppersum over een afstand van 18,3 kilometer liepen we op 1 september 2026;
• Etappe 3 van Loppersum naar Krewerd over een afstand van 19,4 kilometer liepen we op 2 september 2026;
• Etappe 4 van Krewerd naar Delfzijl over een afstand van 21,5 kilometer liepen we op 3 september 2026;
• Etappe 5 van Delfzijl naar Termunten over een afstand van 16,8 kilometer liepen we op 4 september 2026.

Diep vanbinnen wil de mens een machine zijn

Woensdag 21 oktober 2026

 

SGL-lezing van Tom Grosfeld over mens & machine

Mens en machine

Je kunt tegenwoordig bijna niet meer om Artificial Intelligence (AI; kunstmatige intelligentie)  heen. Ook filosofen discussiëren en beschrijven wat de effecten ervan op de mensheid zijn. 

Zo beschreef de Duits-joodse filosoof Günther Anders (1902–1992) halverwege de twintigste eeuw al hoe de mens, vergeleken met de machine, maar een achterhaald wezen is en zich daarvoor schaamt. Diep vanbinnen zou hij het liefst een machine zijn; niet geboren, maar gemaakt. Hij noemde dit gevoel ‘Prometheïsche schaamte’: de schaamte die je voelt wanneer je wordt geconfronteerd met de beschamend hoge kwaliteit’ van door de mens gemaakte dingen. 

Door de razendsnelle technologische ontwikkelingen, en vooral de opkomst van kunstmatige intelligentie, is de filosofie van deze 20e eeuwse filosoof actueler dan ooit.

AI en de menselijke reactie op de perfecte machine

Over deze thematiek verzorgt journalist-schrijver Tom Grosfeld vanavond een lezing van Studium Generale Leeuwarden in de Beurs te Leeuwarden. Daarin verkent Grosveld wat de filosofie van die filosoof Günther Anders juist in deze AI-tijden zo actueel en urgent maakt, maar ook wat er van de mens over blijft wanneer zijn schaamte alleen maar verder toeneemt. 

Die gevoelens van schaamte zijn namelijk alleen maar versterkt in de 21e eeuw; denk daarbij bijvoorbeeld aan de komst van het internet, de smartphone, de zelfrijdende auto en de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie. 

Deze gevoelens zullen niet afnemen, maar - in tegendeel - nog verder versterken, want we zitten vast in een vicieuze cirkel: hoe beter machines worden, hoe minder bekwaam mensen hoeven zijn, waardoor de mens steeds kleiner lijkt tegenover de grenzeloze mogelijkheden van technologie.

Het thema van deze lezing luidt: ‘Diep vanbinnen wil de mens een machine zijn’, met als subthema: ‘AI en de menselijke reactie op de perfecte machine’.

Mens en/of ding

• De mythe van Prometeus zegt dat alle dieren zijn uitgerust met passende vermogens, behalve de mens.  Maar een mens stal het vuur van de goden, schonk het aan de mensen, hetgeen erin resulteerde dat de mens symbool stond voor de mens als technologisch wezen. Alleen zo de mens zijn in de wereld.
• En nu wil de mens gemaakt zijn, maar als mens realiseer je je dat je een minderwaardig mens bent. Alleen machines hebben in dat denken recht om trots te zijn.
• De mens van nu schaamt zich inmiddels niet alleen maar voor diens gebrekkige lichaam, maar ook voor zij/haar beperkte denkkracht. 
• De mens zal uiteindelijk kleiner worden ten opzichte van grenzeloze machines, bijvoorbeeld door een als het ware goddelijke AI, dat grenzeloze superintelligentie gaat worden.
• We zijn in ons tijdsbestek betoverd door AI, tot bijna religieuze hoogtes, omdat we het niet kunnen begrijpen. Technologie wordt daarin tot God verheven, iets wat was, is en altijd zal zijn. Met alle eigenschappen en oneindigheden van dien.
• De mens is nu meer dan ooit kleiner geworden ten opzichte van de machine. Wij zijn door technologie betoverd, en vervreemden ons van de wereld, worden en zijn incapabel.
• AI roept nauwelijks weerstand op, en wij willen zo onfeilbaar worden als technologie. AI lijkt ons al geen angst meer in te boezemen. De mens is in het AI-tijdperk gereduceerd tot een soort computer met beperkte rekenkracht, in de hoop dat hij/zij nog wel geoptimaliseerd wordt.
• Er zijn wel reserve-onderdelen van machines, maar niet van de mens. De mens is niet vervangbaar, en waarom is de mens eigenlijk geen massaproduct?
• De mens verlangt ernaar onsterfelijk te zijn. We proberen er alles aan te doen om te ontkomen aan de dood. Bijvoorbeeld door het maken van foto’s van onszelf, waarmee we dan denken dat we enigszins onsterfelijk zijn. 
• In onze poging ons leven te mechaniseren, doen we alsof wij computers zijn. Het zijn onze pogingen als mens om een ding te worden.
• De mens mag dan wel buiten de natuur staan, maar maakt er desondanks toch onderdeel van uit. Dat is de gespletenheid van de mens.
• De visie van de transhumanisten luidt: De wereld bestaat uit data. De singulariteit (zijnde: de toestand of het punt waarin normale regels, wetten of berekeningen niet meer geldig zijn of vastlopen) is in aantocht. De mens wordt daarin beschouwd als voorbereiding op een technologische God. 
• Zou de mens als soort verdwijnen? Als we samensmelten met machines, zou de mens kunnen verdwijnen. Wat in data gevangen kan worden, blijft bestaan; en de rest van de mens zou in die visie verdwijnen.
• Pogingen om grote IT-bedrijven te beperken, falen, waardoor ons menselijke falen onvermijdelijk wordt. De mens kan nog wel de enorme superintelligentie ontwerpen, en dan zelf ten onder gaan.
• Als we niet zo technologisch vooruitstrevend waren geweest, hadden we als mens op aarde nog veel langer kunnen bestaan.
• Dat we als mens verdwijnen, is het resultaat van het feit dat we als mens technologische wezens zijn.

