Turfroute - Fietsroute 2-noord wandelen als rondje Klein Groningen

Dinsdag 31 maart 2026
 

Hier passeren we de Witte Kerk van Hemrik

Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland

De turfvaarten in Zuidoost-Fryslân zijn eeuwenoud en vaak met de hand gegraven. 

De zogenoemde 'Turfroute' verbindt sinds 1974 al die vaarten met elkaar. De kanalen met haaks daarop sloten, bossen, elzensingels, heide, weiden en beekdalen geven het gebied een eigen charme. 

In twintig pakkende verhalen en routes slaan de journaliste Janneke Donkerlo en de schrijver van routegidsen Fokko Bosker als het ware bruggen tussen de vaart en het omliggende landschap. Zij nemen het water als vertrekpunt voor hun rondwandelingen en fietstochten door dit rijk geschakeerde landschap van coulissen van elzen- en eikensingels, in een fijnmazig patroon van vaarten en wijken.

Resultaat van hun werk is de in 2024 uitgegeven routegids 'Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland'.

23 tochten met een totale lengte van 746,9 kilometer

Deze routegids bestaat uit 11 fietstochten en 12 wandeltochten, die Durkje en ik van plan zijn om alle te gaan wandelen. 

• Tien fietstochten hebben een totale lengte van 387,4 kilometer, waarvan de kortste 13,7 km en de langste 63,4 km lang is.
• De twaalf wandeltochten hebben een totale lengte van 134,5 kilometer, waarvan de kortste 4,6 km en de langste 15,9 km lang is.
• De veel langere 'Fiets-Turfroute' door Zuidoost-Fryslân heeft een totale lengte van 225 kilometer.

De 23 tochten hebben derhalve een totale lengte van 746,9 kilometer. We zijn van plan die afstand te bewandelen in 36 dagetappes, variërend tussen de 15 en 33 kilometer per dag, zo mogelijk in combinaties van (delen) van die wandeletappes en fietsetappes.

Rondje Klein Groningen

Vandaag zijn we van plan om het grotere noordelijke rondje van de 35,6 kilometer lange Fietsroute 2 te bewandelen, vanuit Klein Groningen, via Donkerbroek, Hoornsterzwaag en Hemrik. en daarna weer terug naar Klein Groningen, met een lengte van 23,2 kilometer.

Deze dag-etappe bestaat uit twee delen, namelijk ten eerste het 17,5 kilometer lange deel van de fietsroute nummer 2 van deze gids, van Klein Groningen via Donkerbroek en Hoornsterzwaag en Hemrik terug naar Klein Groningen, en ten tweede een zelf gepland verbindingstraject van 5,8 kilometer van de T-kruising van de Kapelweg en Het West door Hoornsterzwaag naar de T-kruising van de Dominee Ten Catewei-Bij de Leijwei aan de Schoterlandse Compagnonsvaart.

We knippen fietsroute 2 derhalve in twee afzonderlijke delen, waarbij het tweemaal identiek doch in omgekeerde richting bewandelen van bovengenoemd verbindingstraject het mogelijk maakt dat we twee afzonderlijke deelrondes lopen. 

We vertrekken daartoe vanuit Feinsum om 8:00 uur, en rijden dan met de auto naar Klein Groningen. Op een parkeerplaats aan de Opper Haudmare laten we onze auto achter.

Bij vertrek vanmorgen in Feinsum is het 5 graden Celsius, en in Klein Groningen is de temperatuur bij aankomst om 14:45 uur inmiddels opgelopen naar 10 graden Celsius.

Het is de hele dag licht bewolkt met een doorgaans frisse wind. Het blijft wel droog.

Van Klein Groningen naar Petersburg 

Om 8:45 uur steken we in Klein Groningen de Opper Haudmare over en gaan we de Opperbuorren op, richting Wijnjewoude. Op de Loksleane aangekomen, draaien we naar het zuiden, om dan even later het bosgebied van de Duurswouder Heide in te gaan. 

Op veel plekken in het bos zijn bomen gerooid.

Langs de bosweg liggen de stammen hoog opgestapeld en op dikte geordend.

Als we op de Leidijk weer terug lopen in westelijke richting zien we rechts van ons in het veld twee  grazende reeën. 

Ze zien ons wel, maar grazen rustig verder, omdat we hen op grote afstand passeren.

Nabij een huis ligt in de berm langs het fietspad een leeg eendeëi.

Aan het eind van de Leidijk steken we de Opper Haudmare over en lopen we rechtdoor naar de Opsterlandse Compagnonsvaart, die we over de Petersburg gaan volgen.

De weg langs deze vaart voert ons naar de brug van de Peelrug over de vaart.

Op het spoor van Hoornsterzwaag

Vanaf hier volgen we een heel eind het fietspad langs de Petersburg, totdat we op de Vosseheer langs de Opsterlandse Compagnonsvaart aankomen in Donkerbroek.

Aan het eind van de Vosseheer steken we op de Herenweg via de dorpsbrug de Opsterlandse Compagnonsvaart over.

Aan de overzijde van de vaart passeren we eerst de dorpskerk met bijbehorende klokkenstoel, en even later komen we langs Restaurant 't Witte Huis, en daarna steken we op de Geert Woltjer Smitweg de N381 over.

Dan komen we op Het West, en daarlangs volgen we het fietspad tot in de bocht van Het West, de N380.

In die bocht verlaten we Het West en gaan we de Kapelweg op, alsmaar verder in westelijke richting.

Waar de Kapelweg overgaat in de Kapellewei passeren we de replica van de vroegere lokale tram, en direct daarna lopen we de bebouwde kom van het buurtschap Hoornsterzwaag binnen.

Net voorbij de afslag van de Jan Heidawei verlaten we de Kapellewei, om daar het voormalige tramtalud op de gaan van de vroegere tramlijn tussen Donkerbroek en Lippenhuizen.

Daar volgen we het smalle paadje over het voormalige spoorpad, totdat we bijna aan het eind ervan langs een houten bank komen, waarop we onze koffiepauze houden.

Direct na deze pauze komen we aan het eind van dit hooggelegen spoorpad bij de vroegere betonnen trambrug over de Schoterlandse Compagnonsvaart, zijnde de hoogste vaste spoorbrug van deze oude tramlijn.

Doorsteek van de Schoterlandse naar de Opsterlandse Compagnonsvaart

Ter hoogte van deze betonnen trambrug verlaten we het spoorpad langs de Kapellewei, en gaan we de Bij de Leijweg op om dan op die asfaltweg langs de Schoterlandse Compagnonsvaart in westelijke richting te lopen. 

We weten dat verderop aan het eind van dit verbindingsstuk een bermmonument is geplaatst op de plek waar een vijftienjarige jongen is verongelukt, maar nog voordat we daar langs komen, vinden we in de berm rechts van de weg nog een ander bermmonument voor waarschijnlijk iemand die hier is verongelukt, maar hier ontbreken de persoonlijke gegevens over de persoon om wie het gaat.

Iets voorbij de afslag van de Dekamawei slaan wij af in noordelijke richting, naar het parallel aan de Bij de Leijwei lopende asfaltweggetje van de Welgelegen.

Aangekomen op de Welgelegen moeten we al vrij snel de doorsteek in noordelijke richting maken naar de Opsterlandse Compagnonsvaart.

Rechts van dit schelpenpaadje ligt een brede wijk, die vast en zeker nog resteert van de vervenerstijd van jaren her.

Aan het eind van dat pad gekomen, nemen we de Tjalling Harkeswei in oostelijke richting langs de Opsterlandse Compagnonsvaart, totdat we de oversteek over deze vaart maken ter hoogte van het Hemrikerverlaat.

De lange Bûtewei voorbij Hemrik

Aan de overzijde van de vaart voorbij Verlaat nummer drie komen we langs de meer in het oosten staande vroegere zuivelfabriek De Eendracht, om dan verder linksaf het pad van de Skoalleane op te gaan, dat we volgen tot aan de Binnenwei, waar we de bebouwde kom van Hemrik binnen gaan.

Hier gaan we het dorp in, om op de Binnenwei de Witte Kerk te passeren (waar we onze lunchpauze houden), en daarna ter hoogte van 't Koetshuis het dorp Hemrik al weer uit te lopen.

Ten westen van Hemrik gaan we in noordelijke richting het Himrikerpaed op, waar we het karakteristieke, rietgedekte Slúskehiem passeren.

Op de kruising met de Bûtewei, gaan we dat halfverharde pad op in oostelijke richting, want we moeten uiteindelijk weer terug naar Klein Groningen. Nu volgt een heel lang traject op de stille Bûtewei.

Waar we de Poasen kruisen, passeren we het bosgebied van Sparjeburd, en dan gaat het alsmaar verder over de Bûtewei in oostelijke richting.

