Tichelpad - Hannekemaaierspad van Loppersum naar Krewerd

Woensdag 2 september 2026

 

Het bijzondere interieur van de Mariakerk van Krewerd

Stichting 

Hannekemaaiers-pad

De Stichting Hannekemaaierspad is opgericht om cultuurhistorisch waardevolle wandelpaden te behouden. Om haar doel te bereiken, houdt deze stichting zich sinds 1999 bezig met het ontwikkelen van een wandelpadennetwerk van meerdaagse trektochten, die zijn gebaseerd op de historische reisroutes van de zogenoemde Hannekemaaiers, de trekkende seizoen-arbeiders die al vanaf circa 1600-1650 vanuit Duitsland in Nederland kwamen werken.

Deze stichting vindt het belangrijk dat de bovengenoemde cultuurhistorische paden blijven bestaan, want anders dreigen die meestal onverharde paden in rap tempo verdwijnen. De stichting beijvert zich er derhalve voor om deze oude wandelpaden op te sporen, teneinde die cultuurhistorische wandelpaden op te nemen in wandelroutegidsen. Zo neemt de bekendheid ervan toe, en worden deze oude paden weer en meer belopen. 

Tichelpad – Hannekemaaierspad van Groningen naar Termunten

Eén van de wandelgidsen van het Hannekemaaierspad beschrijft de 95 kilometer lange trektocht van de Nederlandse stad Groningen naar het Groningse dorpje Termunten, beginnend bij de Martinitoren in de Groninger provinciehoofdstad en eindigend bij de Ursuskerk in Termunten. 

Deze wandelgids legt aan de westzijde in de stad Groningen ook de verbinding met het Hannekemaaierspad van Groningen naar Leeuwarden.

Durkje en ik hebben bij de voorbereiding gebruik gemaakt van de Nederlandstalige digitale versie, en in het veld van de foutdruk van de Duitstalige eerste drukwerkversie van deze wandelgids, beide uitgegeven in het jaar 2021.

Dit Hannekemaaierspad van Groningen naar Termunten kreeg de naam: Tichelpad, verwijzend naar steenbakkers, steenovens en steenfabrieken.

Traject 3 van Loppersum naar Krewerd

Vandaag bewandelen Durkje en ik de derde van onze vijf trajecten van dit Tichelpad van Groningen naar Termunten, over een afstand van circa 19,4 kilometer, van Loppersum naar Krewerd.

Daartoe staan we op om 6:00 uur en vertrekken we vanmorgen om 7:10 uur met de auto vanaf Camping Ekenstein in Appingedam, dat voor deze vijf etappes onze uitvalsbasis is, om naar Krewerd te rijden, waar we de auto parkeren nabij de dorpskerk.

We fietsen dan de 11,8 kilometers van Krewerd naar Loppersum, waar we de fietsen stallen bij de bewaakte spoorwegovergang, op de plek waar we gisteren onze tweede etappe beëindigden. Hier begint onze etappe vandaag om 8:10 uur.

Bij vertrek vanmorgen in Appingedam is het 16 graden Celsius, en we staan aan het begin van een grotendeels zonnige dag. De temperatuur stijgt nota bene naar 25 graden Celsius aan het eind van de etappe. 

Start nabij het treinstation van Loppersum

We beginnen vanmorgen bij de bewaakte spoorwegovergang op de kruising met de Singellaan in Loppersum.

Als we de routekaart van onze wandelgids zouden volgen, hadden we Loppersum moeten verlaten over de Wirdumerweg, maar omdat we op de internetpagina van het Wandelknooppuntennetwerk hebben gezien dat die onbewaakte spoorwegovergang ten oosten van Loppersum momenteel gestremd is, hebben we voorzien in een kleine bypass, door aan het eind van de Singelweg de bewaakte spoorwegovergang over te steken, en direct daarna de Bosweg in oostelijke richting op te gaan naar de Woldweg, vanwaar de reguliere route vanuit Loppersum doorgaat naar Zeerijp. Dan zijn we direct al weer op juiste koers. Een half uurtje later bereiken we Zeerijp al.

We hebben dan mooi zicht op de enorme Jacobuskerk van Zeerijp.

Zeerijp

Zeerijp komen we binnen op de Woldweg bij een boerderij, die is gebouwd in de Amsterdamse School-stijl. 

Het voorhuis (1930) was aanvankelijk de kosterswoning, maar nadat de hoofdschuur erachter is gebouwd in 1878 is het in gebruik genomen als boerderij. 

Direct daarna komen we op de Borgweg aan bij de grootse Jacobuskerk.

Tegenover deze kerk staat het Dorpshuis, dat tot 10:00 uur nog gesloten is.

Links van de opgang is een mozaïekmuurtje gecreëerd, waarop verschillende mozaïeken van dorpstaferelen staan, zoals van de kerk en van de dorpsmolen.

In de tuin ernaast staat het kunstwerk van een houten kruis, met daarin enkele gele decoratieve vlakken.

Bij de kerkdeur aangekomen, blijkt dat de kerk (nog) gesloten is.

Het is een tamelijk hoge kerk, en bijzonder van deze dorpskerk is de enorme kerktoren, die los staat van de kerk.

Verder lopend over de Borgweg laten we de Jacobuskerk achter ons.

Iets voorbij de kerk staat een boerderij met een opvallend wit voorhuis.

Bij het speeltuintje houden we een hele korte pauze, en dan lopen we langs de dorpsmolen Zeerijp uit via de Borgweg.

Horizontale grondboring onder de Eenumerweg

Zeerijp verlaten we op de Eenumerweg. Aan het begin van deze Eenumerweg staat aangegeven dat deze weg is afgesloten voor doorgaand verkeer, maar daar storen we ons niet aan, want meestal kunnen we als wandelaars toch wel door.

Op de fiets hadden we vanmorgen bij Oosterwijtwerd al gezien dat de Bosweg bij Eenum is afgesloten, maar dat wandelaars en fietsers wel door mogen. Als wij dan in de bocht van de Eenumerweg Eenum in willen lopen, geven de verkeersborden daar aan dat aanwonenden, fietsers en wandelaars wel door mogen.

In de tweede bocht vertellen de werkers op onze vraag dat ze hier horizontaal boren om over een afstand van 135 meter een nieuwe water- en gasleiding onder het asfalt en beton langs een boerderij te trekken.

Sociaal-emotionele schade bovenop economische schade

Als we langs de begraafplaats over de Pastorieweg naar het centrum van Eenum lopen, zien we vóór ons boven op de kwelderwal hoog de kerk van Eenum en iets lager een grote boerderij rechts van de kerk.

Dan moeten we de IJzerbaan op naar de kerk.

Die IJzerbaan is een smal voetpad dat de hoge kwelderwal op gaat.

Links van het verharde voetpad ligt onder ons de ijsbaan van het dorp.

Fijn is dat de kerkdeur van deze Eenumer kerk open is, dus we kunnen en gaan naar binnen om de kerk te bezichtigen.

In de noordmuur van deze kerk hangt een gedenksteen voor een zekere Reindt Alberda (Anno 1724), die een belangrijke rol heeft gespeeld voor deze kerk.

Durkje vult het gastenboek in, dat onder het kerkorgel ligt.

Vóór in de kerk hangt een zwart bord met daarop de verwelkoming in het Gronings: ‘Blied dat joe der binn’n’.

Van een recente rouwdienst staan de boeketten bloemen nog vóór in de kerk.

Iets na half tien verlaten we de kerk van Eenum.

Boven op de terp ontmoeten we een mevrouw die daar woont, met wie we in gesprek raken over allerlei zaken, zoals over de wandelroutes die hier over de terp gaan, en vooral ook over het drama van de aardbevingsschade hier in deze regio, wat veel meer is dan economische schade, en dat de sociaal-emotionele schade van de mensen die het treft buitengewoon groot is.

Aan de voet van de kerk is een geit op een houten stellage geklommen.

Deze geit slaat ons gade in ons voorbijgaan.

Dan komen we langs de dorpstuin van Eenum, waar nog verschillende planten in bloei staan.

Op de Schansweg laten we Eenum achter ons.

Dorpsversterking in Leermens

En op die Schansweg wandelen we ruim tien minuten later het dorp Leermens binnen.

Vanaf de Rondweg – een ringweg rond de dorpsterp – klimmen we de terp op naar de Donatuskerk van Leermens.

Bij de kerkdeur aangekomen, blijkt die helaas gesloten te zijn, dus we volstaan met een rondje om de kerk.

Ook hier is het weer bijzonder om de grafschriften te lezen, die men vroeger heeft bedacht om die op de grafstenen aan te brengen.

Voorbij de kerk komen we bij het Dorpshuis. Bij de ingang staat het bord met de melding dat het dorpshuis geopend is, dus we besluiten hier een kop koffie te drinken. Naast de deur is een gevelsteen ingemetseld met het opschrift dat dit dorpshuis in 2016 bevingsbestendig is gerenoveerd, dus het zal vast en zeker wel voldoende veilig zijn om hier koffie te drinken.

Binnen gekomen, blijkt dat daar zo’n tien mensen verspreid over de vloer liggen, die bezig zijn met een yoga-sessie. We mogen meedoen.