Licht provocerend tegen-idee van Tom Grosman

• Een digitaal bestaan als mens begrenst onze levens, waaraan we nauwelijks kunnen ontsnappen. We zouden eigenlijk een andere, niet digitale wereld moeten herscheppen
• Zou nostalgie vervreemdend zijn, en/of zouden we ons daarmee als mensheid op aarde kunnen redden?
• Zouden wij kunnen besluiten om terug te gaan door een deels niet-digitale wereld te gaan bewonen?
• Er is onder aanhangers ervan al een analoge wereld aan het ontstaan, als een soort van vaag verlangen,  maar wellicht niet heel serieus verder uit te voeren. Wel verraadt dat onze vervreemding in deze digitale wereld, waarin een filter tussen de digitale wereld en ons bestaat.
• Verschillende delen van ons leven  zat in afzonderlijke apparaten, waar we vroeger heel aandachtig mee bezig waren (bijvoorbeeld analoog fototoestel, foto-album, bandrecorder). Die fragmentatie schept orde in ons leven.
• Door de analogisering van onze privé-ruimte kunnen we weer contacten met andere mensen leggen, en neemt de invloed van technologie op ons leven af.
• Door een groter wordende analoge wereld te creëren, zou de digitale praktijk steeds verder op de achtergrond geraken.
• Die analoge wereld is goed op ons als mens afgestemd, wat kan leiden tot meer trots en minder schade.
• Daarbij is overigens wel haast geboden!

Tot slot enkele vraagstellingen ter overdenking naar aanleiding van deze lezing

• Als alles nu al is ingebakken in technologie, hoe ontsnap je daar dan aan?
• Zouden wij de computer ook kunnen gebruiken om meer mens te worden?
• Gaat de Big Tech Industry ons wellicht meer kosten dan dat het ons gaat opleveren?
• Wordt er momenteel niet al te lauw gereageerd op wat AI ons op den duur gaat brengen of kosten?
• Klopt het dat steeds meer mensen in deze wereld zichzelf kwijtraken?
• Is het zo dat de macht van de systemen – dat je bijvoorbeeld heel veel al digitaal moet doen (bv. met een chatbox) – de macht over ons gaat overnemen?
• Missen we wellicht verbeeldingskracht om te zien wat we onszelf met al die systemen aandoen?
• Waarom blijven we de technologie toch steeds gebruiken? We weten immers dat dat de verkeerde kant op gaat.

Friese Wouden 1 van de Provinciewandelgids Fryslân

Dinsdagmiddag 20 oktober 2026

 

Na de oversteek door de paardenwei op het Schuinpad

Provinciewandelgids Fryslân

Wandelroutemaker Bart van der Schagt ontwikkelde in de loop der jaren veel wandelroutes, zoals de welbekende NS-routes en de zogenoemde Groene Wissels.

Zijn focus is breder dan alleen maar natuur en landelijk gebied, want met zijn routes wil Van der Schagt de wandelaars ook laten genieten van leuke dorpjes en gezellige stadjes, kortom niet alleen onverharde routes, maar inclusief de beleving van dorpen & steden en natuur & landschap.

Vandaag wandelen Durkje en ik een route uit zijn in 2023 verschenen wandelgids 'Provinciewandelgids Fryslân'. 

Deze wandelgids bevat 22 wandelroutes, waarvan de diversiteit de karakteristieke kenmerken en de grote verscheidenheid van onze provincie Fryslân laten zien. Van deze 22 wandelroutes gaan er 19 door landschap & natuur (waarvan 4 op de Friese Waddeneilanden) en 3 zijn groene stadswandelingen door Dokkum, Franeker en Leeuwarden. Deze wandelroutes variëren van 5 tot 23 kilometer per route.

In de wandelgids staat van elke route een globaal oriëntatiekaartje, en de link naar de website waar je een meer gedetailleerde kaart en ook een gps-track kunt downloaden.

Route 19 - Friese Wouden 1 

Vanmiddag lopen Durkje en ik Routenummer 19, met een lengte van 13 kilometer, die als titel heeft: Friese Wouden 1.

Startplaats en eindpunt van deze route is het centrum van Beetsterzwaag, in de Hoofdstraat. 

Deze route gaat grotendeels over onverharde en halfverharde paden door bossen en door een coulissenlandschap rondom Beetsterzwaag.

Het thema 'Friese Wouden 1' van deze wandeltocht is zo genoemd, omdat het gebied waar we doorheen gaan, onderdeel is van de Friese Wouden. 

We waren eerder vanmorgen al vertrokken vanuit Feinsum vlak vóór 8:00 uur, en reden toen naar Bakkeveen, waar we de eerste ronde liepen. Bij aanvang van deze wandeldag was het 5 graden Celsius. 

Het weer vandaag is voor de tijd van het jaar aangenaam, nauwelijks bewolkt, prachtig zonnig, maar wel met een stevige koude wind. In het bos hebben we daar nauwelijks last van trouwens.

Vanochtend liepen we voorafgaand aan deze middagronde ook al een rondje van 12 kilometer vanuit Bakkeveen, waarmee onze wandelafstand vandaag 12 + 13 = 25 kilometer is. 

Bij terugkomst later vanmiddag in Beetsterzwaag is het 9 graden Celsius. Al met al is het dus heel mooi herfstweer voor een dagwandeling.

Door het Reigersbos naar het Kortehemsterveld

Als we vanuit Bakkeveen in Beetsterzwaag arriveren, parkeren we de auto aan de Molenlaan, en lopen we naar de Hoofdstraat, waar deze wandelronde begint.

Via de Pastorielaan en het Kerkepad Oost gaan we eerst naar de Sint Martens Dorpskerk, waar we op het kerkhof een driekwart rondje om de kerk maken. 

Dan verlaten we Beetsterzwaag over de Hoofdstraat in westelijke richting, waarbij we ook langs Huize Lyndenstein komen, waar inmiddels de vijf Dierenriembeelden na een rondgang door de provincie weer in de parktuin staan opgesteld.