Pas in het volle zicht van de N381 verlaten we de Bûtewei, om dan in zuidelijke richting de Tsjerkereed op te gaan.

Van Weinterp terug naar Klein Groningen

Heel toepasselijk komt de Tsjerkereed bij de kruising met de Weinterp uit bij de achttiende eeuwse kerk van Weinterp (1778).

De grootste klokkenstoel van Fryslân staat hier bij deze Weinterper kerk. Deze klokkenstoel telt maar liefst drie luidklokken. 

We lopen de Tsjerkereed helemaal uit tot aan de Opsterlandse Compagnonsvaart. Daar gaan we linksaf om even later onder de N381 door te lopen, onder de Turfbrêge door.

Om 14:30 uur arriveren we bij de brug over de vaart de bebouwde kom van Klein Groningen.

Bij het recreatiegebouw dat tevens als Rustpunt en dorpshuis wordt gebruikt, zijn twee vrouwen bezig met het schoonmaken van de ramen en kozijnen, want vanaf morgen is dit recreantengebouw voor passanten weer opengesteld.

Op de Opper Haudmare aangekomen, arriveren we bij onze hier geparkeerde auto.

We stappen in, en rijden terug naar huis.

Met deze etappe van vandaag hebben we nu alle fietsroutes van deze wandelgids van de Turfroute bewandeld, met een totale lengte van 612,4 kilometer. Vanaf nu volgen dan nog de wandelroutes van de Turfroute (134,5 km), dus we kunnen met deze gids nog wel een aantal wandeldagen vooruit.

Heftig verkeersongeval op de N357 bij de Feinsumer Feart

Maandag 30 maart 2026
 

Ernstig verkeersongeval op de N357 bij de brug over de Feinsumer Feart

Vluchten helpt niet

Na het begaan van een verkeersovertreding geeft de politie een stopteken aan de bestuurder van een bestelbusje. De chauffeur van dat busje weigert te stoppen, en de politie zet in haar snelle Audi de achtervolging in, wat dan tot gevaarlijke verkeerssituaties leidt op de veelal drukke N357.

Deze achtervolging eindigt als de vluchtende chauffeur met zijn bestelbusje frontaal in botsing komt met een vrachtwagen die op de N357 vanuit zuidelijke richting hem tegemoet komt.

De gevluchte bestuurder raakt bij deze botsing zwaargewond, en is na de bevrijding uit zijn autowrak en na een eerste behandeling op de plek van het ongeluk met een traumahelicopter overgebracht naar het ziekenhuis.

De N357 blijft ter hoogte van Feinsum urenlang afgesloten, teneinde de politie-eenheid van Oost-Nederland dit heftige ongeval te laten onderzoeken.

Het verkeer wordt door verkeersregelaars op de N357 van beide zijden naar de smalle Holdingawei door Feinsum gestuurd, waar de dorpsstraat zowel in kwalitatief als ook in kwantitatief opzicht niet is op in ingericht. 

Door het ontbreken van officiële verkeersregelaars verderop op de omleidingsroute ontstaan in en bij Feinsum verschillende risicovolle situaties, waar de omgeleide verkeersdeelnemers allen op hun eigen - niet altijd wijze - wijze mee omgaan. 

Pas vele uren later wordt het weer rustig op de doorgaande dorpsweg door Feinsum. 

Palmpasen-optocht in De Hege Stins van Stiens

Zondag 29 maart 2026
 

De kinderen van de Kindernevendienst gaan in optocht met hun Palmpasenstokken door de kerkzaal

De kracht van het kruis

Voordat de kerkdienst vanmorgen in de Protestantse Gemeente te Stiens vanmorgen aanvangt in De Hege Stins is de leiding van de Kindernevendienst in het Jeugdhonk al druk in de weer om het versieren van de Palmpasenstokken voor te bereiden.

Vandaag begint de Stille Week in de aanloop naar het komende Paasfeest, en dat vieren we vandaag op deze Palmzondag met wat we in de kerk Palmpasen noemen, waarbij de intocht van Jezus in Jeruzalem centraal staat.

Voorganger in onze ochtendkerkdienst is dominee Heeringa uit Dronten, en na de bijbellezingen en de prediking over Absalom (uit het Oude Testament) en Jezus (uit het Nieuwe Testament) luisteren we naar de mooie song 'The Power Of The Cross' van Casting Crowns.

Aan het eind van de kerkdienst zijn de kinderen van de Kindernevendienst klaar met het versieren van hun Palmpasenstokken, en komen zij met muziek de kerkzaal weer in, en worden daar met enthousiast handgeklap verwelkomd als zij enkele rondjes in optocht met hun Palmpasenstokken door de kerkzaal lopen.

Turfroute - Fietsroute 12a-west wandelen als rondje Drachten

Vrijdag 27 maart 2027

 

De Papegaaienbuurt van de Torenstraat in Drachten 

Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland

De turfvaarten in Zuidoost-Fryslân zijn eeuwenoud en vaak met de hand gegraven. 

De zogenoemde 'Turfroute' verbindt sinds 1974 al die vaarten met elkaar. De kanalen met haaks daarop sloten, bossen, elzensingels, heide, weiden en beekdalen geven het gebied een eigen charme. 

In twintig pakkende verhalen en routes slaan de journaliste Janneke Donkerlo en de schrijver van routegidsen Fokko Bosker als het ware bruggen tussen de vaart en het omliggende landschap. Zij nemen het water als vertrekpunt voor hun rondwandelingen en fietstochten door dit rijk geschakeerde landschap van coulissen van elzen- en eikensingels, in een fijnmazig patroon van vaarten en wijken.

Resultaat van hun werk is de in 2024 uitgegeven routegids 'Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland'.

23 tochten met een totale lengte van 746,9 kilometer

Deze routegids bestaat uit 11 fietstochten en 12 wandeltochten, die Durkje en ik van plan zijn om alle te gaan wandelen. 

• Tien fietstochten hebben een totale lengte van 387,4 kilometer, waarvan de kortste 13,7 km en de langste 63,4 km lang is.
• De twaalf wandeltochten hebben een totale lengte van 134,5 kilometer, waarvan de kortste 4,6 km en de langste 15,9 km lang is.
• De veel langere 'Fiets-Turfroute' door Zuidoost-Fryslân heeft een totale lengte van 225 kilometer.

De 23 tochten hebben derhalve een totale lengte van 746,9 kilometer. We zijn van plan die afstand te bewandelen in 36 dagetappes, variërend tussen de 15 en 33 kilometer per dag, zo mogelijk in combinaties van (delen) van die wandeletappes en fietsetappes.

Rondje Drachten > Selmien > Ureterp > Drachten

Vandaag zijn we van plan om het kleinere westelijke rondje van de 39,1 kilometer lange Fietsroute 12a te bewandelen, van Drachten via Zuidereind, Selmien, De Mersken, Ureterp, Drachten Azeven, en daarna weer terug naar Drachten, met een lengte van 19,4 kilometer.

Dan lopen we gedurende deze etappe de 16,8 kilometer van de 39,1 kilometer lange ronde, maar omdat we onderweg vanaf De Mersken een 2,6 kilometer lange verbindende doorsteek maken naar Ureterp wandelen we vandaag uiteindelijk 16,8 + 2,6 = 19,4 kilometer. Voordeel daarvan is dat we niet met twee auto's hoeven te rijden. Praktisch betekent zoiets voor ons dat we de etappe met ruim een half uur lopen verlengen, zoals we dat de vorige keer op 5 maart 2026 ook deden, toen we het andere deel van deze grote ronde liepen.

We vertrekken daartoe vanuit Feinsum om 7:50 uur, en rijden dan met de auto naar Drachten. Op een parkeerplaats aan de Lavendelheide laten we onze auto achter nabij het Van der Valk-hotel. 

Bij vertrek vanmorgen in Feinsum vriest het één graad, met een licht ijslaagje op het autoraam, en in  Drachten is de temperatuur bij aankomst om 13:05 uur inmiddels opgelopen naar 10 graden Celsius.

Het is de hele wandeldag aangenaam zonnig weer; en er waait wel een koude wind, maar gelukkig blijft het droog. Langzamerhand trekt de bewolking over de streek waarin we lopen, maar wij genieten vandaag van het zonnige deel van deze dag.

Van Van der Valk naar de Papegaaienbuurt

Om 8:30 uur gaan we in Drachten van start op het parkeerterrein bij het Van der Valk-hotel.

Eerst lopen we door het oude buurtschap Ureterp Vallaat dat al tientallen jaren ingeklemd ligt tussen de rijbanen van het A7-klaverblad bij Drachten.

Over het schelpenpad wandelen we langs de Tjaarda-flats in noordelijke richting parallel langs de Wâldwei (N31) naar de flats van de Sint-Jansberg.