Maar de horeca is op dit moment gesloten, dus we gaan naar buiten, waar we bij het standbeeld voor de oud-inwoner ‘Lubbe van Leerms’  plaatsnemen op het terras van het dorpshuis voor onze koffiepauze van de – dan maar - door ons meegenomen koffie.

Als we daarna over de Wierdeweg lopen, kunnen we duidelijk zien hoe ingrijpend de oorspronkelijke dorpsterp indertijd is afgegraven. Het fikse hoogteverschil van de ijsbaan spreekt daartoe boekdelen.

Aan de dorpsrand staat een aannemersbord met daarop de mededeling dat ook hier in Leermens wordt gewerkt aan Dorpsversterking, wat we in de afgelopen dagen al op meer plekken hebben gezien. 

Als we aan de rand van de bebouwde kom komen, zien we dat ook Leermens inmiddels een aantal woonblokken heeft, waar mensen onderdak vinden die slachtoffer zijn geworden van alle aardbevingsschade.

Langs de Pelgrim en de NAM

Na de Tuindersweg gaan we de Noorderweg op, die ter hoogte van een boerderij eerst nog verhard is, maar later over gaat in een onverhard graspad.

Op de Lutjerijp aangekomen, gaat het dan verhard verder. Vóór een huis staat een bijzonder kunstwerk van een groep opvarenden van een boot. 

Nog iets verder komen we langs het metalen kunstwerk van ‘De Pelgrim’, dat we al kennen van een vorige wandeletappe van enkele jaren geleden. 

Verderop staat ook nog steeds het houten rusthuisje, waar je even heerlijk uit de wind en regen zou kunnen schuilen hier in dit open veld.

Aan het eind van de Lutjerijp gaan we ter hoogte van een brede bloemenstrook langs een akker het Boakepad op.

De bloemen in die bloemenstrook bloeien wit en in veel paarstinten.

Vóór de NAM-boorlocatie gaan we de Kapslaan op. 

Voorheen steenfabriek aan de Godlinzermaar

Daar komen we langs de voormalige fabriekslocatie van de steenfabriek (1856-1919) van K. Doornbos, destijds gevestigd aan de Godlinzermaar.

Via een houten brug steken we die waterloop over, om dan via het Lutje Waigje en de Kloosterweg naar Arwerd te lopen.

Nog geen tien minuten later laten we de bebouwing van dit buurtschap al weer achter ons, en dan komt ons einddoel in zicht: Krewerd.

Klokslag 12:00 uur wandelen we het dorpje Krewerd binnen.

De bijzondere Mariakerk van Krewerd 

Daar brengen we uiteraard een bezoek aan de bijzondere terpkerk, de Mariakerk van Krewerd.

Als je deze unieke kerk binnenloopt, word je verrast door al dat moois dat je hier kunt zien.

Zo heeft deze kerk het oudste orgel van de hele provincie Groningen, daterend van het jaar 1531. In het koor staat de houten windvoorziening voor dit kerkorgel.

Het stenen doksaal van deze kerk is nog veel unieker, want het is het enige gemetselde doksaal van Nederland.

Rechts in een nis voorbij de preekstoel kun je in een stil hoekje een kaars aansteken bij een Maria-beeld, en desgewenst teksten lezen uit een boek dat erbij ligt.

Ook in het koor achter het doksaal is er de gelegenheid om een kaarsje aan te steken.

Karakteristiek is ook het plafond van deze kerk, van de rode metselsteen met de ertussen witgeschilderde voegen.

Zoals in meerdere oude Groninger kerken wordt ook hier aandacht gegeven aan de schilderwerken van de Groningse kunstschilder Henk Helmantel. Zo hangt bij de ingang van de kerk een afbeelding van een schilderij van Helmantel, en er tegenover hangt een grote tekening van deze kerk van de hand van een andere kunstenaar.

Als we alles binnen goed hebben bekeken, gaan we weer naar buiten.

Daar vinden we op het kerkhof tegen de zuidmuur van de kerktoren een houten bank, waarop we heerlijk in de zon gaan zitten voor onze lunchpauze.

Daarna stappen we in de auto, en rijden we terug naar Loppersum, waar we onze fietsen achter op de auto laden, om terug te keren naar de camping in Appingedam.

We hadden tijdens de wandeling heel mooi zomers weer, maar als we de fietsen op het fietsenrek zetten in Loppersum begint het te regenen, en daalt de temperatuur heel snel van 25 naar 21 graden Celsius. De rest van de middag is het wisselend weer met enkele fikse buiten, afgewisseld met zonneschijn.

Tichelpad - Hannekemaaierspad van Ten Boer naar Loppersum

Dinsdag 1 september 2026

 

Op het karrenspoor van de eeuwenoude Groningse Stadsweg 

Stichting Hannekemaaierspad

De Stichting Hannekemaaierspad is opgericht om cultuurhistorisch waardevolle wandelpaden te behouden. Om haar doel te bereiken, houdt deze stichting zich sinds 1999 bezig met het ontwikkelen van een wandelpadennetwerk van meerdaagse trektochten, die zijn gebaseerd op de historische reisroutes van de zogenoemde Hannekemaaiers, de trekkende seizoen-arbeiders die al vanaf circa 1600-1650 vanuit Duitsland in Nederland kwamen werken.

Deze stichting vindt het belangrijk dat de bovengenoemde cultuurhistorische paden blijven bestaan, want anders dreigen die meestal onverharde paden in rap tempo te verdwijnen. De stichting beijvert zich er derhalve voor om deze oude wandelpaden op te sporen, teneinde die cultuurhistorische wandelpaden op te nemen in wandelroutegidsen. Zo neemt de bekendheid ervan toe, en worden deze oude paden weer en meer belopen. 

Tichelpad – Hannekemaaierspad van Groningen naar Termunten

Eén van de wandelgidsen van het Hannekemaaierspad beschrijft de 95 kilometer lange trektocht van de Nederlandse stad Groningen naar het Groningse dorpje Termunten, beginnend bij de Martinitoren in de Groninger provinciehoofdstad en eindigend bij de Ursuskerk in Termunten. 

Deze wandelgids legt aan de westzijde in de stad Groningen ook de verbinding met het Hannekemaaierspad van Groningen naar Leeuwarden.

Durkje en ik hebben bij de voorbereiding gebruik gemaakt van de Nederlandstalige digitale versie, en in het veld van de foutdruk van de Duitstalige eerste drukwerkversie van deze wandelgids, beide uitgegeven in het jaar 2021.

Dit Hannekemaaierspad van Groningen naar Termunten kreeg de naam: Tichelpad, verwijzend naar steenbakkers, steenovens en steenfabrieken.

Traject 2 van Ten Boer naar Loppersum

Vandaag bewandelen Durkje en ik de tweede van onze vijf trajecten van dit Tichelpad van Groningen naar Termunten, over een afstand van circa 18,3 kilometer, van Ten Boer naar Loppersum.

Daartoe staan we op om 6:00 uur en vertrekken we vanmorgen om 7:10 uur met de auto vanaf Camping Ekenstein in Appingedam, dat voor deze vijf etappes onze uitvalsbasis is, om naar Loppersum te rijden, waar we de auto parkeren nabij het treinstation.

We fietsen dan de 11,4 kilometers van Loppersum naar Ten Boer, waar we de fietsen stallen langs de Stadsweg, op de plek waar we gisteren onze eerste etappe beëindigden. Hier begint onze etappe vandaag om 8:10 uur.

Bij vertrek vanmorgen in Appingedam is het 16 graden Celsius, en we staan aan het begin van een grotendeels zonnige dag. De temperatuur stijgt naar 18 graden Celsius aan het eind van de etappe.

Start op de Stadsweg in Ten Boer

We beginnen vanmorgen op de kruising van de Stadsweg met de Gaykingastraat in Ten Boer. 

Aan het eind van de Stadsweg aan de rand van de bebouwde kom zien we in het veld een groot aantal woonblokken staan, die hier zijn gebouwd om de inwoners tijdelijk te huisvesten die het slachtoffer zijn geworden van de Groningse aardbevingsschade. 

Daarnaast staat de tijdelijke huisvesting voor de bejaarden die tijdelijk hun zorgcentrum Bloemhof in het dorpscentrum moesten verlaten, omdat hun woongebouw wordt gerenoveerd. Met deze beide concentraties van woonblokken woont een groot aantal inwoners van Ten Boer tijdelijk buiten de bebouwde kom.

Aan weerszijden van de Westerwijdwerdermaar

Buiten Ten Boer gaan we in noordelijke richting de Woldweg op, waar we direct al de Dijkhornsterklap passeren die hier over de Westerwijdwerdermaar ligt. Een blauwe reiger vindt het maar niks dat we te dichtbij komen, en vliegt krijsend op, om iets verderop opnieuw een plek aan het water in te nemen. 

We volgen de loop van de Westerwijd-werdermaar en passeren daarbij een grote boerderij die al langere tijd leeg staat. Dat is een bekend verschijnsel in het noorden van de provincie Groningen, waar al enkele jaren veel grote boerderijen niet worden verkocht, en daardoor na jaren in zeer slechte staat verkeren.

Ten westen van het wandel-/fietspad langs de Westerwijdwerdermaar zien we dat de oppervlakte van het grasland veel lager ligt dan elders, hetgeen zou kunnen betekenen dat het hier gaat om zogenoemd afgetichelde grond. Die zien we verderop in elk geval wel langs de route.