Aan de westkant van Beetsterzwaag gaan we onder andere via de Helomareed en het Kerkepad West het Reigersbos in. Op het Schuinpad moeten we tussen twee klaphekken door de oversteek maken tussen een kudde paarden door, die hier grazen in de paardenwei. De paarden zijn nieuwsgierig en volgen ons tijdens onze oversteek op de voet.

Eén van deze paarden stelt zich alvast op vóór het klaphek aan de andere zijde van de oversteek, wellicht een kans ruikend om bij onze doorgang door het klaphek de paardenwei te kunnen verlaten. Ik duw het paard zacht naar achteren, en ga tussen het paard en het klaphek staan, om Durkje doorgang te geven, waarna ook ik door het klaphek kan, om het direct daarna te sluiten. Het paard ziet het in alle rust aan, en gunt ons de doorgang.

Even later volgt een prachtig pad door een lange singel in het Reigersbos. 

Na een eindje op It Mear gelopen te hebben, gaan we langs een akkerrand met maïsstoppels op de akker.

Dit pad voert ons naar een bospad, waarover we naar de Boerestreek lopen. 

Inmiddels zijn we dan aangekomen in het Kortehemsterveld.

Door een coulissenlandschap naar Olterterp

Daar waar de Boerestreek de Prikwei en de Boskwei kruist, moeten we een eindje door de smalle berm. Zo'n tien wegwerkers zijn hier bezig met het herasfalteren van dit kruispunt. Zoals de paarden zojuist, bieden ook deze wegwerkers ons vriendelijk de doorgang.

Een eindje verderop is de doorgaande weg ook versperd, want ook waar we de Himsterfinnen verlaten, ligt een stuk wegtracé helemaal klaar voor het opnieuw asfalteren.

Vlak ervóór gaan we een wandel- en fietspad op, en daar gaat het voort door dit mooie coulissenlandschap, gelegen tussen Beetsterzwaag en Drachten. 

Dat asfaltpaadje verruilen we voor een heel smal bospad, waar geen fietsers mogen komen, hetgeen hen overigens ook onmogelijk is gemaakt door het veelvuldig leggen van dikke takken en boomstammen dwars over het pad. Overigens is het pad grotendeels overwoekerd, en op sommige plekken is het ook voor voetgangers een kwestie van enigszins balanceren om op de been te blijven bij het passeren van de obstakels op het pad. Desondanks kunnen we altijd wel door.

Daar waar dit bospaadje uit komt op het Boppefjild wandelen we gelijktijdig ook de bebouwde kom van het buurtschap Olterterp binnen.

Van Olterterp terug naar Beetsterzwaag

Maar direct daarna verlaten we het Boppefjild al weer, omdat de route verder gaat over bospaden door het bos, op weg naar de Sint-Hippolytuskerk van Olterterp.

We maken - met een klein uitstapje van de route af - een rondje rondom deze 15e eeuwse kerk.

Bij Hotel Restaurant Het Witte Huis steken we de Van Harinxmaweg over. Daar ontmoeten we Richard Weel, een ex-collega van (NHL) Stenden Hogeschool, die inmiddels ook al met pensioen is gegaan, hier nu aanwezig met een kampeerbus. In een abri aan de doorgaande weg houden we onze lunchpauze.

Daarna gaan we achter Het Witte Huis de bossen van Olterterp in, waar we zo goed als mogelijk de beschreven - maar niet bewegwijzerde - route langs de bosvennen lopen. 

Op een gegeven moment zijn we de draad van de routebeschrijving kwijt, en maken we gebruik van de digitale routekaarten van Wandelnet, Routefabriek en Organic Maps om de route zo dicht mogelijk langs de route op het globale routekaartje in de wandelgids te volgen. Zo langzamerhand treedt de herfst al in hier in het bos, getuige de eerste verkleuringen van de boombladeren, die ook prachtig contrasteren met de helderblauwe lucht erboven. De zonneschijn maakt het dan ook nog extra mooi vanwege het zonlicht dat op de bomen valt.

Nog eens weer steken we de Van Harinxmaweg over, om dan om 15:15 uur over het Kerkepad Oost de bebouwde kom van Beetsterzwaag binnen te lopen. Daar passeren we dan ook de kerk waarin wij in 1983 ons huwelijk hebben laten inzegenen, met ernaast De Buorskip, de feestzaal waarin aansluitend toen onze bruiloft uitbundig werd gevierd.

Door de Overtuin van het Lycklamahuis komen we terug op de Hoofdstraat, waar deze wandelronde voor ons eindigt.

In de Molenlaan stappen we in de auto, en dan rijden we naar Drachten voor de koffievisite bij mim, waarna we aan het eind van de middag huiswaarts rijden.

Friese Wouden 2 van de Provinciewandelgids Fryslân

Dinsdag 20 oktober 2026

 

Herfstwandelen door de Bakkeveense Duinen

Provinciewandelgids Fryslân

Wandelroutemaker Bart van der Schagt ontwikkelde in de loop der jaren veel wandelroutes, zoals de welbekende NS-routes en de zogenoemde Groene Wissels.

Zijn focus is breder dan alleen maar natuur en landelijk gebied, want met zijn routes wil Van der Schagt de wandelaars ook laten genieten van leuke dorpjes en gezellige stadjes, kortom niet alleen onverharde routes, maar inclusief de beleving van dorpen & steden en natuur & landschap.

Vandaag wandelen Durkje en ik een route uit zijn in 2023 verschenen wandelgids 'Provinciewandelgids Fryslân'. 

Deze wandelgids bevat 22 wandelroutes, waarvan de diversiteit de karakteristieke kenmerken en de grote verscheidenheid van onze provincie Fryslân laten zien. Van deze 22 wandelroutes gaan er 19 door landschap & natuur (waarvan 4 op de Friese Waddeneilanden) en 3 zijn groene stadswandelingen door Dokkum, Franeker en Leeuwarden. Deze wandelroutes variëren van 5 tot 23 kilometer per route.

