Cultuur-historische Dorpswandeling Stiens

Maandag 2 februari 2026
 

Cover van de wandelgids 'Stiens'

Winterwandeling naar en door Stiens
Het is vanmorgen rond het vriespunt als we vanuit huis vertrekken om de zogenoemde 'Cultuur-historische Dorpswandeling Stiens' te gaan lopen. Het is dan zwaar bewolkt en er waait een stevige ijskoude wind vanuit het oosten, dus deze wandeldag begint gevoelsmatig nogal koud. Gaandeweg deze dag breekt de zon wel door, en dan ziet het er allemaal iets vriendelijker uit, maar het blijft voelen als een ijskoude wandeldag. Het is en blijft droog, er ligt geen sneeuw meer op de weg, en de wegen en paden zijn niet meer glad, dus het is de ijzige wind die deze wandeldag het karakter geeft van een ware winterwandeling.

Cultuur-historisch wandelroute door Stiens

De wandelgids waarvan we de route vandaag bewandelen, is eind 2004 uitgegeven door de Vereniging Plaatselijk Belang Stiens, maar in de afgelopen jaren was het er nog nooit van gekomen om deze cultuur-historische dorpswandeling eens in zijn geheel te gaan lopen.

De wandelgids geeft twee gedetailleerde routekaartjes, namelijk die van de 3,5 kilometer lange etappe door het dorpscentrum, en van de 7 kilometer lange etappe door de (buiten)wijken van Stiens. Omdat we vanuit Feinsum beginnen te wandelen, en daar ook weer terugkomen, is de totale lengte van onze dagwandeling circa 2 + 3,5 + 7 + 2 = 14,5 kilometer. 

De wandelkaarten vermelden op specifieke punten langs de route nummers, die verwijzen naar de teksten die de wandelaar op locatie informeren over de historisch en culturele betekenis van de plek waar je op dat moment staat. Elk nummer is behalve van een toelichtende tekst ook voorzien van één of meer mooie illustraties, vaak in de vorm van foto's.

Omdat de gids al ruim 21 jaar oud is, is sommige informatie uiteraard enigszins of geheel gedateerd, maar omdat we al tientallen jaren in Stiens & Feinsum hebben gewoond, en daardoor de omgeving en de veranderingen daarin kennen, is dat voor ons geen probleem.

Centrumwandeling

Om 10:00 uur vertrekken we vanuit huis, en wandelen we over de Holdingawei Feinsum uit, om dan over het fietspad langs de Brédyk naar Stiens te lopen, waar we bij het kunstwerk It Each fan Stiens de bebouwde kom binnenwandelen.

We vangen de centrumwandeling aan bij het voormalige woonhuis van Pieter Jelles Troelstra, vanwaar we de Hegebuorren op gaan in de richting van de voormalige Burmaniastate.

Ter hoogte van het kunstwerk De Skelp lopen we om woonzorgcentrum Skilhiem heen, om dan door de Skilwei recht op de De Poarte af te lopen. 

Dan passeren we achtereen-volgens café-restaurant De Smallebrug en de voormalige Notariswoning aan onze rechterhand, de Sint-Vituskerk, het (inmiddels verplaatste) Oorlogsmonument, en het Sint-Vitushûs aan onze linkerzijde, waarna we op het centrumplein aankomen bij het voormalige Gemeentehuis van Leeuwarderadeel, waarin momenteel de Nije Skalm is gevestigd. In dit sociaal-cultureel dorpscentrum houden we onze koffiepauze in een warme en gezellige entourage van deze mooie ontmoetingsplek van Stiens.

Na deze koffiepauze zien we rechts in een gevel de Gevelsteen van Pyter Jurjens, en links aan de overzijde van de weg het voormalige Graanpakhuis aan de Langebuorren. Recht vóór ons zien we dan het Monument voor Pieter Jelles Troelstra. 

Ter hoogte van de IJsbaan annex Sportveld volgen we de Uniawei, om dan ter hoogte van de vroegere Eerste Gereformeerde Kerk van Stiens bij het Gedenkteken voor Arjen Sevenster naar Korenmolen De Hoop te lopen.