Ter hoogte van het gemaal Hemert steken we via het Hoogholtje Hemert de Westerwijdwerdermaar over, om vervolgens via de Maljehornsterweg en de Lellensterweg verderop weer terug te keren bij deze waterloop, waar we de maar wederom oversteken over een zogenoemd hoogholtje.

Weer lopen we over de westelijke oever van de Westerwijdwerdermaar, totdat we die nog één keer oversteken via de Peertil, momenteel een rijksmonument, dat ons herinnert aan de plek waar vroeger de paarden van de trekschuiten over het water werden gezet.

Een dichte kerk, maar welkom in het Swaithoes van Stedum

En dan laten we de Westerwijdwerdermaar achter ons, om vervolgens langs de Stedumermaar in de richting van Stedum te lopen.

Aangekomen bij het kleine bosperceel aan de zuidwest kant van Stedum, doorkruisen we eerst dat dorpsbos, waar we een opvallend groot aantal uitgebloeide aronskelken zien staan langs het boszoompad, die momenteel vol helderrode bessen zitten.

Om 9:50 uur lopen we op de Bedumerweg de bebouwde kom van Stedum binnen.

In het dorp passeren we onder andere het monument ter herinnering aan de voormalige synagoge van Stedum.

Iets verderop komen we dan aan bij de grote dorpskerk, de Batholomeüskerk.

Veel Groninger kerken zijn dagelijks geopend voor bezichtiging, maar helaas is deze markante dorpskerk gesloten, en kunnen we daardoor al het moois van dit kerkinterieur niet bekijken.

Aan de koorzijde zijn vier bouwlieden buiten aan het werk met de reparatie van het dak van de kerk. Waarschijnlijk hebben ze zojuist koffiepauze gehad, want alle vier klimmen nu bij de hoge steigers op naar het dak van het koor.

Vervolgens wandelen we nog met een royale lus langs de randen van het dorp, waarbij we ook langs een beeldje komen van een personage uit de boeken van de Stedumse schrijfster Sien Jensema, naar wie ook de straat is genoemd waar dit beeldje staat. Een voorbijganger geeft ons uitleg over de betekenis van dat beeldje. 

Weer terug in het dorpscentrum van Stedum mogen we in het Swaithoes (het plaatselijke gezondheidscentrum) een kop koffie drinken en onze koffiepauze houden.

Daarna lopen we langs de dorpshaven aan het begin van de Stedumermaar het dorp uit.

Van Hemert via Lellens naar Ten Post-Kröddeburen

Over de Lellensterweg lopen we naar het buurtschap Hemert, en dan gaat het direct verder over de Borgweg naar het dorpje Lellens.

In het dorpje passeren we de dorpskerk.

En verderop zien we dat dit dorpje een prachtig dorpshuis (het Proathoes) heeft met erbij een speeltuin en een dorpsvolkstuin.

Na het oversteken van de Lellenstermaar zijn we dan het dorp ook direct al weer uit.

We blijven de Borgweg volgen, tot aan de (aloude) Stadsweg. 

Die Stadsweg volgen we tot in de bebouwde kom van Ten Post-Kröddeburen.

Rechts zien we de witte pelmolen, met erbij ook hier weer van die bouwblokken met woningen voor de slachtoffers van de Groningse aarbevingsschadeperikelen.

Borg Tammingahuysen aan de oude Groningse Stadsweg

Tot nu toe hebben we steeds over de verharde trajecten van de oude Groningse Stadsweg gelopen, maar daar komt nu verandering in, want net buiten Ten Post gaat de route verder over een onverhard traject van die eeuwenoude Stadsweg. Dan volgt een prachtig stuk op een iets hoger in het landschap liggend karrenspoor dat slingerend door het veld gaat.

Een boer is bezig met het injecteren van mest op een naastliggend perceel.

Dan komen we langs een smalle landreep, waar vooraan twee homeiepalen staan.

Daar zien we dat die homeiepalen informatie in steen bevatten over de historie van dit stuk land.

Het blijkt het historische borgterrein te zijn van Tammingahuysen, waar in de 13e of 14e eeuw al een borg is gebouwd. Die oude borg is eind 18e eeuw verkocht, om via de verkoop van de daaruit komende bouwmaterialen toch nog iets te verdienen aan de sloop van de borg. Van deze borg is helemaal niets meer te zien. Een open grasvlakte te midden van alle akkers is wat nu nog resteert, met de erbij geplaatste twee homeiepalen als tastbaar object.

We gaan binnenkort de herfst in, en zo in de late zomer zien we overal onderweg al de vruchten van uiteenlopende planten, en zo ook hier langs de groene Stadsweg.

Naar de Petrus en Pauluskerk van Loppersum 

Loppersum hebben we nu al in beeld. We verlaten de Delleweg om het Juisterpad op te gaan, met recht vóór ons Loppersum in zicht.

Het Juisterpad gaat over in de Zwartelaan. Vlak vóór Loppersum komen we langs een huis waar in de voortuin langs het pad twee fruitbomen overdadig vol vruchten zitten.

Links een appelboom, die zwaar is van de vele appels, en rechts ervan staat een pruimenboom vol met mooie paarse pruimen.

In Loppersum steken we de Kalkbranderstil over, om dan het dorpscentrum binnen te wandelen. Het begint heel even heel licht te regenen, maar dat deert ons geheel niet.

Onderweg shoppen we hier en daar nog het een en ander in het betrekkelijk ruime aanbod van winkels in het centrum van Loppersum.

Op het plein vóór de kerk genieten we in de aangenaam warme zon van onze lunchpauze. 

En na die pauze bezoeken we de enorme Petrus en Pauluskerk van Loppersum.

Een bordje aan de muur maakt duidelijk dat de kerk open is, dus we gaan er naar binnen om het interieur van deze schitterende kerk te bekijken.

In de kerk horen we van een man die hier aan het klussen is, dat de kerk nog maar vier maanden geleden weer opengesteld is na de grondige restauratie van de fresco’s in deze kerk. En waarlijk, die schilderingen – waarvan vele aan het plafond van de kerk – zijn schitterend.

Met het volle licht van de grote kerkramen is het een weldaad om zo’n mooi gedecoreerde kerk te bezichtigen.

In een zijkapel kun je als je dat wilt een gedachteniskaarsje aansteken, hetgeen door eerdere bezoekers vandaag al is gedaan.

En achterom kijkend in de grote kerkzaal, zie je ook het majestueuze kerkorgel achter in de kerk.

Via Ten Boer terug naar Appingedam

De vervolgroute gaat over het Kerkpad om de kerk heen, maar omdat het Kerkpad momenteel is afgesloten voor doorgaand verkeer, nemen we het pad over het kerkhof, om dan de Wirdumerweg op te gaan.

Omdat het Wandelknooppuntennetwerk aangeeft dat de onbewaakte spoorwegovergang ten oosten van Loppersum is gestremd, passen we de aangegeven route enigszins aan, en verlaten we de Wirdumerweg in noordelijke richting, om dan over de Singelweg naar onze auto te lopen, die we bij de bewaakte spoorwegovergang vanmorgen hebben geparkeerd.

Met de auto rijden we dan terug naar Ten Boer, om daar onze fietsen af te halen, waarmee we tot slot terugrijden van Ten Boer naar onze camping bij Appingedam.

Tichelpad - Hannekemaaierspad van Groningen naar Ten Boer

Maandag 31 augustus 2026

 

Bij de stadsmuur met steenhuis in de Peperstraat van Groningen

Stichting Hannekemaaierspad

De Stichting Hannekemaaierspad is opgericht om cultuurhistorisch waardevolle wandelpaden te behouden. Om haar doel te bereiken, houdt deze stichting zich sinds 1999 bezig met het ontwikkelen van een wandelpadennetwerk van meerdaagse trektochten, die zijn gebaseerd op de historische reisroutes van de zogenoemde Hannekemaaiers, de trekkende seizoen-arbeiders die al vanaf circa 1600-1650 vanuit Duitsland in Nederland kwamen werken.

Deze stichting vindt het belangrijk dat de bovengenoemde cultuurhistorische paden blijven bestaan, want anders dreigen die meestal onverharde paden in rap tempo te verdwijnen. De stichting beijvert zich er derhalve voor om deze oude wandelpaden op te sporen, teneinde die cultuurhistorische wandelpaden op te nemen in wandelroutegidsen. Zo neemt de bekendheid ervan toe, en worden deze oude paden weer en meer belopen. 

Hannekemaaierspaden tussen Duitsland en Noord-Nederland

De stichting Hannekemaaierspad wil meerdere routes van Hannekemaaierspaden uitwerken. Daarbij wordt aangesloten op een oorspronkelijke trekroute van Bourtange via Bakkeveen naar Lemmer, en daar omheen komen uitbreidingen door het noorden van Nederland, vice versa tussen Duitsland en Nederland.

Een deel van de voormalige hannekemaaiers (1600-1900) ging vanuit Duitsland richting westen eerst aan de slag als veenarbeider in Nederlandse turfwinningsprojecten, voordat men verder trok naar de meer seizoensgebonden maaigebieden op de weidegronden in Fryslân.