In de wandelgids staat van elke route een globaal oriëntatiekaartje, en de link naar de website waar je een meer gedetailleerde kaart en ook een gps-track kunt downloaden.

Route 20 - Friese Wouden 2 

Vanmorgen lopen Durkje en ik eerst Routenummer 20, met een lengte van 12 kilometer, die als titel heeft: Friese Wouden 2.

Startplaats en eindpunt van deze route is de sluiskolk nabij de bushalte Brink in Bakkeveen. 

Deze route gaat grotendeels over onverharde paden door de Bakkeveensterduinen, en heeft de vorm van een grote acht.

Het thema 'Friese Wouden 2' van deze wandeltocht is zo genoemd, omdat het natuurgebied waar we doorheen gaan, onderdeel is van de Friese Wouden. 

We vertrekken vanuit Feinsum vlak vóór 8:00 uur, en rijden dan naar het centrum van Bakkeveen, waar we onze auto rond 8:45 uur parkeren tegenover de sluiskolk in de Bakkefeanster Feart.

Bij aanvang van deze wandeldag is het 5 graden Celsius. Het weer vandaag is voor de tijd van het jaar aangenaam, nauwelijks bewolkt, prachtig zonnig, maar wel met een stevige koude wind. 

Vanmiddag lopen we hierna ook nog een rondje van 13 kilometer vanuit Beetsterzwaag, waarmee onze wandelafstand vandaag 12 + 13 = 25 kilometer is. Bij terugkomst later vanmiddag in Beetsterzwaag is het 9 graden Celsius. Al met al is het dus heel mooi herfstweer voor een dagwandeling.

Op weg naar het Mandeveld 

Voor de wandelroute van vandaag gaan we van start bij het standbeeld van de 'Roepende Sluiswachter' op de sluiskolk in de Bakkefeanster Feart in het Friese Bakkeveen.

We gaan de Weverswâl op en lopen daar langs de Bakkefeanster Feart tot aan de locatie waar de Slotplaats aan de overzijde van de vaart staat.

Hier draaien we rechtsaf de Slotleane op, tot aan het paardencentrum, waar we tweemaal rechtsaf draaien, om vervolgens over mooie bospaden naar de Mjûmster Wei te lopen.

Als we die Mjûmster Wei oversteken, wandelen we het natuurgebied van het Mandeveld (Mandefjild) binnen. 

Bakkeveenseduinen en Allardsoog

Een eindje het natuurgebied ingelopen, nemen we de hoogste van de twee parallelle bospaden door de Bakkeveensterduinen. Hier op de grens van bos links en duinen rechts lopen we door een prachtig landschap in herfsttooi.

Als we het duinenlandschap doorkruisen, ontmoeten we tot onze verrassing de ons welbekende Germa uit Bolsward, die hier met Fenna uit Bakkeveen door de Bakkefeanster Dunen wandelt. Een mooi moment voor een praatje onderweg.

Dan draaien we door het natuurgebied deels door bos en deels over de heide in de richting van de Volkshogeschool Allardsoog, waar we ter hoogte van een mooie dobbe in zuidoostelijke route door de bosrand doorlopen in de richting van de Nije Drintse Wei. 

Heel even gaat het dan voort over een smal bospaadje langs die weg, waarna we de Nije Drintse Wei oversteken om daar door een smalle bosstrook van het Mandeveld met een ruime boog weer terug te lopen naar de Nije Drintse Wei. 

Op dit bospad komen we langs het Verzetsmonument Bakkeveen, waar met een grote zwerfkei tien Nederlandse mannen bij name worden herdacht, die hier op 10 april 1945 door de Duitse bezetters werden doodgeschoten, terwijl de Bevrijding en het eind van de Tweede Wereldoorlog al duidelijk in zicht was. 

De tien bomen achter het monument symboliseren de tien mannen die op deze plek werden gefusilleerd. Eén van deze tien mannen was Hendrik Nicolaas Werkman, een Nederlands expressionistisch kunstenaar en verzetsman, ook bekend van het kunstenaarscollectief De Ploeg.

Langs nieuw mens-met hondwerend gaas terug naar Bakkeveen

Verderop steken we de Nije Drintse Wei weer over, om dan onze wandelroute te vervolgen over het natuurgebied van het Mandeveld. 

Her en der zien we een behoorlijke verscheidenheid aan prachtige paddenstoelen links en rechts van de wandelpaden. 

Onderweg ontmoeten we een aantal veldmedewerkers van Staatsbosbeheer, die bezig zijn om over een lang traject langs het bospad een afrastering van 'mens- met hondwerend' gaas te plaatsen, waarmee mens & dier wordt belet om het bospad te verlaten en waarmee iets verderop twee kleine heidevelden middels een omleiding worden samengevoegd tot één groot heideveld.

Door een aantal woonstraten bereiken we om 11:15 uur het eindpunt van dit rondje, en gaan we zitten op een bankje op de kopse kant van de sluiskolk, waar we heerlijk in de zon genieten van onze koffiepauze.

Na deze korte pauze stappen we in de auto, en rijden we naar Beetsterzwaag, waar we straks gaan aanvangen met onze tweede wandelronde van vandaag.

Peerkepad - pelgrimeren met en zonder rondwandelingen

Maandag 19 oktober 2026
 

Cover van de wandelgids 'Peerkepad' (2018)

PeerkePad tussen Wittem & Tilburg

Het PeerkePad is een wandelroute van circa 165 kilometer tussen het Nederlands-Limburgse dorpje Wittem en de Brabantse stad Tilburg, aangevuld met zeven rondwandelingen. 

Deze wandelroute (sinds 2009) laat je lopen door de verrassend mooie bos- en weidegebieden van de Brabantse en (Belgisch-)Limburgse Kempen, door de Maasvallei en door het Limburgse Heuvelland. 

De bijbehorende wandelgids beschrijft deze route zowel noord- als zuidwaarts in zeven of acht trajecten.