Via het Mounepaed, de Uniawei en de Van Wyckelstrjitte komen we dan in het Waling Dijkstrapark, dat we doorkruisen, onder andere tweemaal een stukje langs de Stienzer Feart.   

Vlakbij de vroegere Eerste Christelijke school te Stiens gaan we It Achterbosk op, de terp op die vroeger ook wel Wydrum werd genoemd.

Door de smalle Galge en It Kleaster komen we dan op de Kakewei, waar we langs de Doopsgezinde kerk De Fermanje lopen.

Langs het voormalige woonhuis van meester M.B. Hoogeveen (van de Leesplank) en de plek waar de Millennium Steen ligt, komt we op de Bûterhoek langs het Sint-Vitusplein. Vóór ons ligt het Kunstwerk van de vroegere Bibliotheek in het wegdek, en aan de overzijde van de Pyter Jurjensstrjitte zien we het niet zo opvallende kunstwerk 'Een Speling met Licht', van het voormalige cultureel centrum De Skalm.

Op de Lege Hearewei aangekomen, eindigt voor ons deze Centrumwandeling.

Wijkenwandeling

En aangekomen op die Lege Hearewei begint voor ons dan de Stienser Wijkenwandeling. Aan de noordzijde van Stiens gaan we het fiets-/wandelpad op langs de waterloop van De Wurge, en door het Stienzer Bosk. 

Nu lopen we de Stienser wijk Aldlân binnen, en komen we na de oversteek van de Kletsefeart via het Tiltsjepaed langs de woning aan de Boeier, waarin we als gezin voorheen ruim twintig jaar hebben gewoond.

Op de kruising van het Skûtsje en de Helling passeren we het Kunstwerk Helling, en dan gaat het over het terrein van Alliade door naar Sportcomplex It Gryn met daar de kunstwerken van de Cirkels en de Betonblokken, waar we onze lunchpauze houden in de hal van het sportcomplex.

Aan de overzijde van het Spoorpaad zien we in de overgang van de Pyter Jurjensstrjitte naar de Lutskedyk rechts van ons het vroegere Stationskoffiehuis van Stiens, en links in de bocht het voormalige Stationsgebouw van Stiens.

Als we vanaf de Petterhústerdyk de Dobbe op gaan, worden we geattendeerd op de plek waar vroeger aan de voet van de terp Wydrum een grote dobbe heeft gelegen.

Na het doorlopen van de naar de vroegere theologen Wumkes en Huisman genoemde woonstraten arriveren we bij De Hege Stins, één van de kerkgebouwen van de Protestantse Gemeente te Stiens.

Op de Wythústerwei steken we de Stienzer Feart over, om aan de overzijde bij de Menno van Coehoornwei aangekomen, naar de westelijk gelegen Brédyk te lopen. 

Op de Brédyk passeren we eerst de Kleine Molen, ook wel Binnema's Molen genoemd, en direct daarna de locatie van de voormalige Coöperatieve Zuivelfabriek van Stiens. 

Bij de ovonde met de Uniawei aangekomen, eindigt de Wijken-wandeling, en dan blijven wij de parallelweg van de Brédyk volgen, om iets noordelijker over het bedrijventerrein Middelsee en over de Hege Hearewei weer terug te lopen naar Feinsum, waar we om 14:45 uur arriveren op deze nogal koude, maar inmiddels wel zonnige winterdag.

Gefeliciteerd met PG Stiens als de Tsjerke fan 'e moanne

Zondag 1 februari 2026
 

Omroeptechniekwagens bij De Hege Stins in Stiens

Stiens is Tsjerke fan 'e Moanne
Als we vanmorgen De Hege Stins in Stiens naderen, vallen de omroeptechniekwagens op, die op het parkeerterrein van de kerk van onze Protestantse Gemeente te Stiens staan opgesteld.

In deze maand februari 2026  mogen wij als protestantse gemeente van Stiens de gastgemeente zijn voor het zondagochtend-tv-programma 'Tsjerke fan ‘e Moanne', van Omrop Fryslân .