Na de Nederlandse landbouwcrisis rond 1880 kwam er ook een omgekeerde stroom van trekarbeiders op gang.

De routes van het Hannekemaaierspad zijn beschreven in enkele handzame wandelgidsen, die zijn voorzien van wandelkaarten met bijbehorende routebeschrijvingen. Verder zijn de gidsen voorzien van achtergrondinformatie over met name de geschiedenis, cultuur en natuur.

Deze routes zijn overigens niet bewegwijzerd, en ze maken ook geen gebruik van het wandelknooppuntennetwerk.

Tichelpad – Hannekemaaierspad van Groningen naar Termunten

Eén van de wandelgidsen van het Hannekemaaierspad beschrijft de 95 kilometer lange trektocht van de Nederlandse stad Groningen naar het Groningse dorpje Termunten, beginnend bij de Martinitoren in de Groninger provinciehoofdstad en eindigend bij de Ursuskerk in Termunten. 

Deze wandelgids legt aan de westzijde in de stad Groningen ook de verbinding met het Hannekemaaierspad van Groningen naar Leeuwarden.

Durkje en ik hebben bij de voorbereiding gebruik gemaakt van de Nederlandstalige digitale versie, en van de foutdruk van de Duitstalige eerste drukwerkversie van deze wandelgids, beide uitgegeven in het jaar 2021.

Dit Hannekemaaierspad van Groningen naar Termunten kreeg de naam: Tichelpad, verwijzend naar steenbakkers, steenovens en steenfabrieken.

Een trektocht door Groningen voor tichelaars

Deze wandelgids beschrijft in 4 etappes een route die van west naar oost door het noorden van de provincie Groningen loopt. Durkje en ik hebben ervoor gekozen om deze route niet in vier, maar in vijf etappes te wandelen, met een gemiddelde etappe-afstand van 19 wandelkilometer per dag.

Dergelijke routes werden tussen de 16e en de 20e eeuw als jaarlijks terugkerende tocht van Duitsland naar Nederland gelopen door marskramers, turfstekers, blekers, steenbakkers of grasmaaiers. Zulke Duitse mannelijke maar ook wel vrouwelijke trek-handelaren (in textiel), werkten soms zelfstandig, maar soms ook wel voor de Tödden (Duitse kooplui). Deze zogenoemde lapkepoepen (kiepkerels of marskramers) gingen in eerste instantie – onderweg doeken en lakens verkopend - van deur tot deur. 

Daarnaast richt deze wandelgids zich ook op de Duitsers die vroeger (circa 1650-1920) als grasmaaiers (hannekemaaiers) seizoensarbeid verrichtten voor bijvoorbeeld Friese (greid)boeren.

Maar het bleef niet alleen bij arbeiders, want deze regio was ook in trek bij Duitse predikanten, en mensen die een functie hadden in het leger en in het bestuur. Behalve economische, hadden deze Duitse migranten dus ook wel religieuze of politieke motieven om in het noorden van Nederland te komen werken.

Aanvankelijk liepen deze trekarbeiders, maar later werd ook wel gereisd in trekschuiten op turfvaartroutes naar bijvoorbeeld Groningen of Lemmer.

Tichelpad tussen Groningen en Termunten

Centraal in deze route is de aandacht voor de zogenoemde ‘tichelaars’, sinds circa 1650 voornamelijk Duitse ambachtslieden uit de omgeving van Lippe (ook wel de Lipskers genoemd), gespecialiseerd in het bakken van stenen. 

Deze route is deels gebaseerd op de oude Stadsweg uit de 15e eeuw tussen Groningen en Emden. De route voert langs oude landschapselementen en langs de plekken die voor de tichelaars van belang waren, zoals diverse herbergen. Bijzonder zijn de oude kerken, steenfabrieken, een voormalige veldoven, kunst van steen, tichelborgen, kalkovens en de architectuur langs de route.

Traject 1 door Groningen en naar Ten Boer

Vandaag bewandelen Durkje en ik de eerste van onze vijf trajecten van dit Tichelpad van Groningen naar Termunten, over een afstand van circa 19 kilometer, van de stad Groningen naar het dorp Ten Boer.

Daartoe staan we op om 6:00 uur en vertrekken we vanmorgen om 7:10 uur met de auto vanaf Camping Ekenstein in Appingedam, dat voor deze vijf etappes onze uitvalsbasis is, om naar Ten Boer te rijden, waar we de auto parkeren nabij de bushalte langs de N360.

We hoeven daar nauwelijks te wachten, want direct daarna al stappen we in en rijden we met de bus van Ten Boer naar het centrum van de stad Groningen, want onze etappe begint vandaag bij de Martinitoren op de Grote Markt in het stadscentrum van Groningen, waar deze etappe aanvangt om 7:50 uur. 

Bij vertrek vanmorgen in Appingedam is het 16 graden Celsius, en we staan aan het begin van een qua weer wisselvallige dag. De temperatuur stijgt naar 18 graden Celsius aan het eind van de etappe. Vanmorgen was het mooi zonnig weer, dus de temperatuur zal vast wel boven de 20 graden Celsius zijn geweest, maar door de regen en de stevige wind in het laatste deel van deze etappe is de temperatuur behoorlijk naar beneden gegaan.

Start bij de Martinitoren van Groningen

We staan dus al vóór 8:00 uur klaar bij de Martinitoren (1469) op de Grote Markt van Groningen voor de start van deze eerste etappe op het Tichelpad.

Door smalle straatjes lopen we naar de restanten van de oude stadsmuur van Groningen, ter hoogte van de Peperstraat.

In de Gelkingestraat zijn de straters al druk in de weer met het herbestraten van de rijweg.

Weer teruggekeerd op de Grote Markt drinken we eerst een kop koffie, voordat we door het Koude Gat de Vismarkt op gaan.

Bij verschillende panden blijven we even staan om te lezen wat onze wandelgids daarover schrijft. Zo lezen we bijvoorbeeld over het sierlijke Art Nouveau-geveltableau van het pand aan de Herestraat 101 (1903).

Na ook langs de voormalige Friesch-Groningsche Hypotheekbank (Herestraat) en Huize Tavenier (Ubbo Emmiusingel) te zijn gelopen, maken we bij het Groninger Museum de oversteek over het Museumeiland.

Oosterpoort 

Aan de overzijde gaan we het NS-stations-gebouw in, om het bijzondere plafond-mozaïek te bekijken.

Buiten wordt al jaren en nog volop gewerkt aan de herinrichting van het treinstation.

Op de hoek van de Stationsweg en de Hereweg gaan we even naar binnen bij de nieuwe vestiging van NHL Stenden Hogeschool, waar we een teamleidster van de lerarenopleidingen spreken. Heel mooi is dit hogeschoolgebouw, en ook deze nieuwe locatie is prima voor de student. 

Vervolgens gaat de route verder door enkele straten achter de Oosterpoort langs. Dan lopen we uiteindelijk de binnenstad binnen de grachten weer binnen bij het oversteken van de Trompbrug.

Bijzondere architectuur in Amsterdamse School-stijl

Op het Damsterdiep gaat het dan verder in oostelijke richting, waarbij we onder andere het 17e eeuwse Loopsterveerhuis passeren.

Als we op de Zaagmuldersweg bij de voormalige school – in Amsterdamse School-bouwstijl – komen, gaan we er even naar binnen, want in het huidige wijkcentrum is in het trappenhuis de wandschildering van kunstenaar Jan van der Zee te bekijken, die is geïnspireerd door het boek ‘Kees de jongen’ van de schrijver Theo Thijssen.

Vervolgens over het Meidoornpad lopend, vinden we het heel verrassend om de woningen in deze Groningse wijk te aanschouwen die zijn gebouwd in de boerderijstijl. 

En in het verlengde van deze straat komen we vervolgens langs de Van Houtenschool, die vanaf 2001 is genoemd naar Siebe Jan Bouma, de architect van de school aan de Zaagmuldersweg en ook van deze school.

De eeuwenoude Stadsweg tussen Groningen en Emden

Na het kruisen van de Oostersluis komen we op de zogenoemde Stadsweg, die nog een onderdeel is van de oude handelsroute van Groningen via Oterdum naar Emden in Duitsland. Die Stadsweg zullen we vandaag en in de komende wandeldagen nog regelmatig zien en bewandelen. De Stadsweg loopt hier dwars door de Bloemenbuurt.

Van de Bloemenbuurt gaan we de wijk Lewenborg in. Omdat onze wandelgids geen routebeschrijving is, en de route van het Tichelpad niet wordt bewegwijzerd, en omdat de route op de kaarten in de wandelgids globaal zijn ingetekend, is het moeilijk om de beoogde route door Lewenborg foutloos te lopen. Onderweg komen we langs een jongen die zonder kleren een brede sloot in is gegaan om waarschijnlijk onder een fietsbrug iets te zoeken wat daar in het water is gevallen. Uiteindelijk doorkruisen we wel de wijk Lewenborg tot aan de Noorddijkerweg, maar volgen we daarbij een route die iets ten zuiden van de beoogde route ligt, en vervolgens langs de oostelijke rand van de bebouwing op de Noorddijkerweg uit komt.

Het Bevrijdingsbos met Kinderrechtenpad voorbij Noorddijk

We lopen dan over die Noorddijkerweg in de richting van de kerk van Noorddijk, die we al vóór ons zien staan.