Vandaar gaat het door opeenvolgende woonwijken van Drachten door de Langewijk, de Middelwijk en de Houtlaan naar de Torenstraat, waar we de Torenstraat in zuidelijke richting op gaan aan het begin van de beroemde Papegaaienbuurt van Drachten. 

De woonhuizen hier van de Papegaaienbuurt - bedoeld voor middenstanders uit 1921 - zijn ontworpen door de Drachtster gemeentearchitect Cees Rienks de Boer, en het schilderwerk is naar een ontwerp van  kunstenaar Theo van Doesburg. De primaire kleuren die Van Doesburg voorschreef, bezorgden de wijk de naam Papegaaienbuurt. Het palet van de gevels veroorzaakte indertijd nogal wat ophef in Drachten, waarna de kleuren al in 1922 werden overgeschilderd. Maar later zijn de door de kunstenaar voorgeschreven oorspronkelijke kleuren terug geschilderd, waarmee de Papagaaienbuurt hier weer een kleurrijk geheel vormt.

Drachten door en uit

Vanaf de Torenstraat gaan we de promenade van de Noord- en Zuidkade op, om vervolgens door de Kerkstraat naar het Raadhuisplein te lopen.

Door de Pier Panderstraat maken we de korte doorsteek naar het Museumplein om dan even naar binnen te gaan in de Openbare Bibliotheek van Drachten.

Na het oversteken van het Laweiplein lopen we de Burgemeester Wuiteweg helemaal uit, tot voorbij het voormalige Karmelklooster, waar we door de tunnel onder de A7 door gaan.

Zuiderend door De Forten en langs De Skieppedraai

Aan de andere zijde van de A7 komen we aan bij het buurtschap It Súd.

Daar steken we Het Zuid over, om dan over het Zuiderend naar het buurtschap De Forten te lopen. Aanvang 20e eeuw bouwde de gemeente hier enkele huizen, waarin Drachtsters kwamen te wonen die in het dorp onaangepast gedrag vertoonden. De niet gewenst Drachtsters woonden hier niet alleen in de bakstenen huizen, maar ook in woonschepen (arken). Uiteindelijk werden alle woonplekken weggehaald, en wat er nog resteert van vroeger, is de naam van De Forten. 

Vanuit De Forten gaan we een mooi hooggelegen schelpenpad op door het Zuiderend.

Dat pad voert ons naar De Skieppedraai, waar je vroeger via een kleine smalle loopbrug de Nieuwe Vaart over kon steken.

Een informatiepaneel informeert de passanten tegenwoordig over de historie van deze plek.

In Selmien-West komen we langs een houten bank, waarop we plaats nemen voor onze koffiepauze. We hebben dan de zon in de rug, en zetten onze rugzakken zó naast ons dat we zo weinig mogelijk last hebben van de koude wind.

Klokslag 12 uur op brood & melk bij de Sint-Petruskerk van Ureterp

Over Selmien West lopen we daarna door naar De Mersken. Na het oversteken van het Ureterp Verbindingskanaal komen we langs Camping Koningsdiep. Aan de overkant van de weg loopt een groep paarden. De meeste paarden dragen dekkleden.

De Mersken draait naar het oosten, en gaat verder naar de Opperhaudmare (N381). Vlak vóór de tunnel onder de N381 door zien we links van de weg een dobbe in het veld.

Dan gaan we onder de N381 door, om dan van De Mersken over te stappen op de Merskenreed. Op deze plek verlaten we de doorgaande route van Fietsroute 12a, om vanaf hier de doorsteek te maken naar Ureterp.

Langs de ijsbaan en het multifunctioneel centrum lopen we in een rechte lijn naar het noorden, tot aan de Weibuorren, waar we aankomen in het dorpscentrum van Ureterp. Om 11:50 uur lopen we de bebouwde kom van Ureterp uit. Zo hebben we weer de aansluiting gevonden op de doorgaande route van Fietsroute 12a, waarvan we dan nu nog het laatste deel bewandelen.

Vlak daarna arriveren we bij de Sint-Petruskerk van Ureterp. We worden daar binnengehaald met de luidklok die achter de kerk op het kerkhof hangt in de klokkenstoel met de dubbele klok. Onder deze klokslag nemen we plaats op een houten bank tegen de zuidgevel van de dorpskerk, waar we heerlijk in de zon genieten van onze lunchpauze. Als na enkele minuten de automatisch aangestuurde luidklok ophoudt met luiden, keert de rust op onze lunchplek terug, en zitten we heerlijk in de zon en in de stilte te genieten van onze lunchpauze.

Van Selmien East over de A7 terug naar Drachten

Na deze rustpauze keren we terug naar Drachten. Daartoe gaan we via Selmien East wederom onder de N381 door, om dan door het buurtschap Selmien West te lopen.

Daar buigen we af naar het noorden, om dan over de Bohrlaan het bedrijvenpark Drachten Azeven op te gaan.

Via de Curielaan en de Fahrenheitlaan - waar we tamelijk veel wandelende pauzegangers ontmoeten van dit bedrijvenpark - lopen we westelijk om het bedrijvenpark heen naar de Fietsbrug A7, waarmee we de A7 oversteken.

Twee meisjes die vanuit het voortgezet onderwijs vanuit Drachten huiswaarts keren naar Ureterp duwen hun fiets bij de fietsbrug op, en vragen ons naar onze wandelroute van vandaag. Ze zijn tamelijk onder de indruk van de tocht die we vandaag ondernemen en wensen ons een goede voortzetting van onze etappe. Zij schuiven hun fietsen verder brugopwaarts naar de A7.

Over de Heideanjer en de Zonnedauw komen we weer terug op de Lavendelheide, waar we een inwoonster uit Burgum ontmoeten, die zoekend om zich heen staat te kijken, en vraagt of wij weten waar zij de vestiging van Certe kan vinden. Het adres dat ze heeft, klopt in elk geval wel, dus al redenerend waar pandnummer 12 waarschijnlijk staat, nemen we haar mee in de goede richting, waarna we even later de banier van Certe bij een bedrijvenverzamelgebouw zien wapperen. Daar gaat zij naar binnen, en wij lopen nog een klein eindje door, totdat wij bij de auto op het parkeerterrein van Hotel Van der Valk arriveren.

We stappen in en gaan bij mim eerst nog theedrinken, alvorens we later op de middag terug rijden naar huis. Dan is het al flink bewolkt, en is de zon voor de rest van de dag uit beeld.

Artificial Intelligence in de boerensloot

Dinsdag 24 maart 2026

 

Mateo Mayer & Martijn Wagterveld in Wetsus te Leeuwarden 

Watertechnologie-maand

Het Europees expertisecentrum voor duurzame watertechnologie Wetsus en de Leeuwarder Courant organiseren in deze maand maart 2026 – in de door hen zo genoemde ‘Watertech-maand’ - samen vijf lezingen, waarin wetenschappelijk onderzoek en praktische toepassingen van watertechnologie centraal staan. 

Na het succes van de vorige lezingen-editie in 2024 zijn opnieuw actuele en uitdagende thema’s binnen de watertechnologie geselecteerd. 

In deze vijf lezingen van 2026 staan vragen centraal als: 

• Wat zijn de problemen en uitdagingen rond water? 

• Wat doen technologen en bedrijven om deze aan te pakken? 

• En wat kan ik zelf doen?

Deze vijf publiekslezingen vinden ’s avonds plaats in het gebouw van Wetsus in Leeuwarden.

• De eerste lezing op 3 maart 2026 ging over ‘Stikstof voor het oprapen’.

• De tweede lezing op 10 maart 2026 ging over: 'PFAS naar de bliksem'.

• De derde lezing op 17 maart 2026 ging over: 'De rijkdom van het riool'.

• Het thema van de vierde lezing op 24 maart 2026 is: 'AI in de boerensloot'.

Bijdrage van watertechnologie aan oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken

In deze lezingenserie gaan we de wereld van wetenschap en innovatie ontdekken.

De lezingen worden gegeven door onderzoekers van Wetsus. 

Ondernemers die rond de besproken technologie bedrijven hebben gebouwd, vertellen vervolgens hoe dit in de praktijk uitpakt.

Onderzoekers van Wetsus en experts uit het bedrijfsleven nemen ons op die wijze mee in hun onderzoek en laten zien hoe watertechnologie bijdraagt aan oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken van vandaag en morgen. 

In het voorgaande weekend laat de Leeuwarder Courant ons in haar krant kennismaken met het onderwerp en met de betrokkenen van de komende lezing, en tijdens de lezing wordt dan nader op het thema van de lezing-avond ingegaan.

Artificial Intelligence in de boerensloot

Vanavond wordt de vierde lezing verzorgd door Wetsus-onderzoeker Martijn Wagterveld, die ons  vertelt over de wijze waarop meet-data en Artificial Intelligence (AI) kunnen worden gebruikt om ons oppervlaktewater real time te monitoren. 