Deze wandelroute is helaas niet gemarkeerd en verbindt twee bedevaartsoorden met elkaar, namelijk:

• Wittem (het klooster als bedevaartsoord in het redemptoristenklooster dat aan de heilige Gerardus Majella is gewijd) & 
• Tilburg (waar de zalig verklaarde Peerke Donders is geboren).

Van de heilige naar de zalige 

• De heilige Gerardo (Gerardus) Majella (1726-1755) is de patroonheilige van kleermakers, portiers en zwangere vrouwen, een nogal verscheiden groep mensen op het eerste gezicht. Maar wanneer je weet dat deze 18e eeuwse Italiaanse kloosterling een zoon van een kleermaker was, zelf enige tijd portier is geweest en bekend stond om zijn onderdanige gehoorzaamheid waarmee hij beledigingen en pijnigingen doorstond, klinkt het al wat logischer. 
• De zalige Petrus (Peerke) Donders (1809 -1887) is een in 1982 zalig verklaarde missionaris die veel met leprapatiënten in de melaatsenkolonie Batavia in Suriname heeft gewerkt. Hij wordt gezien als de patroon van de mondiale samenleving.

Bezinning op zeven Werken van Barmhartigheid

Bezinning, stilte, verbondenheid en genieten zijn de kernwoorden die bij deze tocht passen. 

Het PeerkePad is in eerste instantie bedoeld ter nagedachtenis aan de pater Peerke Donders. 

Door elke wandeldag aandacht te geven aan een bepaald thema van de 'Zeven Werken van Barmhartigheid' geeft men aan de tocht als het ware een pelgrimskarakter. 

Wandelgids versie 2018

Het gaat bij het PeerkePad ook om ronduit mooie wandelingen door de Geul- en Maasvallei en door prachtige natuurgebieden in Belgisch Limburg en door de Brabantse Kempen.

Bij de voorbereiding van alle etappes hebben we gebruik gemaakt van twee versies van de wandelgids, namelijk: de versie van 2009 en de versie van 2018, aangezien de meest actuele versie van 2025 in het voorjaar van 2026 helaas niet meer leverbaar is, en een nieuwe versie nog in de maak was.

Deze twee wandelgidsen zijn voorzien van wandelkaarten van wisselende kwaliteit, foto's en bezinningsteksten zoals gebeden. Daarnaast worden erin ook enkele overnachtingsmogelijkheden vermeld.

De wandelgidsversie van 2018 is geschreven door pater Henk Erinkveld (eindredacteur), en draagt als volledige titel: 'PeerkePad Wittem-Tilburg - pelgrimeren met en zonder rondwandelingen'.

Na het Voorwoord en de Inhoudsopgave volgt in deze wandelgids een Inleiding over de heilige en de zalige, en daarna volgen enkele Pelgrimsgebeden en Bezinningsteksten over De werken van Barmhartigheid, en dat deel wordt afgesloten met de Wandelwijzer over hoe je deze wandelgids gebruikt.

Daarna volgen de Routebeschrijvingen in 7 etappes noordwaarts van Wittem naar Tilburg, en daarna de route in ook 7 etappes zuidwaarts.

Tot slot sluit deze wandelgids af met suggesties voor Overnachten langs het PeerkePad.

Negen Zuidwaartse etappes & Zeven Noordwaartse halve rondwandelingen

Dit jaar (2026) hebben Durkje & ik samen met Durkje haar broer Eelke & schoonzus Ike het PeerkePad eerst noordwaarts bewandeld, zonder onderbreking van Wittem naar Tilburg. 

Dat deelden we op in eerst een vijfdaagse van 8 tot en met 12 juni 2026, namelijk van Wittem naar Schaft; en tenslotte tien dagen later nog een vierdaagse van 22 tot en met 25 juni 2026, van Schaft naar Tilburg.

Op die route noordwaarts in negen etappes hebben we van de zeven rondwandelingen van het PeerkePad alleen de noordwaarts gerichte delen bewandeld.

Daarom resteerden nog de zuidwaartse delen van die zeven rondwandelingen, die Durkje en ik samen in de periode van 11 tot en met 14 oktober 2026 ter completering hebben bewandeld, hetgeen er dan uiteindelijk in resulteert dat we ook de zeven rondwandelingen van het Peerkepad geheel hebben bewandeld; immers twee keer de halve, eerst noordwaarts (juni 2026) en toen zuidwaarts (oktober 2026).

Het PeerkePad hebben wij derhalve in de onderstaande 9 + 7 = 16 etappes als volgt gelopen:

• Etappe 1 van Wittem naar Meerssen met een afstand van 18,5 kilometer liepen we op 8 juni 2026;
• Etappe 2 van Meerssen naar Berg aan de Maas met een afstand van 18,0 kilometer liepen we op 8 juni 2026;
• Etappe 3 van Berg aan de Maas naar Opitter met een afstand van 20,6 kilometer liepen we op 10 juni 2026;
• Etappe 4 van Opitter naar Lozen met een afstand van 18,0 kilometer liepen we op 11 juni 2026;
• Etappe 5 van Lozen naar Schaft met een afstand van 18,4 kilometer liepen we op 12 juni 2026;
• Etappe 6 van Schaft naar Eersel met een afstand van 19,0 kilometer liepen we op 22 juni 2026;
• Etappe 7 van Eersel naar Oost-, West- en Middelbeers met een afstand van 18,3 kilometer liepen we op 23 juni 2026;
• Etappe 8 van Oost-, West- en Middelbeers naar Moergestel met een afstand van 19,7 kilometer liepen we op 24 juni 2026;
• Etappe 9 van Moergestel naar Tilburg met een afstand van 14,0 kilometer liepen we op 25 juni 2026;