Bij deze Stefanuskerk aangekomen, nemen we er de tijd voor om te lezen wat er in de wandelgids allemaal staat geschreven over bijvoorbeeld de gevel van deze kerk, over de symboliek, de predikantenfamilies en de graven op het kerkhof.

Tot slot maken we een rondje om de kerk alvorens we verder gaan.

Met een grote boog rond de kerk lopen we over een ‘eigen weg’ naar het Bevrijdingsbos, waarmee de Canadese liberators vanaf 1995 worden bedankt voor de bevrijding van nazi-Duitsland. De Maple Leaf van de Canadese vlag zien we hier op een rond plein in het wegdek.

Dan volgen we het Kinderrechtenpad dwars door dit Bevrijdingsbos.

Aan het eind van dit herdenkingsbos aangekomen, zien we in de lucht en op de buienradar dat er serieus veel regen op komst is, dus uit voorzorg trekken we onze regenkleding aan alvorens we vanuit het bos het open veld in gaan.

Baat bij regenkleding tussen Bevrijdingsbos en Garmerwolde

Die regenkleding blijkt even later een gouden greep te zijn, want als we het bos verlaten en over de grasdijk naar de Noordermolen lopen, regent het al flink. 

Als we voorbij de molen voorbij een immense wilg het Boer Goensepad op gaan, prijzen we ons gelukkig dat we voor de wind hebben, want zo deert de regen ons nauwelijks.

Als we ongeveer een half uur verderop zijn, is het al weer nagenoeg droog, en zeker op het moment dat we ter hoogte van de plaats Garmerwolde de Stadsweg weer op gaan richting Ten Boer.

Stadsweg als Doorfietspad naar het Ten Boersterbos

Vanuit Garmerwolde hebben we weer volledig voor de wind, en het beetje regen dat af en toe nu nog valt, maakt het ons niet lastig, omdat we voor de zekerheid de regenkleding maar aanhouden totdat we weer terug zijn bij onze auto.

Tussen Garmerwolde en Ten Boer volgen we voortdurend het betonpad van de Stadsweg, die hier is aangelegd als Doorfietspad.

Vlak vóór Ten Boer gaan we rechtsaf het Ten Boersterbos in. Daar volgen we de bospaden zoals aangegeven volgens wandelknooppunten.

In de bebouwde kom van Ten Boer brengen we een bezoek aan de eeuwenoude kloosterkerk van Ten Boer, die oorspronkelijk deel uitmaakte van een 13e eeuws Benedictijner klooster, eerst dubbelklooster, later vrouwenklooster.

Heel mooi is dat deze hele oude kerk wel geopend is, dus we kunnen ook het interieur bezichtigen.

Ook het koorgestoelte is nog in deze kloosterkerk te bekijken.

Op gladde klinkers in Ten Boer

Waar we op de route in Ten Boer de Gaykingestraat kruisen, eindigt voor ons deze eerste etappe op het Tichelpad, want vanaf hier draaien we rechtsaf de Gaykingestraat in, omdat onze auto geparkeerd staat aan het eind van deze straat.

Waar we het winkelcentrum van Ten Boer passeren, horen we ineens een klap achter ons. Als we omkijken, zien we een tiener onder zijn fiets liggen naast een stilstaande auto. We lopen snel naar de jongen om te kijken wat er aan de hand is. Hij vertelt gevallen te zijn met zijn fiets, toen hij snel om die stilstaande auto heen wilde rijden, opdat de automobilist vlot zou kunnen oprijden. Maar die aardige daad werd hem noodlottig, want hij gleed uit – met zijn rugzak met schoolboeken op zijn rug – toen hij in de bocht op de natte, en dus gladde klinkers kwam. De automobilist stapt uit, kijkt even, en rijdt dan door. Wij tillen de jongen van de weg af, want opstaan lukt niet, vanwege een zeer pijnlijke enkel. We laten hem even op een dikke paal zitten, waar we duidelijk kunnen zien dat hij serieus pijn heeft. Dan laten we hem zijn moeder bellen, en enkele minuten later komt zijn broer al aanrennen, en even later arriveert zijn vader in de auto. De broer neemt de fiets mee, en wij dragen de jongen naar de auto van zijn vader, die hem thuisbrengt, om daarna voor de zekerheid toch even naar de huisarts te gaan voor diagnose. Het leek erop dat de schade meeviel, en dat hopen we ook voor deze onfortuinlijke jongen, die overigens vertelde dat hij enkele maanden geleden zijn andere enkel al had verstuikt tijdens een schoolreis naar en in Griekenland. Toen was rechts de probleem-enkel, nu links.

Even later arriveren we bij onze auto, en rijden we terug van Ten Boer naar onze camping in Appingedam.

Vanavond zijn we voor het avondeten op bezoek bij het gezin van onze oudste zoon Jan Wijbe in Meerstad, en dan keren we na de avondmaaltijd terug naar de camping voor de overnachting aldaar.

Tweede etappe op het Jabikspaad voor Goutumers

Zondag 30 augustus 2026
 

Even pauzeren bij Refugio Ultreia Feinsum, en dan weer door

Een goed begin met enthousiasme op het Jabikspaad 
Vier wandelaars naderen Feinsum op het Jabikspaad, de Friese aanlooproute richting Santiago de Compostela. Gekleed op wandelen, met een rugzak op de rug staan ze bij de ingang van ons dorp even te oriënteren.

Met de routegids van het Jabikspaad in de hand wandelen ze met enthousiasme over het Flinterplein naar onze Refugio Ultreia Feinsum, waar ze de tekenen van het pelgrimeren aandachtig bekijken en ons vragen om een stempel voor hun stempelkaart van het Jabikspaad.

Het blijkt dat ze wonen in Goutum en dat dit vandaag hun tweede etappe is op het Jabikspaad. De eerste etappe begon uiteraard bij de Groate Kerk van Sint-Jacobiparochie en vandaag lopen ze naar het Leeuwarder Bos.

Ze zijn al wel bekend met het verschijnsel pelgrimeren, maar hebben nog geen ervaring als pelgrim opgedaan, maar het bewandelen van het Jabikspaad is voor velen, en wellicht ook voor hen, een heel goed begin van een daarop volgende pelgrimstocht. Hun enthousiasme blijkt ook uit de vele vragen die ze stellen over het pelgrimeren in het algemeen en over onze ervaring in het bijzonder.

Ze krijgen het Jabikspaad-dorpsstempel van Feinsum en het refugiostempel van onze Refugio Ultreia Feinsum in hun stempelkaart van het Jabikspaad, en na het maken van een groepsfoto bij onze refugio zijn ze na deze korte pauze gereed om vol goede moed en nog even enthousiast als ervóór door te gaan op het Jabikspaad.

Over het Flinterplein, de Hyltsjebrêge overstekend, gaat het dan op deze mooie wandeldag verder over de Hege Hearewei op het Jabikspaad richting Stiens en wat daar op volgt.

Wellicht zal ook voor hen - net als bij veel anderen - het Jabikspaad ooit het begin inluiden van een waardevolle pelgrimage richting Santiago de Compostela?! 

Via Gebennensis - Jakobsweg von Genf nach Le Puy-en-Velay

Donderdag 27 augustus 2026
 

Cover van de wandelgids van de 'Via Gebennenis'

Voortraject

Tijdens onze eerste pelgrimage van Durkje en mij wandelden we van 2005 tot en met 2012 van het Friese Sint-Jacobiparochie (NL) via het Franse Vézelay over de klassieke Franse pelgrimsroute van de Via Lemovicensis naar het Spaanse bedevaartsoord Santiago de Compostela.

Tijdens onze tweede pelgrimage van Durkje en mij wandelden we van 2011 tot en met 2015 vanuit het Franse Le Puy-en-Velay over de klassieke Franse pelgrimsroute van de Via Podiensis wederom naar het Spaanse bedevaartsoord Santiago de Compostela.

Vorig jaar (in 2025) liepen we de verbindingsroute voor pelgrims van de Via Lemovicensis naar de Via Podiensis, namelijk van Vézelay zuidwaarts naar Le Puy-en-Velay. 

 

Via Gebennensis volgens Renate Flori

Dit jaar (in 2026) liepen Durkje en ik de ruim 350 kilometer lange pelgrimsroute ‘Via Gebennensis’, van het Zwitserse Genève naar het Franse Le Puy-en-Velay. 

Dit is met name voor Duitsers, Oostenrijkers en Zwitsers een aanlooproute naar Le Puy-en-Velay, waar ze dan doorstarten op de klassieke Franse pelgrimsroute van de Via Podiensis.

Bij het pelgrimeren op de Via Gebennensis maakten we gebruik van drie pelgrimsgidsen, namelijk:

• A. de Duitstalige van Renate Flori (in 18 etappes, 2e druk - versie 2023, van uitgeverij Rother);
• B. de Duitstalige van Hartmut Engel (50 tracé’s, versie 2025, van uitgever Conrad Stein Verlag) en 
• C. de Frans-Duitstalige van Henri Jarnier (15 etappes, versie 2024, van uitgever Association Rhône-Alpes des Amis de Saint-Jacques)). 