Sensortechnologie en AI groeien momenteel explosief. Door de waterkwaliteit met sensortechnologie continu te meten, en de daaruit verkregen data te matchen met AI, kun je die kunstmatige intelligentie inzetten om patronen te ontdekken. Om bronnen van vervuiling vast te stellen en misschien zelfs wel voorspellingen te genereren, moet je allerlei verschillende invloeden met elkaar verbinden. In het complexe proces van het combineren van veel verschillende metingen kun je AI heel goed inzetten.

Lezing van Martijn Wagterveld 

• Bij Wetsus wordt samengewerkt met technologie-ontwikkelaars, met industrie-partners en met eindgebruikers (zoals Vitens-drinkwaterbedrijf en Omrin-afvalverwerker) en met onderzoeksinstellingen (van Wageningen, Enschede en Delft).
• Wagterveld en zijn collega's van aqua-earth ontwikkelen nieuwe sensoren, monitoren data, werken aan data-integratie, en ze doen aan procesbesturing en automatisatie.
• De waterkwaliteit in midden-Europa en daarmee ook in Nederland is niet aan de maat; heeft geen goede ecologische status, en ook geen goede chemische status.
• In Fryslân zijn er verspreid zo’n 24 meetpunten van het oppervlaktewater, waar de mate van waterverontreiniging wordt gemeten. Daarbij worden ook fysisch-chemische metingen verricht. De kosten daarvan zijn ongeveer 20.000 euro per meetpunt voor wat betreft verontreiniging en 10.000 euro voor fysisch-chemische metingen.
• In 2027 willen we in Fryslân dat alle meetpunten aan de Europese waternorm voldoet, en zover is dat nog beslist niet. Daartoe moet het water gelijktijdig aan alle verschillende normen voldoen. De slechtste score bepaalt de uiteindelijke kwaliteit van het water op die plek. De Europese Unie zal hoogstwaarschijnlijk geen uitstel geven, dus dat kan problemen geven voor Nederland in de vorm van boetes, dwangsommen en strengere regelgeving. We moeten dus vooral tijdig en goed handelen voor wat betreft het verbeteren van onze waterkwaliteit.
• Bij baggeren haalt men de bagger met daarin alle nutriënten uit de sloot, dus daarmee kun je al een aantal verontreinigende stoffen verwijderen, maar die vorm is erg duur.
• Je kunt ook voorkómen dat die schadelijke stoffen in de sloot komen, maar dat is ook lastig vanwege de  daartoe te nemen regelgeving en verboden.
• 38% van de waterverontreiniging vindt plaats door agrarische activiteiten, voor industrie is dat  vervuilingspercentage ongeveer 18%, en door natuurlijke veranderingen (zoals veranderende waterlopen) wordt 40% van de watervervuiling gecreëerd.
• De overheid heeft inmiddels een aantal aandachtsgebieden aangewezen, waar boeren veel minder mogen bemesten, met als gevolg dat die boeren een lager rendement halen. Tussen Leeuwarden, Drachten en Buitenpost is zo’n aandachtsgebied. Daarin liggen circa 35 meetpunten. Dat werkt heel grofmazig, waardoor boeren zomaar belast kunnen worden met maatregelen die op hun areaal eigenlijk niet van toepassing zou hoeven te zijn of is. Met betere, fijnmaziger metingen zou je dus grondiger en betrouwbaarder kunnen werken. Maar daartoe moet je veel meer data verzamelen, in vooral duizenden boerensloten. Juist die kleine wateren zijn heel belangrijk voor de kwaliteit van het water in zo’n aandachtsgebied.
• Daarnaast is er sprake van een heel complex proces, waarbij niet alleen het oppervlaktewater, maar ook het grondwater wordt belast. Maar de oorzaken van bijvoorbeeld grondwatervervuiling kunnen wel het resultaat zijn van heel veel voorafgaande jaren.
• Wetsus probeert nu real time de kwaliteit van het bodem- en oppervlaktewater te monitoren. Daarmee moet een instrument worden ontwikkeld om het water te meten, te monitoren, en tot voorspellingen te komen van wat boeren bijvoorbeeld zouden kunnen/moeten doen om tot een betere waterkwaliteit te komen. Dat kan met een win voor de boer èn tegelijk met een win voor de waterkwaliteit.
• aqua.earth is al begonnen met het indirect meten van de kwaliteit van het water in boerensloten. Dat doen ze met sensoren in het water èn in de bodem. Die sensoren meten met licht. Daarmee kun je niet alle verontreinigingen meten, en daarom combineren ze vervolgens hun metingen met modellen, waarbij AI wordt toegepast. 

AI

• Ze willen bij aqua.earth complexe modellen bestuderen en beschrijven. Een AI-model is daartoe bij uitstek geschikt. Maar die geven maar weinig inzicht. Je moduleert dan wel, maar ziet niet wat er gebeurt. Je kunt daarnaast wel mechanistische modellen gebruiken met fysica, chemie en biologie, en je kunt - tussen beide vormen in - ook met hybride modellen werken. De optelsom van allerlei metingen moet uiteindelijk leiden tot een oordeel over de waterkwaliteit.
• Een data-gedreven model (AI) kan tussenliggende waarden niet aan elkaar verbinden, maar dat kun je wel met mechanistische modellen doen. 
• Voor AI heb je heel veel data nodig, want daarmee kun je reconstrueren. Maar met weinig data kun je dat veel moeilijker bepalen (ofwel schatten). Met dure mechanistische modellen kan dat wel, maar dat kost dus veel geld, dus kostenbewust wil men daarom gaan werken met een hybride model; met het beste van beide dus.
• Daarom verzamelt men bij Wetsus en aqua.earth zoveel mogelijk data, om te kunnen bepalen wat je met alle meetresultaten het beste kunt gaan doen, bijvoorbeeld het zo goed mogelijk adviseren van boeren.
• En dit doet men ook al in grote steden in het buitenland, waar dan op dezelfde wijze ook de kwaliteit van het water wordt gemeten.

Lezing van Mateo Mayer 

Tweede spreker is Mateo Mayer van het bedrijf aqua.earth.