• Etappe 10 van Rondje 1 van Tilburg naar Moergestel met een afstand van 10,0 kilometer liepen we op 11 oktober 2026;
• Etappe 11 van Rondje 2 van Middelbeers naar Vessem met een afstand van 11,4 kilometer liepen we daarna ook op 11 oktober 2026;
• Etappe 12 van Rondje 3 van de Valentinuskapel naar de Achelse Kluis met een afstand van 11,4 kilometer liepen we op 12 oktober 2026;
• Etappe 13 van Rondje 4 van de Priorij Klaarland naar Beek met een afstand van 9,5 kilometer liepen we op 13 oktober 2026;
• Etappe 14 van Rondje 5 van Dilsen naar Meeswijk met een afstand van 8,0 kilometer liepen we daarna ook op 13 oktober 2026;
• Etappe 15 van Rondje 6 van Elsloo naar Meerssen met een afstand van 7,5 kilometer liepen we op 14 oktober 2026;
• Etappe 16 van Rondje 7 van Schin op Geul naar Wittem met een afstand van 9,0 kilometer liepen we daarna ook op 14 oktober 2026.

Vredesconcert van de Sweelinck Cantorij in Stiens

Zondag 18 oktober 2026
 

Concert 'Vrede' van de Sweelinck Cantorij in de Sint-Vituskerk

Oproep tot Vrede voor mens & natuur
In de gisteren heropende Grote of Sint-Vituskerk van Stiens organiseert de Stienser Sweelinck Cantorij vanmiddag haar vredesconcert met als gelijkluidend thema 'Vrede'.

De Sweelinck Cantorij wordt gedirigeerd door Annemarie van der Giessen, met pianist-organist Sieger Polstra als begeleider op piano.

In een geheel volle kerkzaal heet cantorijlid Willem Huisman de verrassend vele aanwezigen van harte welkom, en geeft hij een korte toelichting op het programma. Na alle oorlogen die we achter de rug hebben en waar de wereld nog steeds in is verwikkeld, is het meer dan nodig om heden ten dage volle aandacht te geven aan de roep om vrede op aarde. Daarnaast is ook het vrede sluiten met moeder Aarde en met de kostbare natuur om ons heen een element waaraan vanmiddag in dit concert eveneens nadrukkelijk aandacht wordt besteed.

Zorg voor Vrede & Aarde

Het middagconcert vangt aan met de vrolijke noot van het introlied 'Gaudeamus hodie, ofwel 'Laten we vandaag blij zijn', op muziek van Werner Rizzi.

In het tweede (Verleih uns Frieden, van Martin Luther, op muziek van Felix Mendelsohn) en het derde (If you love me, van Peter Le Huray, op muziek van Thomas Tallis) lied dat wordt gezongen, wordt gevraagd om ons genadige vrede te geven, en volgt de boodschap om die vrede ook vast te houden. 

Dit muziekblokje wordt dan gevolgd door een gedicht van de recent overleden Friese dichter Eppie Dam, over onder andere de boodschap dat onze God en onze aarde bij elkaar horen.

Dan volgt een langer muziekstuk, het Friestalige lied 'De ierde is ús mem', dat is gebaseerd op een toespraak (1854) van Chief Seattle, via de gouverneur gericht aan de Amerikaanse president Franklin Pierce, dat is vertaald en op muziek is gezet door de Friese musicus Hindrik van der Meer, die overigens ook met zijn echtgenote Beitske vanmiddag in ons midden is. Dit bijzondere lied in drie delen gaat over de verbondenheid met de natuur, met de aarde als onze bron, en dat de mens moet zorgen voor de schepping. Na afloop zegt Hindrik me dat het ook vandaag de dag nog zo dringend nodig is dat de boodschap van dit lied doordringt bij ons als bewoners van de Aarde, als mede-verantwoordelijken voor schepping & natuur.

Mix van zang, instrumentaal en poëzie

Zo geheel anders klinkt het lied 'You are the new day' van John David, in een arrangement van Peter Knight: 'Jij bent de nieuwe dag'.

Het daarop volgende lied 'Vrede / Frede' van Margryt Poortstra wordt achtereenvolgens op muziek van Jan de Jong in het Nederlands en vervolgens op muziek van Anne E. de Bruijn in het Fries gezongen; kortom heel verschillend gezongen, maar met haar identieke vredesboodschap: "Frede wurdt neat as wy it wol leauwe. Pas as wy dogge, wurdt frede wier".

Dan verruilt pianist-organist Sieger Polstra tijdelijk de piano voor het kerkorgel, en luisteren we naar een muzikaal intermezzo op orgel; een Intrada en een Toccata, dat de aanwezigen in de zaal belonen met een welverdiend applaus.

Dan keren we weer terug naar zingen over vrede, met de 'Song of Peace' uit Finlandia, het symphonische werk van J. Sibelius naar de tekst van Lloyd Stone.

Daarop volgt dan de traditional 'Sing a song for the peace of the people', en daarna een 'Ubi Caritas' op muziek van Ola Gjeilo.

Het tiende muziekstuk is 'How beautiful upon the mountains', op muziek van Sir John Stainer, qua tekst gebaseerd op het zevende vers van het 52e hoofdstuk van het bijbelboek Jesaja.

'Look at the world' van John Rutter, met enkele coupletten en wederkerend refrein leert ons dat zowel de aarde als de hemel boven ons van God zijn, en dat wij om ons heen zouden moeten kijken, om ons te realiseren hoe mooi de wereld om ons heen is en kan zijn.

Willem Huisman draagt dan het gedicht 'Wat er ook gebeurt' voor van Huub Oosterhuis.

Geef ons Vrede!

We naderen het eind van het concertprogramma met de twee aaneengesloten liederen 'The peace of God' (van John Rutter) en de welbekende Ierse traditional 'Irish Blessing' naar een arrangement van James E. Moore.

Het concert wordt afgesloten met de traditional 'Dona Nobis Pacem' in meerstemmige samenzang, waarmee we het allen gezamenlijk zingend uitroepen: Geef ons Vrede.