Daarnaast hebben we bij de voorbereiding en in het veld - naast de wandelgids van Flori - ook gebruik gemaakt van de download van de route in de app 'Organic Maps' op onze smartphone.

De titel van de wandelgids van Renate Flori luidt 'Via Gebennensis' met als subtitel 'Jacobsweg von Genf naar Le Puy-en-Velay'.

Deze Duitstalige wandelgids beschrijft de hele pelgrimsroute van Genève tot Le Puy-en-Velay in 18 etappes, en biedt daarbij aanvullende informatie over de infrastructuur - met hoogteprofielen en overnachtingsmogelijkheden - van deze route en van veel  historische achtergronden en bezienswaardigheden onderweg. Middels een QR-code in deze wandelgids kun je de GPS-Tracks van de afzonderlijke etappes downloaden en uploaden in de Rother App in je smartphone. Het zoeken in deze wandelgids wordt je vergemakkelijkt door de inhoudsopgave voorin, en het trefwoordenregister achter in de gids.

In deze routegids staan 18 wandelkaarten, 3 stadsplattegronden en 2 overzichtskaarten van de hele Via Gebennensis. De wandelkaarten tonen nu en dan ook varianten van de hoofdroute, waar je als pelgrim naar eigen gelieven een keus uit kunt maken, bijvoorbeeld omdat je een bepaald object wilt bekijken, of omdat je op een specifieke slaapplaats wilt overnachten.

De wandelgids is geïllustreerd met 144 mooie kleurenfoto's die je vooraf een beeld geven van wat je onderweg zoals zult zien, en na het voltooien van de route vormen die illustraties een bron van herkenning en herinnering. Op de cover van deze routegids staat een foto van het doel van deze pelgrimstocht: de Kathedraal Notre-Dame-du-Puy in het Franse Le Puy-en-Velay.

 

De Via Gebennensis in 20 etappes

Deze wandelgids biedt een etappes-overzicht in 18 etappes, waarbij per etappe de afstand, de wandelduur en ook de daal- en kilometers worden vermeld.

Durkje en ik waren van plan deze verbindende aanloop-pelgrimsroute in 20 etappes te lopen, en dat hebben we uiteindelijk als volgt ook zo kunnen doen in de periode van 19 juli 2026 tot en met 11 augustus 2026:

• 01. Op 19 juli 2026 liepen wij de 12,8 kilometers van het Zwitserse Genève naar het Franse Neydens;
• 02. Op 20 juli 2026 liepen wij de 12,9 kilometers van Neydens naar Charly;
• 03. Op 21 juli 2026 liepen wij de 16,5 kilometers van Charly naar Chaumont;
• 04. Op 22 juli 2026 liepen wij de 18,0 kilometers van Chaumont naar Seyssel;
• 05. Op 24 juli 2026 liepen wij de 18,0 kilometers van Seyssel naar La Muraille;
• 06. Op 25 juli 2026 liepen wij de 20,0 kilometers van La Muraille naar Yenne;
• 07. Op 26 juli 2026 liepen wij de 21,1 kilometers van Yenne naar Grésin;
• 08. Op 27 juli 2026 liepen wij de 18,3 kilometers van Grésin naar Les Abrets;
• 09. Op 29 juli 2026 liepen wij de 16,0 kilometers van Les Abrets naar Le Pin;
• 10. Op 30 juli 2026 liepen wij de 22,3 kilometers van Le Pin naar Gilonnay;
• 11. Op 31 juli 2026 liepen wij de 17,1 kilometers van Gilonnay naar Pommier de Beaurepaire;
• 12. Op  1 augustus 2026 liepen wij de 20,5 kilometers van Pommier de Beaurepair naar Bellegarde-Poussieu;
• 13. Op  3 augustus 2026 liepen wij de 16,0 kilometers van Bellegarde-Poussieu naar Auberives-sur-Varèze;
• 14. Op  4 augustus 2026 liepen wij de 18,3 kilometers van Auberives-sur-Varèze naar Le Buisson;
• 15. Op  5 augustus 2026 liepen wij de 16,7 kilometers van Le Buisson naar Bourg-Argental;
• 16. Op  6 augustus 2026 liepen wij de 16,9 kilometers van Bourg-Argental naar Les Sétoux;
• 17. Op  8 augustus 2026 liepen wij de 17,0 kilometers van Les Sétoux naar Montfaucon-en-Velay;
• 18. Op  9 augustus 2026 liepen wij de 19,0 kilometers van Montfaucon-en-Velay naar Saint-Jeures;
• 19. Op 10 augustus 2026 liepen wij de 18,5 kilometers van Saint-Jeures naar Saint-Julien-Chapteuil;
• 20. Op 11 augustus 2026 liepen wij de 19,0 kilometers van Saint-Julie-Chapteuil naar Le Puy-en-Velay.

Zonsondergang in Feinsum

Woensdag 26 augustus 2026
 

Zonsondergang in Feinsum

Turfroute - Wandelroute 13 als rondje De Veenhoop - Kraanlannen - Alde Feanen

Maandagmiddag 24 augustus 2026
 

Op de brug over het Polderhoofdkanaal in De Veenhoop

Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland

De turfvaarten in Zuidoost-Fryslân zijn eeuwenoud en vaak met de hand gegraven. 

De zogenoemde 'Turfroute' verbindt sinds 1974 al die vaarten met elkaar. De kanalen met haaks daarop sloten, bossen, elzensingels, heide, weiden en beekdalen geven het gebied een eigen charme. 

In twintig pakkende verhalen en routes slaan de journaliste Janneke Donkerlo en de schrijver van routegidsen Fokko Bosker als het ware bruggen tussen de vaart en het omliggende landschap. Zij nemen het water als vertrekpunt voor hun rondwandelingen en fietstochten door dit rijk geschakeerde landschap van coulissen van elzen- en eikensingels, in een fijnmazig patroon van vaarten en wijken.

Resultaat van hun werk is de in 2024 uitgegeven routegids 'Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland'.

23 tochten met een totale lengte van 746,9 kilometer

Deze routegids bestaat uit 11 fietstochten en 12 wandeltochten, die Durkje en ik van plan zijn om alle te gaan wandelen. 

• Tien fietstochten hebben een totale lengte van 387,4 kilometer, waarvan de kortste 13,7 km en de langste 63,4 km lang is. Die hebben we inmiddels alle tien gelopen.
• De twaalf wandeltochten hebben een totale lengte van 134,5 kilometer, waarvan de kortste 4,6 km en de langste 15,9 km lang is.
• De veel langere 'Fiets-Turfroute' door Zuidoost-Fryslân heeft een totale lengte van 225 kilometer. Ook deze hebben we inmiddels geheel gelopen.

De 23 tochten hebben derhalve een totale lengte van 746,9 kilometer. We zijn van plan die afstand te bewandelen in circa 35 dagetappes, variërend tussen ongeveer 15 en 35 kilometer per dag, zo mogelijk in combinaties van (delen) van die wandeletappes en fietsetappes.

Wandelroute 13 - De Veenhoop - Kraanlannen - Alde Feanen

Vandaag wandelen we twee verschillende rondjes, namelijk vanmorgen eerst al Wandelrondje 14 door De Deelen, en aansluitend nu vanmiddag Wandelrondje 13 vanuit De Veenhoop. 

Die totaal 17,9 kilometers wandelen we vandaag derhalve als volgt:

• 14. Eerst de 6 kilometer lange Wandelronde 14 door De Deelen. Deze bewandelden we vanmorgen.
• 13. Dan nu nog de 11,9 kilometer lange Wandelronde 13: De Veenhoop - Kraanlannen - Alde Feanen, die in de wandelgids het thema 'Met de voeten in het water' heeft gekregen. Deze wandeltocht bewandelen we vanmiddag.

We vertrokken daartoe eerder vanmorgen al vanuit Feinsum om 7:30 uur, bij een aanvangstemperatuur van 13 graden Celsius. De temperatuur loopt vandaag op naar zo'n 20 graden Celsius. 

Het weer is vanmorgen nog stralend zonnig, met slechts hier en daar een wolkbaan aan de lucht. Naarmate de dag vordert, neemt de bewolking toe, maar met een aangenaam frisse wind vanuit het noorden blijft het heerlijk wandelweer vandaag.

Vanaf de Fjûrlânswei ten zuiden van Aldeboarn rijden we met de auto naar De Veenhoop. Op Het Stalt parkeren we onze auto voor het tweede rondje van vandaag, dat overigens uit twee sub-rondjes bestaat, maar daarover straks meer.

Vanuit De Veenhoop de Kraanlannen in

Het eerste subrondje van Wandelroute 13 gaat aan de zuidzijde van De Veenhoop door het natuurgebied van de Kraanlannen. Het tweede subrondje van Wandelroute 13 gaat vanuit de Veenhoop ten noorden van de Hooidammen de Alde Feanen in. We beginnen met het subrondje door de Kraanlannen.

Daartoe lopen we vanaf Het Stalt eerst naar de brug over het Polderhoofdkanaal.

Dan nemen we het graspad van de Kanaeldyk langs dat Polderhoofdkanaal.

Een klein eindje verder draaien we naar rechts, dieper de Kraanlannen in.

Onderweg nemen we even de afslag naar de vogelkijkhut van de Kraanlannen, maar vanuit die kijkhut zien we niet veel meer dan eenden en ganzen.