• Bij het meten van de bodem meten ze bij aqua.earth het vocht in de bodem. Daarnaast meten ze de kwaliteit van het oppervlaktewater.
• Vooral de grote watermassa’s worden laagfrequent gemeten, waardoor daar doorgaans maar weinig van bekend is.
• Inmiddels is aqua.earth met het meten begonnen in boerensloten en in woonwijken. 
• In woonwijken voldeed zo'n 80% van het oppervlaktewater niet aan de geldende kwaliteitsnorn.
• Ook bij een zwemstrand in Almere is een meting gedaan met sensoren, bijvoorbeeld een meting op blauwalg. Het resultaat was dat er volgens de normen in dat zwemwater niet gezwommen mocht worden. Bovendien spoorden de sensormetingen met de metingen van de watermonsters die daar ook gemeten werden.
• Als je dit in woonwijken en in groter water kunt doen met goede resultaten, dan kun je dit ook gaan doen in heel veel boerensloten. Dan kun je per sloot heel goed bepalen wat de kwaliteit is van de ene sloot ten opzichte van die van de omliggende sloten.
• Meten wordt daar gedaan met sensoren in het slootwater, en ook met pennen met sensoren in de bodem. Zo meet men weliswaar niet precies wat ze willen meten, maar door het meten wil men wel proberen te leren te begrijpen hoe het werkelijk is gesteld met de kwaliteit van het water. Bij heel veel metingen tegelijk kun je dan bepalen waar de slechte waterkwaliteit vandaan komt. Dat is wat voor boeren heel  belangrijk is, want daarop kun je sturen. 
• Ook voor natuurorganisaties is dat van belang te meten en te weten. Idem voor industriële bedrijven, die kunnen aantonen of/dat ze aan de normen voldoen. En zelfs de burgers zouden zo metingen kunnen verrichten waar ze dat willen doen.
• Men meet dus niet direct het watermonster, maar meet indirect door gebruik te maken van deze sensoren in water en bodem. 
• Alle data moet je opslaan op een plek die voor het publiek objectief controleerbaar is. Dan heeft het juridische bewijskracht, dus dat passen ze bij aqua.earth overal toe, en dat werkt goed. De gegevens zijn controleerbaar, niet uit te wissen en niet te veranderen. Dat is belangrijk voor iedereen, om te zien wat er gebeurt en wat de resultaten zijn van gedrag.
• Ook boeren zijn hier erg in geïnteresseerd, dus er zijn op verschillende plekken al sensoren geweest. De sensoren moeten overigens nog robuuster worden gemaakt, en met EU-subsidie heeft men nu een nieuwe test doorlopen met verbeterde sensoren.
• Aqua.earth is lid geworden van Wetsus om haar methode gevalideerd te krijgen. Wetsus kan de sensor-metingen vergelijken met de metingen van watermonsters, en als dat overeenkomt, heeft men overtuigend bewijs dat de sensortechnologie valide is.
• Overheden, kennisinstellingen en bedrijven werken samen in dit sensortechnologietraject, en men hoopt allen dat dit tot een doorbraak kan/zal leiden.
• In Denemarken publiceert men nu al day-to-day de resultaten van de metingen van de waterkwaliteit, dus dan kun je als maatschappij heel snel reageren en verbeteren waar dat nodig is.
• Geconstateerd is nog dat storm, regenbuien en nachtelijk duister nog invloed hebben op de (verschillen in) meetresultaten, terwijl op dat moment de waterkwaliteit natuurlijk niet anders is geworden. 
• Bij 100 verschillende watermonsters laat men de computer steeds maar de kwaliteit van het water meten. Het samenstel van al die metingen onder allerlei verschillende omstandigheden moet er uiteindelijk toe kunnen leiden dat de waterkwaliteit betrouwbaar wordt geanalysereerd. Dat kost zoveel tijd, dat je dat als mens niet kunt doen, dus daar wordt AI op losgelaten, want die kan met een enorme rekenkracht met snelle computers met goede grafische kaarten tot snelle en betrouwbare resultaten komen.
• 
• De onderzoekspraktijk heeft inmiddels aangetoond dat deze technologie goed werkt, aangezien de resultaten ook overeenkomen met de metingen van de watermonsters ter plekke. Momenteel worden alle technieken nog gevalideerd voor verschillende soorten water. Het ziet er naar uit dat dit goed werkt. Hier is inmiddels octrooi op aangevraagd.
• De meetmethode werkt en is valide, maar de methode is nu nog niet erkend omdat indirect wordt gemeten. Daarom kan men in principe niet opschalen. Via Wetsus is men in contact gekomen met een ander bedrijf, waar bleek dat deze technologie ook voor andere metingen kan worden gebruikt, bijvoorbeeld bij het meten van lachgas en bij toepassing in waterzuiveringen en waterschappen. 
• Vooral bij het lozen van water vanuit waterzuiveringen op het oppervlaktewater kan deze sensortechnologie worden toegepast. Daarmee kan men goede adviezen geven aan rioolwaterzuiveringsinstallaties.
• Ondertussen gaat het hoofdproces van het sensormeten door, deels bekostigd door haar andere activiteiten op bijvoorbeeld rioolwaterzuiveringsvlak.
• aqua.earth wil zich tot nader order nog wel bescheiden blijven opstellen, om de tijd te nemen voor bewijsvoering van het feit dat de indirecte metingen van aqua.earth even betrouwbaar zijn als de al wel gecertificeerde metingen en analyses van watermonsters. Zodra deze sensortechnologie gecertificeerd is, kan het breder - voor allerlei andere doeleinden - worden toegepast.

Turfroute - Fietsroute 2-zuid wandelen als rondje Hoornsterzwaag

Maandag 23 maart 2026
 

Bij de rechtopstaande kano van de Prikkedam-brug over de Tjonger

Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland

De turfvaarten in Zuidoost-Fryslân zijn eeuwenoud en vaak met de hand gegraven. 

De zogenoemde 'Turfroute' verbindt sinds 1974 al die vaarten met elkaar. De kanalen met haaks daarop sloten, bossen, elzensingels, heide, weiden en beekdalen geven het gebied een eigen charme. 

In twintig pakkende verhalen en routes slaan de journaliste Janneke Donkerlo en de schrijver van routegidsen Fokko Bosker als het ware bruggen tussen de vaart en het omliggende landschap. Zij nemen het water als vertrekpunt voor hun rondwandelingen en fietstochten door dit rijk geschakeerde landschap van coulissen van elzen- en eikensingels, in een fijnmazig patroon van vaarten en wijken.

Resultaat van hun werk is de in 2024 uitgegeven routegids 'Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland'.

23 tochten met een totale lengte van 746,9 kilometer

Deze routegids bestaat uit 11 fietstochten en 12 wandeltochten, die Durkje en ik van plan zijn om alle te gaan wandelen. 

• Tien fietstochten hebben een totale lengte van 387,4 kilometer, waarvan de kortste 13,7 km en de langste 63,4 km lang is.
• De twaalf wandeltochten hebben een totale lengte van 134,5 kilometer, waarvan de kortste 4,6 km en de langste 15,9 km lang is.
• De veel langere 'Fiets-Turfroute' door Zuidoost-Fryslân heeft een totale lengte van 225 kilometer.

De 23 tochten hebben derhalve een totale lengte van 746,9 kilometer. We zijn van plan die afstand te bewandelen in 36 dagetappes, variërend tussen de 15 en 33 kilometer per dag, zo mogelijk in combinaties van (delen) van die wandeletappes en fietsetappes.

Rondje Hoornsterzwaag

Vandaag zijn we van plan om het kleinere zuidelijke rondje van de 35,6 kilometer lange Fietsroute 2 te bewandelen, vanuit Hoornsterzwaag langs de Tjonger, via Jubbega, en daarna weer terug naar Hoornsterzwaag, met een lengte van 19,8 kilometer.

Deze dag-etappe bestaat uit twee delen, namelijk ten eerste het 14,0 kilometer lange deel van de fietsroute nummer 2 van deze gids, van Het West (onder de rook van Donkerbroek) naar de Bij de Leijwei van Hoornsterzwaag, en ten tweede een zelf gepland verbindingstraject van 5,8 kilometer tussen de T-kruising van de Dominee Ten Catewei-Bij de Leijwei naar de T-kruising van de Kapelweg en Het West.

We knippen fietsroute 2 derhalve in twee afzonderlijke delen, waarbij het tweemaal identiek doch in omgekeerde richting bewandelen van bovengenoemd verbindingstraject het mogelijk maakt dat we twee afzonderlijke deelrondes lopen. 

We vertrekken daartoe vanuit Feinsum om 8:00 uur, en rijden dan met de auto naar Donkerbroek. Op de de T-kruising van de Kapelweg en Het West laten we onze auto achter in de berm.

Bij vertrek vanmorgen in Feinsum is het 8 graden Celsius, en in Hoornsterzwaag is de temperatuur bij aankomst om 13:00 uur inmiddels opgelopen naar 13 graden Celsius.

Het is de hele dag aangenaam weer, met af en toe een licht zonnige periode, en het waait nauwelijks; kortom heerlijk voorjaarswandelweer.

De Tjongervallei in

Om 8:50 uur gaan we in Donkerbroek op de T-kruising van de Kapelweg en Het West van start.

Eerst volgen we Het West, in zuidelijke richting. In het open veld links van ons rennen vijf hazen met elkaar door het grasland. Af en toe blijven ze even staan om ons goed in de gaten te houden, en dan kiezen ze het hazenpad, en verdwijnen ze in de verte in oostelijke richting.

Wij blijven dan alsmaar de lange en rechte asfaltweg van Het West volgen.

Bij de Tjabbekamp aangekomen, veranderen we van richting, want we gaan de Tjabbekamp op in westelijke richting.

De Tjabbekamp gaat over in de Miedwei, en die naam geeft al aan dat we hier door de uitgestrekte hooilanden lopen, in dit geval van de Tjongervallei.

Langs de Tjonger

Na het kruisen van de Pastorijereed - waarop twee tractoren heen en weer rijden - komen we aan op de Prikkedam. Die Prikkedam volgen we in zuidelijke richting, tot aan de brug over de Tjonger, op de plek waar het cortex stalen kunstwerk van de rechtop staande kano staat.

Vanaf dit punt volgen we de noordelijke oever van de rivier de Tjonger (Tsjonger), die in het Stellingwerfs ook wel de Kuunder (Kuinder) wordt genoemd.  

We volgen de Tjonger tot aan de brug van de Nijeberkoper-weg over de Tjonger, ressorterend onder Jubbega.

We steken de brug van Sluis II over, en komen dan op het riviereiland waarop het Fries-Stellingwerver (taal)grensmonument staat. Hier houden we onze koffiepauze.

Hoornsterzwaag

Na deze koffiepauze steken we de rivier weer over, om dan over de Nijeberkoperweg naar de Tjongervallei te lopen. Die asfaltweg volgen we in oostelijke richting, totdat we bij de Freulewei links afslaan, om dan op de Freulewei de Tjongervallei uit te lopen, naar de Schoterlandseweg.

Even volgen we het fietspad langs de Schoterlandsweg, om dan al snel linksaf te gaan, het halfverharde Rogmonepaed op in noordelijke richting. Dit pad behoort tot Hoornsterzwaag.

Oostelijker op het Tsjerkpaed komen we langs de Alde Pastorije.