Logisch dat die hartenwens en dat dit prachtige concert van de Sweelinck Cantorij hier in de kerkzaal van de Stienser Sint-Vituskerk wordt beloond met een welverdiend en hartelijk langdurig applaus, als dank en uit waardering voor het vele en het goede dat deze cantorij ons vanmiddag met haar Vredesconcert heeft geboden.

Pelgrimeren in de herfstvakantie op het Jabikspaad

Zaterdag 17 oktober 2026
 

Pelgrims Esther & Marieke bij Refugio Ultreia Feinsum op het Jabikspaad

Pelgrims op bezoek in Refugio Ultreia Feinsum
Hun komst was al vooraangekondigd en - inderdaad - halverwege de middag lopen de twee Brabantse wandelaars Feinsum binnen, en komen ze in onze Refugio Ultreia Feinsum op bezoek, onder andere om hun stempelkaarten af te stempelen in onze refugio aan het Jabikspaad.

Ze werken beiden in het basisonderwijs in Noord-Brabant, en vandaag is de eerste dag van hun herfstvakantie op het Friese Jabikspaad.

Deze herfstvakantiedagen gaan ze benutten om het Jabikspaad door Fryslân en de kop van Overijssel te bewandelen. Daartoe zijn ze vanmorgen hun minipelgrimage op dit Friese pelgrimspad begonnen bij de Groate Kerk van Sint-Jacobiparochie en lopen ze vandaag naar hun overnachtingsadres in Stiens.

Het zijn twee ervaren pelgrims; uit ervaring goed bekend met de Europese pelgrimsroutes naar het Spaanse bedevaartsoord Santiago de Compostela.

Refugio van pelgrims voor pelgrims

We zijn in onze refugio met z'n vieren al een tijdje verwikkeld in een interessant gesprek over onze wederzijdse pelgrimsavonturen, als zich ook nog een vijfde wandelaar in onze refugio meldt. Het is de Hallumer Richard, die zich momenteel serieus oriënteert en voorbereidt op zijn eerste pelgrimstocht op de Portugees-Spaanse Caminho/Camino van Porto naar Santiago de Compostela. Hij valt als het ware met de neus in de boter, want het toeval wil dat hij geheel toevallig nu aan tafel komt te zitten met een aantal ervaren pelgrims die de pelgrimage op de Camino Portugués al hebben voltooid. 

Dit wordt voor hem het verrassende begin van een later nog uitgebreider oriënteren op zijn voor 2027 reeds geplande pelgrimage.  

De tijd vliegt om, en voordat we het in de gaten hebben, is al het einde van deze middag in zicht, en nemen Esther & Marieke met een fotosessie afscheid bij onze refugio om door te wandelen op het Jabikspaad naar Stiens, en maken we een afspraak met Richard voor een verdergaande voorbereiding op zijn eerste pelgrimage naar Santiago de Compostela.

PeerkePad- Etappe 16 Zuidwaarts van Schin op Geul naar Wittem

Woensdagmiddag 14 oktober 2026

 

Deze etappe start bij de Mauritiuskerk in Schin op Geul

PeerkePad tussen Wittem & Tilburg

Het PeerkePad is onder andere een wandelroute van circa 165 kilometer tussen het Nederlands-Limburgse dorpje Wittem en de Brabantse stad Tilburg, aangevuld met zeven rondwandelingen.

Deze wandelroute (sinds 2009) laat je lopen door de verrassend mooie bos- en weidegebieden van de Brabantse en (Belgisch-)Limburgse Kempen, door de Maasvallei en door het Limburgse Heuvelland.  

De bijbehorende wandelgids beschrijft deze route zowel noord- als zuidwaarts in zeven of acht trajecten.

Deze wandelroute is helaas niet gemarkeerd en verbindt twee bedevaartsoorden met elkaar, namelijk Wittem (het klooster als bedevaartsoord in het redemptoristenklooster dat aan de heilige Gerardus Majella is gewijd) & Tilburg (waar de zalig verklaarde Peerke Donders is geboren).

Resterende zeven zuidwaartse halve rondwandelingen

Dit jaar (2026) hebben Durkje & ik samen met Durkje haar broer Eelke & schoonzus Ike het PeerkePad noordwaarts bewandeld, zonder onderbreking van Wittem naar Tilburg. Dat deelden we op in eerst een vijfdaagse van 8 tot en met 12 juni 2026, namelijk van Wittem naar Schaft; en tenslotte tien dagen later nog een vierdaagse van 22 tot en met 25 juni 2026, van Schaft naar Tilburg.

Op die route noordwaarts hebben we van de zeven rondwandelingen van het Peerkepad alleen de noordwaarts gerichte delen bewandeld.

Daarom resteren nog de zuidwaartse delen van die zeven rondwandelingen, die wij nu in de periode van 11 tot en met 14 oktober 2026 zullen gaan bewandelen, hetgeen er dan uiteindelijk in resulteert dat we ook de zeven rondwandelingen van het Peerkepad geheel hebben bewandeld; immers twee keer de halve, eerst noordwaarts en nu zuidwaarts.

Etappe 16 van Schin op Geul naar Wittem

Vanmiddag wandelen Durkje en ik de zestiende – en daarmee laatste - etappe (de zevende – en daarmee ook laatste - zuidwaarts) van het PeerkePad, van het Nederlands-Limburgse Schin op Geul naar het Klooster Wittem, over een afstand van 9,0 kilometer. 

Vanochtend wandelden we overigens ook al de vijftiende etappe, waarmee we vandaag totaal 9,6 + 5,7 = 15,3 kilometer fietsen, en 7,5 + 9 = 16,5 kilometer wandelen.

We stonden om 07:00 uur op, en ontbeten in onze caravan op camping Aan de Diek in het Nederlands-Limburgse Veldschuur-Meers-Stein. Deze camping gebruiken we gedurende deze twee laatste (van vier aaneensluitende) wandeldagen namelijk als uitvalsbasis.

Na het afronden van de 15e etappe zijn we zojuist van Elsloo naar Wittem gereden met de auto – met de fietsen achter op het fietsenrek – waar we de auto parkeren bij het Pelgrimsoord Klooster Wittem.