Langs de veenpaden staan verschillende kruiden nog in bloei, en bijen gonzen over de grote bloemen.

Vanuit de Kraanlannen gaan we even later de Kraanlânswei op, en die volgen we tot we om 10:45 uur de bebouwde kom van De Veenhoop weer binnenwandelen.

Bij Het Stalt eindigt dan het kleine subrondje en begint tegelijk het tweede, grotere subrondje van Wandelroute 13.

Vanuit De Veenhoop de Alde Feanen in 

Vanaf Het Stalt lopen we over het Eijzengapaed naar de Noordersluis in het Polderhoofdkanaal. 

Voorbij de brug over het kanaal ligt een kruiser te wachten om de brug en de sluis te passeren om op de Turfroute het Polderhoofdkanaal in te kunnen varen. Wij kunnen daarvóór nog wel de brug over, en lopen dan over het schelpenpad naar de veerpont, die bij onze aankomst vanuit Hooidammen op deze kant van het Grytmansrak aanmeert in De Veenhoop. 

Bij de betaalzuil kopen we twee overtocht-kaartjes, en dan kunnen we direct op de 'De Grietman Eco'-pont, en maken we ook direct de overtocht van De Veenhoop naar Hooidammen. Dit is overigens ook de locatie waar wij in 1983 onze bruidsreportage hebben laten maken, varend op de voormalige dieselpont, op het Drachtster skûtsje en op de brug van de Hooidammen over de Hooidamsloot.

Na de oversteek over deze grote ophaalbrug willen we conform onze wandelgids het natuurgebied van de Alde Feanen binnenwandelen, maar dat kan en dat mag niet, omdat een bord op een afsluitingshek duidelijk maakt dat dit wandelpad door It Fryske Gea tijdelijk is afgesloten wegens werkzaamheden.

Dat is geen probleem, want we kunnen enkele tientallen meters terug wel het schelpenpad op dat langs de Hooidamsloot loopt, en dat is het pad dat we sowieso al moeten volgen in de richting van Earnewâld.

Waar de Hooidamsloot uit komt in de Krúsdobbe, lopen we rechts om de Krúsdobbe, totdat we ter hoogte van het begin van de Fokkesleat af kunnen buigen naar de ingang van Vakantiepark It Wiid. Omdat we nu het verste punt van dit wandelrondje hebben bereikt, kiezen we ervoor om bij de ingang van het Bungalowpark van It Wiid onze lunchpauze te houden.

Lytse Mar

Na deze pauze lopen we een eindje terug naar de Koaidyk, waar we dan onze route vervolgen over brede veenpaden in het waterrijke veengebied van de Lytse Mar. 

Daarbij komen we ook langs het oude moerasbos, waar nog veel afgebroken boomstammen decoratief boven het water-oppervlak van het veenmeer uitsteken, die dus eigenlijk nog 'met de voeten in het water' staan.

Waar ons pad uit komt op een asfaltweg, gaan we de Geau op, die iets verderop overgaat in de Westersânning.

Door de Jan Durkspolder

Maar ook de Westersânning verlaten we al snel, want zodra we over de platte brug en voorbij de noordzijde van het grote veenmeer van de Jan Durkspolder zijn gekomen, gaan we een breed veldpad op dan in zuidelijke richting door de Jan Durkspolder loopt. 

We hebben geluk, want vlak voordat wij hier dit veenpad op gingen, heeft een tractor met hele brede banden het veenpad over de hele breedte gemaaid. De tractor passeert ons nog enkele malen in verschillende richtingen.

Waar we even een bocht van het veldpad langs de Alde Geau moeten volgen, gaat het daarna verder in zuidelijke richting.

We zouden dan een boszoompad kunnen nemen naar de Wolwarren, maar een verbodsbord verbiedt de toegang op dit brede veldpad. Daarvoor in de plaats moeten we een smal bosperceel in de lengterichting doorkruisen, waar bij de ingang een waarschuwingsbord hangt voor het risico of gevaar voor eikenprocessierupsen. 

We volgen de aangegeven wandelroute en zien onderweg inderdaad eiken met de nesten van eikenprocessie-rupsen. Hoe dan ook, het is wel een heel mooi bospad, met aan het eind veel bloeiende reuzenbalsemien.

Met De Grietman Eco van Hooidammen naar De Veenhoop

Dit bospad eindigt op de asfaltweg van de Wolwarren. Die gaan we op in de richting van Hooidammen, waarbij we onder andere Brêgeham Recreatie passeren, dat in eigendom is van een nichtje van onze schoonzus Wytske. Hier kopen we een ijsje, en daarmee wandelen we door naar de ophaalbrug van Hooidammen.

We nemen de brug over de Hooidamsloot, helpen een Vlaams stel bij de overtochtbetaalzuil, en ontmoeten dan op de pont over het Grytmansrak de wielrenster uit Gorredijk, die we vanmorgen ook al hebben gezien toen zij vlak na ons de oversteek maakte van De Veenhoop naar Hooidammen. Ze is blij dat deze electrische pont nu in de vaart is, want ze moet straks tijdig terug zijn bij de basisschool in Gorredijk om daar de kinderen af te halen die straks uit school komen.

Na onze overtocht van Hooidammen naar De Veenhoop, stappen we op Het Stalt in de auto, en rijden dan van De Veenhoop naar Drachten om bij mim op bezoek te gaan. Aan het eind van de middag rijden we terug naar huis. 

In het middelpunt van de belangstelling: De Deelen

Maandag 24 augustus 2026
 

Op een steiger boven het Alddeel in De Deelen

Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland
De turfvaarten in Zuidoost-Fryslân zijn eeuwenoud en vaak met de hand gegraven. 

De zogenoemde 'Turfroute' verbindt sinds 1974 al die vaarten met elkaar. De kanalen met haaks daarop sloten, bossen, elzensingels, heide, weiden en beekdalen geven het gebied een eigen charme. 

In twintig pakkende verhalen en routes slaan de journaliste Janneke Donkerlo en de schrijver van routegidsen Fokko Bosker als het ware bruggen tussen de vaart en het omliggende landschap. Zij nemen het water als vertrekpunt voor hun rondwandelingen en fietstochten door dit rijk geschakeerde landschap van coulissen van elzen- en eikensingels, in een fijnmazig patroon van vaarten en wijken.

Resultaat van hun werk is de in 2024 uitgegeven routegids 'Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland'.

23 tochten met een totale lengte van 746,9 kilometer

Deze routegids bestaat uit 11 fietstochten en 12 wandeltochten, die Durkje en ik van plan zijn om alle te gaan wandelen. 

• Tien fietstochten hebben een totale lengte van 387,4 kilometer, waarvan de kortste 13,7 km en de langste 63,4 km lang is.
• De twaalf wandeltochten hebben een totale lengte van 134,5 kilometer, waarvan de kortste 4,6 km en de langste 15,9 km lang is.
• De veel langere 'Fiets-Turfroute' door Zuidoost-Fryslân heeft een totale lengte van 225 kilometer.

De 23 tochten hebben derhalve een totale lengte van 746,9 kilometer. We zijn van plan die afstand te bewandelen in 36 dagetappes, variërend tussen de 15 en 33 kilometer per dag, zo mogelijk in combinaties van (delen) van die wandeletappes en fietsetappes.

Geen toegang tot De Deelen wegens broedseizoen

Op 14 mei 2025 waren we van plan om de complete Route 14 te bewandelen, bestaande uit een fietsroute van 13,7 km en een wandelroute van 4,6 km (korte versie) of 6 km (lange versie), met derhalve een totale lengte van 18,3 of 19,7 kilometer door veenweidegebied. Onderweg bleek dat dit niet geheel mogelijk was.

Net voorbij het Rustpunt It Fjûrlân zouden we in 2015 op de Fjûrlânswei tijdelijk over moeten stappen van de fietsroute op de wandelroute, die in zuidelijke richting naar De Deelen loopt, waarna we een wandeling door De Deelen zouden maken, om na 4,6 of 6 kilometer weer terug te keren op de Fjûrlânswei, om dan de fietsroute te vervolgen.

Maar dat plan van ons kon op die 14e mei vorig jaar niet doorgaan, want om van wandelknooppunt 41 op de Fjûrlânswei bij wandelknooppunt 46 in De Deelen te komen, moet je over een graspad door graslanden, waar aan de Fjûrlânswei - ter bescherming van de weidevogels - een verbodsbord staat, met daarop de melding dat je hier geen toegang hebt gedurende het broedseizoen, dat jaarlijks tot 1 juli duurt. Dat staat overigens niet vermeld in onze wandelgids, dus dit was voor ons niet voorzien.

Dit betekende dat we vorig jaar die korte wandelroute van zo'n uur naar en door De Deelen niet konden maken. Die sloegen we daarom toen over, om later na 1 juli dit wandeltraject nog eens te combineren met een andere etappe, om dan die wandelroute naar en door De Deelen alsnog te lopen. En dat is wat we vandaag gaan doen.

Door De Deelen in het lage midden van Fryslân

De gecombineerde fiets-/wandelroute nummer 14 gaat door 'It Lege Midden' van Fryslân, door het 'Ontwikkelingsgebied Aldeboarn - De Deelen', waaraan waarschijnlijk ook het thema 'In het middelpunt van de belangstelling' van deze combi-route is ontleend.