Vanaf 1832 was dit daadwerkelijk de pastorie van Hoornsterzwaag, maar vanaf 1920 was dit in gebruik als boerderij, en sinds 1980 is het een woonhuis met Bed & Breakfast.

Voorbij deze voormalige pastorie gaan we linksaf een mooie smal en onverhard bospaadje op, waarmee we de doorsteek maken van het Tsjerkepaed naar de Dominee Ten Catewei; we blijven dus nog even in de sfeer van kerk en dominee.

Aan het eind

Bij een boerderij passeren we een oud hok, dat nog in zwaar vervallen staat in het veld is blijven staan.

De Dominee Ten Catewei lopen we helemaal uit in noordelijke richting, tot aan de Bij de Leijwei. Op die T-kruising - ter hoogte van het kunstwerk van een lawei - zijn twee hoveniers aan het werk met het heraanleggen van de voortuin van een woning.

Op de dam in de vaart zien we een bermmonument. Die is hier geplaatst ter nagedachtenis aan een 15-jarige jongen, die zo'n twee jaar geleden bij een minderjarige vriend zonder rijbewijs in de auto stapte en in die nacht bij een noodlottig verkeersongeval op deze plek zo ernstig gewond raakte, dat hij later aan de gevolgen van dat ongeluk is overleden. Een drama is het elk keer weer dat zoveel jonge mensen op zo tragische wijze nog veel te jong verongelukken, hier zelfs nog maar 15 jaar oud.

Dit is overigens ook het punt waarop wij de doorgaande route van deze fietsronde 2 verlaten, want vanaf hier gaan we de alternatieve doorsteek maken naar ons startpunt van vanmorgen, om zo het eerste van de twee rondjes 'rond' te maken.

Het spoor terug

Bij deze doorsteek volgen we eerst een lang eind de Bij de Leijwei langs de Schoterlandse Compagnonsvaart.

Bij een autobedrijf zien we een een autowrak van een oldtimer, van een nog wel te herkennen voormalige taxi.

Aangekomen bij de Trambrug over deze vaart verlaten we de Bij de Leijwei. 

Deze betonnen Trambrug was indertijd de enige vaste brug over de Schoterlandse Compagnons-vaart met een hoge doorvaart-hoogte.

We komen nu op het voormalige tramtracé van de lijn tussen Oosterwolde en de Driehoek van Lippenhuizen (1911-1948).

In noordelijke richting ging deze lijn naar de Trambrug van Wijnjeterp, maar wij gaan in zuidelijke richting dit tramtalud op, in de richting van Donkerbroek.

Tegenover een boerderij vinden we een houten bank aan de voet van het tramtalud, waarop we onze lunchpauze houden.

Daarna vervolgen we onze route over het trambaantalud, totdat we ter hoogte van de Jelle Heidawei niet verder kunnen op de oude trambaan. Daarom stappen we hier van het spoorpad af, en gaan verder over de Kapellewei.

Op de plek waar de Kapellewei over gaat in de Kapelweg wandelen we de bebouwde kom van het buurtschap Hoornsterzwaag uit.

Even later komen we langs een schaalmodel van een Kleine Henschel-locomotief, die de bewoners in 2008 van een vroegere locomotief hebben gemaakt ten behoeven van het dorpsfeest in Donkerbroek. Die replica staat sindsdien tentoongesteld aan de weg in de tuin van de maker. Een mooie verwijzing naar de tram die hier vroeger passeerde.

Aan het eind van de Kapelweg komen we aan bij onze auto, waarmee we terug rijden naar huis.

Landelijke Voorjaarsbijeenkomst 2026 van het Nederlands Genootschap van Sint Jacob

Zaterdag 21 maart 2026 

 

Zanggroep Buen Camino zingt een gezongen Camino in het Werftheater

Klank van de Camino

Vandaag wordt de landelijke voorjaarsbijeenkomst gehouden van het Nederlands Genootschap van Sint Jacob, in de Jacobikerk en in een tweetal nabijgelegen locaties in Utrecht. 

Het thema van deze bijeenkomst voor pelgrims is: Klank van de Camino.

De organisatie van deze dag is in handen van de werkgroep Ledenbijeenkomsten van ons pelgrimsgenootschap. 

Deze voorjaarsbijeenkomst 2026 vormt overigens ook de aftrap van ons jubileumjaar 2026. Deze bijeenkomst is daarom extra feestelijk met een concert, muzikale optredens en nog meer verwennerij voor oor en oog.

Ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan van het Genootschap vindt vandaag ook de aanbieding plaats van ons jubileumboek ‘De Camino naar Santiago in 101 voorwerpen’, waaraan ik ook een bijdrage heb geleverd. Dit mooie boek wordt vanmorgen door de voorzitter van de Camino Academie (Paul Post)  aangeboden aan de voorzitter van ons pelgrimsgenootschap (Piet van Adrichem). 

 

Programma van de Jubileumbijeenkomst

De inhoud van het dagprogramma is samengesteld op basis van de bijdragen van de werkgroepen van het Genootschap, zowel in lezingen, presentaties, workshops als in de informatiemarkt.

Vast onderdeel van de landelijke ledenbijeenkomst is de Informatiemarkt, waar je de hele dag door tot 16.00 uur bij uiteenlopende stands terecht kunt voor informatie over allerlei pelgrimszaken, zoals routes, herbergen en werkgroepen van het genootschap. Op deze markt vind je ook een aantal statafels waaraan ervaringsdeskundigen je in een één-op-één-gesprek graag iets vertellen over hun favoriete fiets- of wandelroute.

Voorts kun je vandaag ook – zoals gebruikelijk - de Algemene Ledenvergadering (ALV) bijwonen.

Gedurende de hele dag wordt er aan de circa 500 pelgrims/deelnemers een groot aantal deelsessie aangeboden met heel uiteenlopende onderwerpen, waar je je als lid voor kon aanmelden. 

Durkje en ik wonen deze vandaag extra feestelijke Landelijke Voorjaarsbijeenkomst bij, en nemen daarbij onder andere deel aan de volgende deelsessies:

1. Het lied Cantares – Erelid Bram van der Wees

In een programma over de ‘Klank van de Camino’ mag een item over het lied ‘Cantares’ zeker niet ontbreken.  

De Spaanse pelgrims kennen de tekst van buiten en zingen het pelgrimslied onderweg naar Santiago: “Caminante, no hay camino, se hace camino al andar” (ofwel: ‘Wandelaar, er is geen weg, de weg ontstaat in het gaan’). 

Welke pelgrim kent niet die prachtige dichtregels van Antonio Machado, die door Jean Serrat in zijn lied 'Cantares' zijn opgenomen.  

Genootschaps-erelid Bram van der Wees legt ons vandaag in zijn lezing uit waarom de tekst zo populair is geworden bij de Spanjaarden, wie die regels heeft geschreven, wie de muziek erbij heeft gemaakt en wat dictator Franco met het lied te maken heeft.

• De tekst van dit lied kom je op veel plaatsen op de Camino wel tegen, dus het lied is welbekend.
• Machado (1875) komt uit een geletterde, welgestelde familie. Zijn grootmoeder was ook schrijfster, en tevens folkloriste. Ook zijn overgrootvader van moeders zijde was schrijver. Zijn vader – overigens geboren in Santiago de Compostela - was eveneens folklorist. 
• In 1883 verhuizen ze naar Madrid. 
• Hij en zijn broer studeren Franse taal en letterkunde. 
• Antonio's eerste bundel krijgt de titel 'Eenzaamheid'. 
• Hij heeft belangstelling voor wandelen en natuur, en heeft een melancholische inslag.  
• In 1907 wordt hij leraar Frans in Spanje en wordt dan smoorverliefd op de dochter van zijn hospita. Hij trouwt met haar.
• Zijn belangrijkste werk is ‘De velden van Castilië’. 
• In 1912 sterft Antonio zijn vrouw, en raakt hij in diepe rouw. Daarna schrijft  hij veel toneelstukken met zijn broer, en wordt hij weer leraar. 
• In 1919 krijgt Machado een geheime relatie met een getrouwde vrouw. Over haar schrijft hij dan wel gedichten. 
• In 1963 breekt hij met zijn broer. Manuel sloot zich namelijk aan bij Franco, maar Antonio vlucht voor Franco en kiest voor de republikeinen. Hij vlucht daarna naar Frankrijk, maar drie dagen daarna overlijdt hij (en zijn moeder overigens dan ook).
• Het Franco-regime probeert de nagedachtenis aan Machado uit te wissen.
• Joan Manuel Serrat gaat op 17-jarige leeftijd muziek maken, en wordt daarmee beroemd. Hij mag Spanje vertegenwoordigen in het Eurovisie Songfestival. Omdat hij in het Catalaans wil zingen, mag hij niet mee doen, en wordt hij gepest.
• Daarna maakt hij een LP met daarop veel teksten van Machado, onder andere het lied 'Cantares'. We kijken en luisteren vervolgens naar een film-registratie daarvan van 1969 in Chili. Dit nummer wordt een nummer-één-hit in Spanje.
• In 1974 mag Serrat van Franco niet terug naar Spanje, maar in 1975 – als Franco op sterven ligt - mag hij toch weer terug, en geeft Serrat daar een concert.
• In 2007 is Serrat groot geworden als artiest, óók met zijn lied 'Cantares' van Machado.
• Inmiddels is op dit lied ook een koorzetting gemaakt. Daarvan bekijken we tot slot zes heel verschillende film-registraties. 