Dit kan worden beschouwd als een prachtige kans om met z'n allen te laten zien waar we als kerkelijke gemeente voor willen gaan en op termijn voor staan. Deelname aan dit tv-programma sluit naadloos aan bij enkele van onze beoogde kernwaarden: 'gastvrijheid' en 'beste buren', waarmee onze gemeente een eerste stap probeert te zetten in wat we doen en laten. Door onze deuren open te zetten voor de Friese omroep, om hen in de gelegenheid te stellen onze zondagse vieringen in deze maand te registreren en uit te zenden, ontvangen wij niet alleen de bezoekers in de kerk, maar ook de vele mensen thuis die daar voor de buis met ons meevieren. Het herinnert ons er ook aan dat wij als gemeente geroepen zijn om open en gastvrij te zijn, voor elkaar, voor bezoekers en voor de vele kijkers en luisteraars die nu met ons verbonden zijn. 

Gefeliciteerd!

We zien uit naar bijzondere en inspirerende diensten, waarin we samen geloven, vieren en groeien. Vieringen waarin ontmoeting centraal staat, waarin jong en oud zich allen welkom voelen, en waarin we laten zien dat traditie en vernieuwing hand in hand kunnen gaan. 

Vanmorgen is het thema van deze ochtendkerkdienst: 'Gefeliciteerd!'  

De viering begint om 9.45 uur met een korte introductie, en de televisie-uitzending start even later om 10.00 uur. 

Na afloop van de uitzending hebben we als gemeente nog ruimte voor interne mededelingen, die specifiek voor onze eigen gemeente zijn bedoeld.

Voorganger van deze kerkdienst is dominee Jaap Overeem, lector is Wilmer Haijma, en muzikale medewerking wordt verleend door onze eigen gemeenteband United, die voor en met ons zingt.

Gelukkig wie ... 

De weloverwogen gekozen muziek van United en de samenzang is gekozen uit een breed scala, namelijk: Opwekking, Sela, The Psalm Project, Liedboek, Ruth Jacott, bundel Nader tot jou, Trinity, en een bewerking van Joke Buis.

Voorafgaand aan de verkondiging leest de lector de bijbeltekst van de Bergrede uit het bijbelboek Matteüs, die ook bekend staat als de zogenoemde 'Zaligsprekingen'.

In die verkondiging verbindt dominee Overeem die zaligsprekingen niet zozeer aan de doelgroep van de sterke, autocratische wereldleiders, niet aan de dikdoende mensen die zich op de borst kloppen, maar legt hij die zaligsprekingen neer bij de mensen die het moeilijk hebben in het leven, die vervolgd worden, die geen uitweg meer zien, die eenzaam zijn en voor wie deze televisieuitzending vanmorgen misschien wel hun enige contact is met de nabije buitenwereld. 

We horen het duidelijk: gelukkig de nederigen, de treurenden, de zachtmoedigen, de barmhartigen, de vredestichters, en ga zo maar door. Zij zijn het die verhoogd en getroost worden. Zij zullen de aarde bezitten en verzadigd worden. Zij zullen kinderen van God worden genoemd, en voor hen is het koninkrijk van de hemel.

De uitzend-tijd is nog niet om, en de uitzending van Omrop Fryslân is nog lang niet afgelopen, maar eigenlijk zou je hiermee de viering wel kunnen beëindigen, want wat gezegd moet worden, is al gezegd; het is al duidelijk, en hopelijk en vast wel bemoedigend voor wie de zaligsprekingen zijn bedoeld.

Toch zingen we ook daarna in ons gezamenlijk gebed tot God driemaal als gebedsintentie:

"Laat er licht in ons hart, in ons leven zijn;

Laat er liefde en warmte en uitzicht zijn;

Licht van boven, van binnen, van eeuwigheid.

Laat dat licht in de ziel van ons allen zijn: Illumina."

De transitie in de landbouw versnellen – Van plan naar praktijk

Vrijdag 30 januari 2026

 

Presentatie van Lucas Simons over Duurzame Markttransities in de Landbouw

Netwerkbijeenkomst Agro-Agenda Noord-Nederland

Iedereen met hart voor de landbouw en voor de natuur is welkom om vanmorgen de netwerkbijeenkomst in de RUG Campus Fryslân bij te wonen in de Beurs van Leeuwarden.