We vertrekken vanmorgen vanuit Feinsum om 7:30 uur, en rijden dan naar de Fjûrlânswei ten zuiden van Aldeboarn, waar we onze auto in de berm parkeren vlakbij de opgang naar het veldpad dat naar De Deelen voert.

Bij vertrek vanmorgen in Feinsum was het 13 graden Celsius. De temperatuur loopt vandaag op naar zo'n 20 graden Celsius.

Het weer is vanmorgen stralend zonnig, met slechts hier en daar een wolkbaan aan de lucht. Naarmate de dag vordert, neemt de bewolking toe, maar met een aangename frisse wind vanuit het noorden blijft het heerlijk wandelweer vandaag.

Door natte graslanden en over legakkers tussen petgaten

Om 8:10 uur verlaten we de auto, en circa vijf minuten later verlaten we de Fjûrlânswei om het veld in te gaan.

We nemen dan het veldpad waarmee we vanaf de Fjûrlânswei naar De Deelen kunnen lopen.

Aan het eind van het graspad ligt een houten bruggetje over het Twadde Deel. Die smalle vaart steken we over, en daarmee betreden we het natuurgebied De Deelen.

We moeten dan door hoog gras, dat nog door en door nat is van de dauw, dus binnen de kortste keren zijn onze broekspijpen tot op de knieën ook doornat. Links van het pad staan enkele grote paddenstoelen onder enig struikgewas.

Zo'n tien meter vóór ons zie ik een ree ons veldpad kruisen, en heel snel verdwijnen in de combinatie van riet en struiken. 

Na enkele bochten wordt het wandelen ver-gemakkelijkt als we in zuidelijke richting over een legakker tussen twee petgaten door lopen.

We volgen het mooie brede pad tot aan de het Alddeel, waar we bij het oversteken van deze waterloop een prachtig uitzicht krijgen over dit waterrijke veengebied.

Aan de overzijde van het Alddeel gaat het dan weer verder over een legakker, want we bewandelen de lange variant van deze etappe. Zo gaat het voort, totdat we niet verder zuidwaarts kunnen, op de T-kruising waar we op de brede Heafeart stuiten.

Van de Heafeart terug naar de Fjûrlânswei

Nu volgen we het geasfalteerde fietspad in oostelijke richting langs de Heafeart, totdat we voorbij het bezoekerscentrum van Staatsbosbeheer het natuurgebied weer in kunnen gaan over een met houtsnippers bedekt veenpad. Om daar weer op een legakker te komen, moeten we eerst over een vlonderpad een brede waterloop oversteken.

Iets noordelijker stuiten we dan (uiteraard) weer op het Alddeel, dat we hier via een smal houten bruggetje kunnen oversteken. 

Via prachtige veenpaden door een bebost en waterrijk natuurgebied lopen we terug naar de plek waar we aan de noordzijde eerder vanmorgen De Deelen betraden.

Daar steken we dan via dezelfde houten brug het Twadde Deel weer over, om dan door de twee opeenvolgende weilanden terug te lopen naar de Fjûrlânswei, waar onze auto staat geparkeerd.

Met de auto rijden we vervolgens naar De Veenhoop, omdat we daar onze volgende 11,9 kilometer lange etappe van de 'Turfroute in Zuidoost-Friesland' willen bewandelen. Totaal lopen we vandaag derhalve 17,9 kilometer.

Kabouter Klauter Touter met dorpsbarbecue in Feinsum

Zaterdag 22 augustus 2026
 

Roelie Adema leest haar zojuist onthulde speeltuingedicht voor

Dichtwedstriid foar Feinsumers
Vorig jaar in 2025 werd in het Friese Feinsum op It Spoardok bij de Feinsumer jachthaven de vernieuwde speeltuin heropend. In het afgelopen jaar bleek die speeltuin-vernieuwing een groot succes, want kinderen uit Feinsum en uit de omliggende dorpen maken vaak en graag gebruik van dit speel-aanbod in de grote speeltuin van Feinsum.

Er ontbrak nog iets in de speeltuin, en dat was een verwelkomingsbord met daarop een Friestalig kindergedicht over spelen in deze speeltuin.

Daartoe werd in de vroege zomer van dit jaar een dichtwedstrijd uitgeschreven in ons dorp, waarmee de inwoners van Feinsum werden uitgenodigd om een speels Friestalig kindergedicht te schrijven, dat is gericht op de spelende kinderen in deze speeltuin.

Alle inzendingen werden verzameld, en aangeboden aan een onafhankelijke jury van Ciska Vos & Willem Huisman, twee Stiensers met onderwijservaring met jonge en oudere kinderen.

Zij hebben het prijswinnende gedicht gekozen, en daarmee is de Feinsumer vormgever Lucien Bleekemolen aan het werk gegaan om er een aantrekkelijk informatiepaneel voor te maken, die in de speeltuin blikvanger zou zijn.

En vandaag is het dan zover dat bekend wordt gemaakt wie de winnares is van het prijswinnende gedicht. Dat wordt in Feinsum vanmiddag met jong en oud feestelijke gevierd in de speeltuin.

Wolkom

Kinderen en hun ouders (heiten & memmen) en grootouders (pakes & beppes) van Feinsum en omliggende dorpen zijn uitgenodigd om aanwezig te zijn bij de onthulling van het nieuwe welkom-informatiepaneel. 

Nadat Dorpsbelang-voorzitter Ate Reitsma alle aanwezigen welkom heeft geheten op It Spoardok van Feinsum, krijgt Dorpsbelang-secretaris Durkje Koehoorn-de Jong het woord om bekend te maken wie de winnares is van de 'Dichtwedstriid foar Feinsumers'.

De naam van de Feinsumse Roelie Adema schalt over het speelveld, en dan is het aan Roelie om haar prijswinnende gedicht op het informatiepaneel te onthullen.

Roelie leest vervolgens haar gedicht voor, en wordt verrast met een uitbundig boeken bloemen, als dank voor haar mooie Friese kindergedicht. 

Kabouter Klauter Touter

En dan is het de beurt aan alle kinderen, want zij zijn hier in de speeltuin natuurlijk ook gekomen om te spelen. Maar dat gaan niet zomaar ....

Alle kinderen gaan namelijk in het bijzijn van hun begeleiders alle speeltoestellen bij langs, omdat er een speelcircuit is uitgezet met allemaal opdrachten voor kinderen, onder het motto van 'Kabouter Klauter Touter'. 

De kinderen doorlopen een circuit van tien speelobjecten met tien Spoardok-kabouters, waarbij ze tien uiteenlopende opdrachten doorlopen, met hun begeleiders als jury. Voor elke voltooide opdracht krijgen ze een sticker, die ze plakken op een stickervel waarop alle kabouters al staan afgebeeld. Als alle tien opdrachten zijn voltooid, mogen de kinderen in de feesttent verderop een kadootje uitzoeken uit een gevarieerd aanbod van onder andere allerlei grote heliumballonnen. 

Tussendoor worden de kinderen en hun begeleiders getrakteerd op snoep, chips en ijs, en als je goed om je heen kijkt in de speeltuin, zie je dat de kinderen enthousiast hun best doen om alle opdrachten af te werken.

En zo wordt deze 'Kabouter Klauter Touter' voor jong en oud een waar succes.  

En als klap op de vuurpijl staat er dan ook nog een enorm springkussen op het speelveld, waar de kinderen de rest van de middag - en sommigen nog lang in de avond - naar hartenlust in spelen. 

BBQ

Rond 18:00 uur volgt hierop het tweede deel van het dagvullende programma, want dan begint de jaarlijkse dorpsbarbecue op het sportveld achter de speeltuin, naast de jachthaven.

Daar zijn de tenten en tafels en stands vanmorgen al in de luwte opgezet, opdat deze gezellige dorpsavond kan plaatsvinden op een aangename wijze, waarbij we geen last hebben van de stevige noordwesten wind uit zee.

Het organiserende bestuur van Dorpsbelang Feinsum heeft al jarenlang ervaring opgedaan in het organiseren van deze jaarlijkse dorpsbarbecue, waar ook dit jaar weer zo ongeveer de helft van alle inwoners van het dorp aan deelneemt, dus ook dit jaar is alles weer op en top geregeld om de ongeveer tachtig aanwezigen tot in de kleine uurtjes in een gezellige dorpssfeer van lekker eten en drinken te verwennen met vlees, diverse salades, pasta, brood, allerhande dranken, en al wat daar nog meer bij komt kijken.  

De enigszins regenachtige sfeer van vanmorgen heeft opbouwers van de feesttenten en de decorateurs van het speeltuinveld niet weerhouden om alle voorzieningen voor de middag en avond op te tuigen, en dat is maar goed ook, want zowel gedurende de zonnige doch frisse zomermiddag, als gedurende de winderig-frisse avond en nacht kan iedereen zich opperbest vermaken tijdens dit uren durende dagprogramma voor kinderen, tieners, jongvolwassenen, volwassenen en senioren, kortom voor alle Feinsumers.

Een groot dankjewel is dus wel op zijn plaats, en zeker ook omdat er morgenochtend om 11:00 uur al weer een fikse opruimploeg klaar staat om het hele speelterrein te ontruimen en op te ruimen.