2. Gezongen Camino – Zanggroep Buen Camino

Op verzoek is voor het 40-jarig jubileum en in het kader van het thema ‘De Klank van de Camino’ de zanggroep ‘Buen Camino’ gevraagd om opnieuw ‘De Reis, een gezongen Camino’ ten uitvoer te brengen. 

In een andere samenstelling heeft deze zanggroep deze uitvoering een aantal jaren geleden met heel veel plezier gedaan voor de regio Noord-Holland benoorden ´t IJ. 

De zanggroep vertelt tijdens hun uitvoering vandaag tussen alle liederen door hun persoonlijke camino-ervaringen en zingt vrolijke, ontroerende en sfeervolle liederen, waarvan ze hopen dat er bij ons iets gaat resoneren.

We genieten van een prachtige uitvoering, met passie en ook humor gebracht.

3. Herinneringen delen – verhalen & muziek van Hella van der Wijst & David Heijmans 

Onder de titel ‘Wandelen met Hella’ gaan we vanmiddag met mediavrouw Hella van der Wijst onderweg in verhalen en prachtige live muziek van David Heijmans.  

Op de manier waarop Hella al jaren levensgesprekken heeft op televisie (bij: KRO De Wandeling, Ik mis je, Geloof en een Hoop Liefde), in diverse bladen en boeken (zoals: Plusmagazine en Wandel.nl, Troost als je iemand mist, De kracht van Samen, Wandelen met Hella) gaat Van der Wijst vandaag met ons in gesprek, en deelt ze haar eigen wandelverhalen.  

Onderweg doorklinkt de Camino in de eigen muzieknummers van kleinkunstenaar David Heijmans. Hij is onlangs afgestudeerd aan de Koningsacademie in Den Bosch, en hij won de Persoonlijkheidsprijs op het 35ste Groninger Studenten Cabaret Festival.

Hij zingt ‘muziek waarvan je gaat wandelen’, onder andere: ‘Ik loop’, ‘Saint Jaume’, ‘De Oversteek’, ‘Vibraties’ en ‘De reiziger’.

• De kern van de camino is: tot de kern van jezelf te komen.
• Wandelen is in de loop van Hella's carrière zo’n beetje haar beroep geworden, onder andere met betrekking tot haar tv-programma’s en haar boek.
• Elke zonsopgang kan de hint zijn van iets nieuws.
• Besproken wordt wat een goede dag is om gaan wandelen.
• Een klein gebaar of woord doet wonderen.
• Tegenwoordig heeft een wandelaar allerlei attributen nodig, om daarna 'wandelaartje te spelen'. En dan heb je ook nog wandelaars die 'pelgrimmetje spelen'. Daarentegen heeft God mij alles gegeven wat ik nodig heb om te wandelen.
• Wordt wandelen pelgrimeren als je boete doet?, of als je dat doet voor genezing?, òf doe je dat om jezelf tegen te komen, en wijzer te worden? Ga je op zoek naar antwoorden?, of wil/moet je iets verwerken, zoals verdriet? Al wandelend kun je dan het licht zoeken.  
• Als je je focust op de top, mis je onderweg al het moois.

4. Camino-estafette – Roos Terhorst van het Erfgooiers College 

Sinds 2016 lopen leerlingen van het Erfgooiers College uit Huizen een stuk van de weg naar Santiago de Compostela, zulks in het kader van de jaarlijkse werkweek. 

Het is begonnen met een idee van docente Nicolette Brands, die op de weg van het Franse Le-Puy-en-Velay veel jongeren tegenkwam. 

Samen met haar collega Roos Terhorst - docente aardrijkskunde - hebben zij op school een project gestart: de zogenoemde Santiago-werkweek, waarbij elk jaar een tiental leerlingen zo’n 150 kilometer van de route afleggen. 

Dat is een vast onderdeel van het studieprogramma geworden, waarbij de leerlingen elkaar beter leren kennen en een hechte groep gaan vormen. 

Sommigen zijn later zelfstandig verder gegaan waar ze als groep gestopt zijn; ze gingen alleen op pad, met medeleerlingen of met hun ouders, die inmiddels ook met het pelgrimsvirus besmet waren geraakt. 

Tijdens haar presentatie doet de gepassioneerde docente Roos Terhorst vanmiddag enthousiast verslag van haar ervaringen met het schoolproject. 

• Ze lopen altijd in 6 van de 8 beschikbare dagen in oktober, en organiseren de tocht zelf als team.
• De eerste tocht was in 2016, en daarna werd het herhaald in 2017 en 2018. Na een overgangsjaar in 2019 en het Coronajaar in 2020 werd doorgestart. Daarna ging het elk jaar verder vanaf 2021. 
• Havo 4- en VWO 5-leerlingen gaan nu mee. Meestal gaat het om circa tien leerlingen. 
• Ze zijn begonnen in Le-Puy-en-Velay; liepen door Frankrijk, over de Pyreneeën en zijn inmiddels ver in Spanje.
• Vanaf het begin van hun werkweek kenden de leerlingen elkaar overigens niet, maar tijdens het wandelen kwam het onder elkaar wel tot goede gesprekken. 
• Zes dagen lang lopen ze elke dag zo'n 25 kilometer met bepakking. Dat leidt tot gezelligheid en mooie gesprekken. Onderweg wordt heerlijk lokaal gegeten, en het is wel een beetje afzien, maar het is vooral genieten.
• Het is een estafette, dus elk volgend jaar gaan ze verder waar de vorige groep in het voorgaande jaar stopte.
• De groep slaapt minimaal eenmaal in een klooster, en bij voorkeur ook eens in een hele grote slaapzaal, met overall een variatie aan herbergen.
• Eén van de leerlingen heeft op eigen houtje toch al eens de camino helemaal gelopen. En hij gaat nu ook de Caminho Portugués lopen.
• Ze hebben nog maar zelden regen gehad onderweg, maar ook als het een keer regent, heeft de jeugd daar wel lol in.
• De ervaring leert dat je de leerlingen alles moet uitleggen, en dat je bepaalde zaken vóór vertrek strak moet controleren (bijvoorbeeld op de kwaliteit van hun schoeisel).
• Bijzonder is dat de jongeren, die elkaar aanvankelijk vaak niet eens kenden, binnen de kortste keren toch een hechte groep vormen. Je bent onderweg allemaal gelijk, en dat creëert uiteindelijk toch een band.

Uitzwaaien van vertrekkende pelgrims – koor El Orféon 

Aan het eind van de middag komen we allen weer bijeen in de grote kerkzaal van de Utrechtse Jacobikerk om de middag af te sluiten met een concert van het pelgrimskoor El Orfeón, dat voor ons een aantal pelgrimsliederen ten gehore brengt.

Ondertussen staat genootschapsvoorzitter Piet van Adrichem in het kerkkoor bij het pelgrimskoor om alle genootschapsleden die dit jaar (weer) als pelgrim van start gaan met hun pelgrimstocht het startstempel van het Nederlands Genootschap van Sint Jacob af te drukken in hun pelgrimspaspoort. 

Ook Durkje en ik maken van die gelegenheid gebruik, en gaan met onze credentials in de rij staan om het startstempel van ons pelgrims-genootschap te verkrijgen alvorens wij aan onze volgende pelgrimage gaan beginnen.

Het stempelen wordt dan afgesloten met een ferme handdruk, waarbij de genootschapsvoorzitter ons een 'Buen Camino' wenst.

Turfroute - Fietsroute 8-zuid wandelen als rondje Gorredijk

Vrijdag 20 maart 2026

 

Op de familiebegraafplaats bij De Witte Kerk van Hemrik

Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland

De turfvaarten in Zuidoost-Fryslân zijn eeuwenoud en vaak met de hand gegraven. 

De zogenoemde 'Turfroute' verbindt sinds 1974 al die vaarten met elkaar. De kanalen met haaks daarop sloten, bossen, elzensingels, heide, weiden en beekdalen geven het gebied een eigen charme. 

In twintig pakkende verhalen en routes slaan de journaliste Janneke Donkerlo en de schrijver van routegidsen Fokko Bosker als het ware bruggen tussen de vaart en het omliggende landschap. Zij nemen het water als vertrekpunt voor hun rondwandelingen en fietstochten door dit rijk geschakeerde landschap van coulissen van elzen- en eikensingels, in een fijnmazig patroon van vaarten en wijken.