Het wordt een ochtend om geïnspireerd te worden, mee te denken en elkaar (nog beter) te leren kennen.

We worden op deze voorjaarsbijeenkomst - in hartje sneeuwwinter - welkom geheten door gastheer Piet Bouma, de directeur bedrijfsvoering van de RUG Campus Fryslân, een Friese hotspot voor maatschappelijke transities, waar onder andere onderzoek op verbindingen plaatsvindt. In dat opzicht zijn we hier op een goede plek vandaag, in immers niet langer meer de 'zuivel'beurs, maar in de 'kennis'beurs van Fryslân.

Een toelichting op het programma wordt gegeven door Jan Klink, de programmaleider AgroAgenda Noord-Nederland. Daarna wijst Klink op de drie ambities van de AgroAgenda, zijnde: 1. Gewaardeerd ondernemerschap, 2. Water is de basis en 3. Landbouw en natuur in balans. Ook wijst Jan op het bestaan van het Agro Panel Noord-Nederland.

Lucas Simons over duurzame markttransities in de landbouw.

Eerste spreker is Lucas Simons, de auteur van het boek 'Changing the Food Game' (2014) en co-auteur van 'Changing the Game' (2020). Daarnaast geeft Simons les op Business Schools en op universiteiten, over markttransformatie en systeemverandering. 

Zijn inhoudelijke bijdrage gaat vandaag over duurzame markttransities in de landbouw, waarbij de vraagstelling is: Hoe doe je dat, hoe manage je transitie en  transitieversnelling.

• Waarom doen we eigenlijk dingen waarvan we wel weten dat het niet klopt en dat het niet goed is? 
• En als we dat dan wel weten, waarom veranderen we dat dan niet?
• En als we het wel willen veranderen, hoe doe je dat dan?
• Hoe komt het dat alle landbouwmarkten on-duurzaam worden?

Duurzame markttransformatie wilde Simons toepassen, en dan niet alleen in de landbouwmarkt, maar die ook van toepassing willen laten zijn op alle markten in de maatschappij; en dan bij voorkeur markt-gedreven, waar je dan geld mee kunt verdienen. 

Maar hoe creëer je dan zo’n omgeving? Dat is de centrale vraag.

Wat maakt een probleem complex, en wanneer heb je een transitiestrategie nodig

• Bij complexe problemen is sprake van: a. veel variabelen, en b. veel partijen.
• Om iets op te lossen, kunnen we veelal niet doorgaan op de manier die we normaal altijd doen, maar zullen we het radicaal anders moeten doen, radicaal moeten innoveren. Daarbij heb je allerlei partijen nodig, die vaak verschillende en soms tegengestelde belangen hebben.
• De gekozen transitiestrategie moet in het teken staan van de doelstelling.
• Een complex probleem proberen we doorgaans simpel op te lossen, en een eenvoudig probleem gaan we vaak ingewikkeld oplossen. En eigenlijk is er dan sprake van uitstel.
• Nagenoeg alle markten hebben met transitiestrategieën te maken.

Vier 'loops'

Als je een spel volgens dezelfde spelregels blijft spelen, blijf je altijd dezelfde uitkomst houden. 

Dat komt ook bij systeemdenken te kijken, want dat werkt met 'loops' van oorzaak > gevolg. 

Er zijn vier van die loops, die samen de uitkomsten van het systeem bepalen, namelijk:

• 1. De Nederlandse landbouwmarkt concurreert op de laagste prijs, met alle gevolgen van dien (zoals: schaalvergroting, uitbuiting, mechaniseren, standaardiseren);
• 2. Het beleidsregime van de overheid, die bepaalt waar de Nederlandse markt op mag concurreren. Maar die is tegenstrijdig aan de eerste loop, omdat niet duurzaamheid voorop staat, maar prijsverlaging.
• 3. Wie zijn de gedupeerden die hier last van hebben? Denk aan burgers, toekomstige generaties en de natuur. Dat zijn de elementen die doorgaans op afstand staan, en geen invloed hebben.
• 4. Hoe aantrekkelijk zijn de alternatieven? We kunnen wel verduurzamen, en toch doen we dat in de landbouw niet, omdat de alternatieven niet aantrekkelijk zijn.