Dan fietsen we vanuit Wittem de 5,7 kilometers naar Schin op Geul, want daar begint onze middagetappe vandaag. 

We stallen de fiets bij de nogal hoog gebouwde Mauritiuskerk, en beginnen deze etappe daar dan om 14:20 uur. 

Vanmorgen vroeg was het nog 11 graden Celsius en aan het eind van deze middagetappe is het al 17 graden Celsius, met bovendien overheerlijk zonnig najaarsweer.

Via Schoonbron naar Fromberg

We laten de Mauritiuskerk met daarbij een groot oorlogsmonument achter ons.

Nog geen vijf minuten later wandelen we al de plaats Schoonbron binnen.

Daar staat een Mariakapel langs de weg, waar wij de steile Holle Weg op moeten gaan.

Een eind hogerop kruisen we de spoorwegovergang van een vervallen treinspoor.

Nu volgt een lang stuk over mooie wegen en paden die ons alsmaar hoger de heuvels op voeren. Net voordat we een toppunt bereiken, dienen we rechtsaf te gaan, langzamerhand iets naar beneden. Maar de uitzichten blijven prachtig hier van bovenaf.

Om 14:50 uur wandelen we het plaatsje Fromberg binnen.

Twee werkpaarden staan ons nieuwsgierig te bekijken als we hen voorin het dorp passeren.

Voorbij Fromberg moeten we door een spoortunneltje.

En een eindje verderop moeten we nogmaals door een spoortunneltje, waardoor we weer aan de andere zijde van het spoor komen. Zo’n smal tunneltje is een gevaarlijke, want het verkeer komt op dit moment van beide kanten, er kan echter maar van één kant tegelijk een auto doorheen, en voor ons als voetgangers is er geen trottoir. Kortom, als de automobilist(e) vanuit het licht het donker in rijdt in de tunnel, mag je hopen dat hij of zij ons ziet. Gelukkig gaat dat goed.

Hoog over van wegkruis via monument naar uitzichtpunt 

Aan de andere zijde van dit spoortunneltje gaan we een smal pad op, dat verdwijnt in een boomzoom. Dat blijkt dan een prachtig holle weg te zijn, die ons weer omhoog laat lopen.

Enkele minuten later verlaten we deze dichtbegroeide holle weg, en komen we weer in het open veld op behoorlijke hoogte.

Waar bij een boom op hoogte een wegkruis – Et Schluusmanskrutske -  staat, moeten we rechtdoor, van het graspad een verharde weg op. 

Tien minuten later zien we vóór ons een Amerikaanse vlag hangen

Die blijkt te hangen boven een informatiepaneel, waarop staat dat hier op de Dikkebuiksweg in 1944 de Amerikaanse sergeant Robert S. Haws (1918-1944) is gesneuveld aan het eind van de Tweede Wereldoorlog bij de bevrijding van het dorp Wijlre verderop.

Dan gaat het nog eens weer verder heuvelopwaarts, en komen we vlak vóór het Eysder Bos op een heel mooi uitzichtpunt, waar twee picknickbanken staan. Hier gaan we zitten voor onze laatste pauze, met onderwijl een prachtig vergezicht over het Geuldal.

Van Cartils naar Wittem

Door het Eysderbos zetten we de afdaling in, en dan komen we op laagliggend land door het zogenoemde Kalkmoeras Cartils van het Landgoed Cartils.

Direct daarna steken we via een bruggetje de sterk meanderende Eyserbeek over.

Enkele minuten later komen we aan in het dorpje Cartils, dat we doorkruisen.

En dan om 16:20 uur zien we in de verte al het Klooster Wittem. Nog ongeveer een kilometer, een kwartier te gaan.

Dan volgt met enkele bochten nog een mooi veldpad tussen verschillende akkers door. 

Dit pad wordt ook wel het Gerarduspad genoemd, en vanaf hier hebben we voortdurend het zicht op het Klooster Wittem.

Om 16:30 uur wandelen we de bebouwde kom van Wittem binnen.

Pelgrimsoord Klooster Wittem

Op de kloostermuur hangt een spandoek met daarop de mededeling dat het pelgrimsoord elke dag open is om er een kaarsje op te steken.

We gaan het pelgrimsoord binnen, en bezoeken vooreerst de Gerarduskapel van het klooster, die in deze maand van de heilige Gerardus vast en zeker daags regelmatig zal worden bezocht. Verder zijn er geen andere aanwezigen.

Het valt ons op dat er geen gastheren en gastvrouwen zijn die de arriverende pelgrims hier in dit pelgrimsoord ontvangen. Wel zijn er twee heren werkzaam in de kloosterwinkel, die twee dames in de winkel helpen bij de aanschaf van kaas en wenskaarten.  

In de ontmoetings-ruimte Scala wordt op het podium aandacht besteed aan het feit dat oktober de Gerardus-maand is. Verder is er niemand.

In de Ronde kapel – de Mariakapel – bekijk ik de 14e eeuwse icoon van Maria van Altijddurende Bijstand, die door de paus in 1866 hier aan de Redemptoristen is toevertrouwd. Verder is er niemand in deze kapel.

Daarna bezoeken we de kloosterkerk, waar ook geen andere bezoekers zijn. Er is dus wel volop gelegenheid om dit pelgrimsoord in stilte te beleven, maar wie als pelgrim hier ook voor ontmoeting op bezoek komt, zal dit bezoek aan dit pelgrimsoord niet aan dat doel beantwoorden, althans vanmiddag niet.

Na het doorlopen van de publieke ruimtes van dit pelgrimsoord verlaten we Klooster Wittem, en rijden we terug naar Schin op Geul, waar we onze fietsen afhalen, alvorens we terug rijden naar onze camping Aan de Diek in Veldschuur-Meers-Stein.

Met het voltooien van deze middagetappe hebben we vandaag het gehele PeerkePad noordwaarts inclusief de zeven rondwandelingen (noordwaarts & zuidwaarts) volbracht.