Resultaat van hun werk is de in 2024 uitgegeven routegids 'Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland'.

23 tochten met een totale lengte van 746,9 kilometer

Deze routegids bestaat uit 11 fietstochten en 12 wandeltochten, die Durkje en ik van plan zijn om alle te gaan wandelen. 

• Tien fietstochten hebben een totale lengte van 387,4 kilometer, waarvan de kortste 13,7 km en de langste 63,4 km lang is.
• De twaalf wandeltochten hebben een totale lengte van 134,5 kilometer, waarvan de kortste 4,6 km en de langste 15,9 km lang is.
• De veel langere 'Fiets-Turfroute' door Zuidoost-Fryslân heeft een totale lengte van 225 kilometer.

De 23 tochten hebben derhalve een totale lengte van 746,9 kilometer. We zijn van plan die afstand te bewandelen in 36 dagetappes, variërend tussen de 15 en 33 kilometer per dag, zo mogelijk in combinaties van (delen) van die wandeletappes en fietsetappes.

Rondje Terwispel > Gorredijk > Hemrik > Lippenhuizen > Terwispel

Vandaag zijn we van plan om het kleinere zuidelijke rondje van de 35,2 kilometer lange Fietsroute 8 te bewandelen, van Terwispel via Gorredijk, Hemrik, Lippenhuizen, en daarna weer terug naar Terwispel, met een lengte van 23,4 kilometer.

Deze dag-etappe bestaat uit twee delen, namelijk ten eerste het 16,8 kilometer lange deel van de fietsroute nummer 8 van deze gids, van het kruispunt van de Ald Hearrewei/Bûtewei naar de Trambrug Wijnjeterp, en ten tweede een zelf gepland verbindingstraject van 6,6 kilometer tussen die Trambrug Wijnjeterp en het kruispunt van de Ald Hearrewei/Bûtewei.

We knippen fietsroute 8 in twee afzonderlijke delen, waarbij het tweemaal nagenoeg identiek en in omgekeerde richting bewandelen van bovengenoemd verbindingstraject het mogelijk maakt dat we twee afzonderlijke deelrondes lopen. 

We vertrekken daartoe vanuit Feinsum om 7:50 uur, en rijden dan met de auto naar Terwispel. Tegenover het dorpscafé Kafee Spaltenbrêge laten we onze auto achter.

Bij vertrek vanmorgen in Feinsum is het 6 graden Celsius, en in Terwispel is de temperatuur bij aankomst om 14:05 uur inmiddels opgelopen naar 13 graden Celsius.

Het is de hele dag prachtig zonnig weer, en het waait nauwelijks; kortom heerlijk voorjaarswandelweer.

Langs de Nije Feart

Om 8:35 uur gaan we in Terwispel bij de brug over de Nije Feart van start.

Over de Spaltenbrêge en de Warme Hoek lopen we over het fiets-/wandelpad langs de Nije Feart in zuidelijke richting naar Gorredijk.

In Gorredijk blijven we de Nije Feart volgen over de Kerkewal. Ter hoogte van de sluis bij de Pater van Udendraai wordt momenteel druk gewerkt op en aan de kadewand aan de noordzijde van de sluis. 

En verderop wordt aan de Brouwerswal gemetseld aan de kademuur.

Om te kunnen werken aan de kade op de Langewal en de Brouwerswal heeft men damprofielen dwars over in de vaart gezet, teneinde het waterpeil tot de gewenste laagte te reguleren.

We blijven de Langewal alsmaar volgen, tot aan de Koartsweachsterbrêge over de Nije Feart. 

Als we bij die brug arriveren, komt van de andere zijde juist een groep joggers over de brug in onze richting. Zij gaan de Langewal op en wij wandelen Het Leantsje in.

Via De Vlecke, de Sjoelstrjitte en het Nijlân wandelen we door een woonwijk Gorredijk uit.

Langs de Opsterlandse Compagnonsvaart

Buiten Gorredijk volgen nu kilometers lang wegen en paden langs de Opsterlandse Compagnonsvaart.

Al vrij snel passeren we de Eppingadraai in de vaart.

Daarna volgen de Reitsmadraai, de Pôlebrêge en het Hemrikerverlaat.

Ter hoogte van de Fabryksleane passeren we de voormalige zuivelfabriek De Nijverheid.

Na de Draai Hemrik en de Brug Sparjeburd en haar sluis komen we langs een bosperceel, waar een houten bank staat, waarop we gaan zitten voor onze koffiepauze. We hebben nu bijna tweeëneenhalfuur aaneen gelopen, en we zitten hier heerlijk in de zon met het bos in de rug en vóór ons het water van de vaart.

Na deze koffiepauze is het nog maar een klein eindje tot aan de Trambrêge Wijnjeterp, waar we de doorgaande route van deze fietsronde tijdelijk verlaten, aangezien we dat vervolg afgelopen dinsdag al hebben gelopen.

Naar het Huis Gods van Hemrik

Op de Wijnjeterp Verlaat begint voor ons nu de doorsteek naar het kruispunt van van de Ald Hearrewei/Bûtewei, waar we later vandaag onze doorgaande fietsronde wandelend zullen vervolgen.

Vanaf de Wijnterp gaan we het mooie bospad op door een langgerekt bosperceel, tot aan het retraitecentrum New Eden.

Daar wandelen we het buurtschap Sparjebird binnen, om vervolgens op het fietspad langs de Binnenwei naar Hemrik te lopen.

We gaan hier even een ander stukje doorsteek nemen, omdat we nu niet aan de oostzijde, maar voor de variatie aan de westzijde van Hemrik naar de Bûtewei willen lopen. We doen dat omdat we deze keer langs De Witte Kerk van Hemrik willen lopen. Dit 'Huis Gods' (getuige de gevelsteen van 1739) is gebouwd op een fikse hoogte midden in het dorp.

We maken een rondje rond de kerk bovenop het hooggelegen kerkhof. 

Aan de achterzijde van de kerk bevindt zich de grote familiebegraafplaats van de familie Van der Sluis .

Op deze familieplek is ook haar grafkelder in 1860 gebouwd. 

Daarin liggen inmiddels meer dan 35 familieleden begraven. 

Naast de grafkelder ligt een gedenkplaat met daarin de familiestamboom gegraveerd. 

Andere familieleden zijn rondom de grafkelder begraven.

Dan raken we in gesprek met een vrijwilliger, namelijk een Hemriker klokluider. Op deze begraafplaats staat namelijk ook een klokkenstoel met een schilddak uit 1739. De klok daarin werd gegoten in 1495 door de reizende klokkengieter Geert van Wou. De klok weegt maar liefst 560 kg. en heeft een doorsnede van bijna 100 cm. 

De klokluider houdt tijdens ons gesprek de tijd goed in de gaten, want exact om 12:00 uur begint hij met het luiden van deze klok, die alle werkdagen op dit uur van de dag door een vrijwillige klokluider wordt geluid.

Onder de klokslag van De Witte Kerk verlaten we even later het kerkhof.

Even later wandelen we ter hoogte van 't Koetshuis de bebouwde kom van Hemrik uit.

Door Lippenhuizen terug naar Terwispel

Dan blijven we de Binnenwei nog een eindje volgen, totdat we het smalle weggetje van het Himrikerpaed op gaan. Daarop passeren we het karakteristieke, rietgedekte Slûskeshiem.

Op de kruising met de Bûtewei aangekomen, slaan we linksaf, om die deels verharde en deels halfverharde weg van de Bûtewei in westelijke richting te volgen.

Op de kruising met de Ald Hearrewei zijn we aangekomen op het eind van onze doorsteek-route, en daarmee vervolgen we het traject van deze fietsronde 8.

Aan het eind van de Ald Hearrewei komen we op de Boerestreek, waarop we de bebouwde kom van Lippenhuizen binnenwandelen, ter hoogte van haar forse watertoren.

In het centrum van Lippenhuizen vinden we een geschikte zitplaats voor onze lunchpauze, en ook heerlijk in de zon.

Na deze pauze gaat het verder, over de Buorren door het dorp, totdat we ter hoogte van De Trijehoek de bebouwde kom verlaten.

Hier gaan we de Sweachsterwei op, om een eind verderop weer de Bûtewei op te gaan, richting Terwispel.

Na het oversteken van de Tolhúsleane/Kolderveen lopen we door Terwispel over De Streek naar Kafee Spaltenbrêge, waar we vanmorgen onze auto hebben geparkeerd. 

We stappen in om 14:10 uur en rijden dan terug naar huis.

Zonsondergang in Feinsum

Donderdagavond 19 maart 2026
 

Zonsondergang in Feinsum