De uitkomst van dit spel met deze vier loops, is dat we vast zitten, want we blijven doorgaan met wat we altijd al deden. 

Zo zitten we klem in een systeem waarin we naar elkaar wijzen. 

We zitten dus in een systeem met de verkeerde prikkels. 

En 'ik' wil pas veranderen, als de ander dat eerst doet. 

Dit geldt niet alleen voor de landbouw, maar dat geldt voor elke sector in onze maatschappij.

Transitie

Je doorbreekt dit pas in de wonderlijke wereld van een Transitie, namelijk met een Systeemverandering.

Versnellen van transities gebeurt door middel van opschaling en uitfasering van praktijken, via specifieke interventies.

Hoe ga je van systeem A naar systeem Beter? Dat is een transitie. En een transitie is in elke sector iets anders, omdat de omstandigheden overal verschillend zijn, met heel veel variaties.

Ga eerst maar eens de situatie beschrijven, en laat dat door allerlei partijen doen, om een zo goed mogelijk totaalbeeld te krijgen. Dan pas kun je werken naar een transitie/oplossing.

Daarna kun je gaan afschalen van wat je kwijt wilt, en ga je opschalen in wat je wilt verkrijgen. 

Dat gaat in verschillende (5) fasen, die grillig, maar wel doelgericht verlopen. 

En elke fase komt met dingen die je wel moet doen en dingen die je niet moet doen. 

Maar in de praktijk doen we maar wat; we maken 'herrie', doch we zouden daarentegen over moeten gaan naar 'muziek', door tot slimme samenwerking te komen.

 

• 1. Inertie -  we blijven vooralsnog hard werken, en doen meer van hetzelfde. We weten dat we een probleem hebben, maar we doen er niets mee, en blijven dus alsmaar hetzelfde doen.
• 2. Inceptie – de eerste transitiefase is die van pilots en projecten. We hebben vaak geen idee wat we doen, en zetten alles op onze websites, en ondertussen blijven we in het systeem hetzelfde doen. Dus het is een kwestie van niet meer dan 'business as usual'. De uitkomst blijft dan echter hetzelfde. Er moet eerst urgentie komen, en we moeten oplossingsrichtingen formuleren. Hier is leren - in deze fase - belangrijk.
• 3. Competitie – we moeten nadenken over en zoeken naar koplopers, naar bedrijven die zich inspannen en die risico’s nemen. We moeten hier nadenken over het Business Model, waarin de koplopers beloond worden. Dan zie je ook dat concurrenten nooit hetzelfde gaan doen in een competatieve markt. In Nederland hebben we bijvoorbeeld al tien standaarden gekregen voor duurzame zuivel, die onderling met elkaar concurreren. Dit is de puberteitsfase waarin we momenteel vast zitten.
• 4. Integratie & synergie – in deze volwassenenfase moeten we opschalen, moeten we door barrières heen, en maximaal druk zetten op de zogenoemde ‘free riders’, opdat zij niet hetzelfde, opdat zij niet het oude kunnen blijven doen. 
• 5. Institutionalisering – dan kom je in de fase van institutionaliseren, en zijn we aangekomen in de opschalingsfase. 

Transitiemanagement is dus als het ware een schaakspel. Gebruik het hele bord, gebruik alle stukken; echter wel afhankelijk van de situatie.

We moeten gaan van Weten, via Leren en Ervaren naar Toepassen.

Markttransities in de landbouw in de praktijk  

Daarna gaan de volgende vier aanwezigen met elkaar in gesprek, in een panelgesprek onder leiding van Jan Klink, over hoe duurzame markttransities er in de landbouw in de praktijk uitzien:

• Abel Kooistra, de landbouw-gedeputeerde van de Provincie Fryslân;
• Ger Evenhuis, de voorzitter van de AgroAgenda Noord-Nederland;
• Ingrid van Huizen, de manager Perspectief op het boerenbedrijf bij ReGeNL & programmamanager Duurzame Landbouw Transitie bij de Rijks Universiteit Groningen (RUG Campus Fryslân);
• Eline van der Mast, de manager voedselsysteemperspectief bij ReGeNL (naar een rendabele, regeneratieve landbouw in Nederland).

• Ze spreken over of en hoe je nu kunt zien hoe bijvoorbeeld een suikerbiet regeneratief is verbouwd, en over hoe je als individuele teler zover kunt komen om regeneratief te telen. 
• We hebben maar één oogst per jaar, dus we kunnen doorgaans maar kleine stappen langzaam voorwaarts maken. 
• Een belonende overheid en afnemer zou de regeneratief werkende boer kunnen helpen. 
• Verder moet de hele keten meedoen, inclusief de collega’s die horizontaal in die keten werken. Gezamenlijkheid is daarbij het sleutelwoord. Samenwerking is de basis.
• Doelsturing is belangrijk, en daarbij moet de overheid reguleren, stimuleren,  belonen, vergunnen. 
• De provincie Fryslân heeft die kentering al ingezet, maar het is vandaag nog even afwachten of het nieuwe coalitie-akkoord dat landelijk vandaag wordt geïntroduceerd in dezen helpend zal zijn.
• Ook publiek-private samenwerking kan een positieve bijdrage leveren.
• Een volgende stap in die samenwerking zou kunnen zijn dat je komt tot een Noord-Nederlands Landbouwakkoord, met het eind van het perspectief op de langere termijn in zicht. 
• We moeten naar een top-voedsel in een top-landschap, waarin iedereen zijn rol speelt.

Verrassing

Reinder Hoekstra van de Stuurgroep AgroAgenda meldt dat we vandaag een zogenoemde 'Sexy gewassen-kalender' mee krijgen. 

Daarin staan natuur-inclusieve gewassen in de spotlight, als een aantrekkelijke drager voor een positieve boer-burger beweging. 

Het is bedoeld als een sexy knipoog naar meer bekendheid en interesse, en een hulpmiddel voor het vergroten van vraag en opbrengst van die natuur-inclusieve gewassen.

Deelsessies over duurzame markttransities in de landbouw

Na de pauze gaan we in subgroepen uiteen, voor de volgende vijf deelsessies, die ook in het teken staan van duurzame markttransities in de landbouw:

1. Analyseren en versnellen van transities - Lucas Simons en Bram Stoffele (New Forsight)

• Hoe kan het TransMissie-model helpen om focus aan te brengen in de transitie-strategie? 
• Wat is nodig om te bepalen welke stakeholder, wanneer, welke interventies moet uitvoeren? 

En minstens net zo belangrijk: wanneer (nog even) niet? 

In 2 breakout-sessies - waarvan Durkje er een bijwoont - gaan de deelnemersgroepen zelf aan de slag met het TransMissie-model en instrumenten zoals de stakeholder- en interventiematrix. 

Om te beginnen is er ruimte om verdiepende vragen te stellen naar aanleiding van de keynote-presentatie van Lucas Simons. 

Vervolgens wordt een concrete casus stap voor stap doorgelopen, als volgt:

1. In welke fase van de transitie zit de oplossing?

2. Wat is de stand van de sleutelprocessen, en waar zit het grootste knelpunt?

3. Gegeven deze diagnose: welke interventies zijn nu het meest effectief, en welke stakeholder moet wat doen om dit voor elkaar te krijgen? 

Deelnemers gaan naar huis met een duidelijker beeld van het belang van een transitie-strategie, en een concrete aanpak om die te ontwikkelen.

2. De Havercoöperatie: Naakte Haver - Erik Emmens (naakte haver-akkerbouwer in Zijen) en Bianca van den Bos (Naakte Haver Coöperatie) 

In deze sessie - die ik bijwoon - komen de volgende items aan de orde:

• De vraag naar gezonde, lokaal geteelde granen groeit.
• De Naakte Haver Coöperatie laat zien hoe boeren samen de keten kunnen sluiten – van teelt tot consument. 
• Met naakte haver als veelzijdig gewas werken zij aan bodemgezondheid, eiwittransitie en nieuwe verdienmodellen. 
• Hoe bouw je als boerencoöperatie aan een markt voor een ‘nieuw oud’ gewas?
• Bianca komt van een boerderij van Holwert, met doorgaans verbouw van aardappelen, uien, granen, pootgoed; en nu ook naakte haver. 
• Een weerbare bodem geeft een weerbaar gewas.
• Het was voor Bianca een zoektocht om vanuit een gezonde bodem gezonde gewassen te gaan telen, en daarbij was naakte haver een heel goed alternatief.
• Daarbij wilde ze ook laten zien aan de samenleving waar ze mee bezig zijn, en probeert ze ook de keten zo kort mogelijk te houden.
• Omdat haverteelt niet zo’n succes bleek, is ze overgestapt naar naakte haver, een sleutelgewas voor duurzame landbouw. Vorig jaar verbouwde ze voor het eerst vijf hectare. 
• Het rendement van naakte haver is veel lager dan bij reguliere haver. 15.000 kilo opbrengst krijg je van 5 hectare. 
• Ze heeft geprobeerd om de oogst zelf in een zo kort mogelijke keten in de markt  te zetten, met bijvoorbeeld: een proefsessie in de boerderij, en met een campagne om rijst te vervangen door naakte haver. 
• Ze heeft geprobeerd om zoveel mogelijk consumenten te betrekken bij de aankoop van het product. De pers pakte dit overigens goed op. Er kwam een kookboek voor koken met naakte haver. 
• Een eigen afzetmarkt creëren als boer valt niet mee, maar het bleek wel haalbaar te zijn. Het bleek in 2025 een succesvolle actie te zijn.
• Een uitdaging is om de afzet in de consumentenmarkt te krijgen, wat in 2025 met heel veel inzet wel lukte, maar wat voor de komende jaren teveel van het goede is.
• De doelgroep is tot nader order nog de bewuste consument die aandacht heeft voor het eigen voedsel, en die oog heeft voor duurzame teelt.
• Randvoorwaarde is voor de naakte haver-telers dat ze zelf greep willen houden op de prijsvorming van de  naakte haver, dus dan is het zich overleveren aan bijvoorbeeld supermarktketens wel een kritische. Als je als boer je marge wilt behouden, moet de keten zo kort mogelijk zijn, door bijvoorbeeld zo dicht mogelijk op de consument te blijven qua afzet.
• Het product krijgt wel steeds meer naamsbekendheid, dus de uitdaging is hoe je greep houdt op de markt van boer en consument. Bij een overaanbod van naakte haver, krijg je problemen met de (te lage) prijsvorming en met de nog tamelijk kleine omvang van de afzetmarkt.
• De actuele consumentenprijs van naakte haver is € 6,20 per kilo.
• Een vraagstelling uit de zaal is of het wellicht mogelijk is om het gemak voor wat betreft de bereiding van naakte haver te verhogen, teneinde de consument te faciliteren, om daarmee uiteindelijk de afzetmarkt (van de veel voorkomende gemaksconsument) te vergroten.

3.  Het succes van Nedertarwe - van anoniem rustgewas tot nationale trots - Dirk Lodewijk (Royal Koopmans)

Wat begon als een experiment met Nederlandse tarwe groeide uit tot het succesverhaal van de zogenoemde Nedertarwe. 

Royal Koopmans laat zien hoe samenwerking tussen boeren, verwerkers en bakkers leidde tot een herkenbaar en duurzaam product met korte ketens en een eerlijke prijs. 

Welke lessen biedt het Nedertarwe-model voor andere gewassen en keteninitiatieven?

Daarover gaat deze sessie,

4. Wormen en houtsnippers als oplossing voor het mestprobleem? - Robert Horst en Karst Jan Snip (Biofiltro)

Biofiltro test in Noord-Nederland het BIDA®-systeem, een biologisch proces waarin wormen en micro-organismen mest omzetten in schoon water en vermicompost – met tot 84% reductie van stikstof- en methaanemissie. 

In de pilots bij Snip Jerseys en maatschap Horst-Voskuilen wordt onderzocht hoe dit natuurlijke filtersysteem kan bijdragen aan regeneratieve landbouw en een nieuw verdienmodel voor veehouders.

5. Gezonde bodem & gezonde voeding: de verbinding tussen land en lijf - Jan Buining (TastyBasics)

Gezonde voeding begint bij een gezonde bodem. 

Jan Buining laat zien hoe TastyBasics de kloof tussen landbouw en volksgezondheid verkleint. 

Met producten die de natuurlijke voedingswaarde behouden, werkt het bedrijf aan een systeem waarin preventie en voeding hand in hand gaan. 

Zijn visie beschreef Buining ook in zijn boek ‘De onhoudbare houdgreep’, waarin hij pleit voor een voedingssysteem dat gezondheid als uitgangspunt neemt.

Deze interessante netwerkbijeenkomst wordt afgesloten met een netwerklunch, waarin je nog met elkaar kunt napraten over de inhouden van deze netwerkbijeenkomst.

Vorming & Toerusting over geestelijke verzorging bij Alliade in Stiens

Woensdag 28 januari 2026
 

Gespreksavond over Alliade met dominee Jaap Overeem in Stiens

Avond voor Vorming & Toerusting

Tijdens een interactieve gespreksavond in De Hege Stins van Stiens neemt dominee Jaap Overeem ons vanavond mee in zijn werk als predikant met een bijzondere opdracht in de gehandicaptenzorg. 

Hij vertelt wat een verstandelijke beperking inhoudt en welke uitdagingen hij tegenkomt in de zorg voor kwetsbare mensen. Daarnaast geeft hij een inkijkje in het werk van een geestelijk verzorger, en bespreekt hij ethische dilemma’s: moeilijke keuzes die je moet maken om goede zorg te bieden aan mensen met een beperking.

Deze avond wordt georganiseerd door de Commissie Vorming & Toerusting van de Protestantse Gemeente te Stiens, onder avondleiding van haar voorzitter Wout de Vries.

Dominee Overeem is geestelijk verzorger bij Alliade, die onder andere in Stiens een grote woonlocatie heeft, waar gehandicaptenzorg wordt geboden aan wie dat nodig heeft. Alliade heeft in zijn totaliteit zo'n 8.000 bewoners en circa 6.000 medewerkers. Alliade helpt kwetsbare mensen in Fryslân met jeugdzorg, gehandicaptenzorg, ouderenzorg, werk & dagbesteding en maatschappelijke ondersteuning.

Rituelen binnen Alliade

Eén van de taken van een geestelijk verzorger van Alliade is om - al dan niet religieuze - rituelen te bedenken, die passend zijn voor de doelgroepen van Alliade. 

Vanavond gaan we met zo'n ritueel deze gespreksavond beginnen. Het wordt een korte non-verbale viering. 

Eerst wordt de vier-kaars aangestoken, die door de bewoners van Alliade is gemaakt van allerlei reststukjes gekleurde kaarsen, en die samen nu weer één nieuwe kaars vormen. Die kleuren en die stukjes symboliseren alle mensen, en in iets nieuws komen wij als het ware samen tot een nieuw geheel, zoals bijvoorbeeld een woonunit, de hele Alliade-gemeenschap, of ons dorp met daarin ook de Alliade-woonunits. Zoals die nieuwe kaars iets bijdraagt aan een viering, zo dragen ook de bewoners van Älliade samen iets bij aan onze dorpsgemeenschap, en daar mogen we best trots op zijn met z'n allen.

Bij de kaars staat ook een klankschaal, waarmee met één van beide klepels een klank ten gehore wordt gebracht, als ware het een kerkklok, om daarmee iets te markeren. De geluidstrillingen van zo'n klankschaal creëren een wezenlijk moment, zo is de ervaring in de praktijk.

Als de kaars brandt, en de lichten in de zaal uit gaan, luisteren we naar de muziek van dominee Jaap op de piano in de zaal. Om de beurt lopen we in de kring naar de klankschaal, waaruit we een bloembol halen, die we thuis in de tuin of in een pot op het balkon planten, om er daarna op te vertrouwen dat er later iets nieuws tot groei en tot bloei komt (bijvoorbeeld in het komende voorjaar).

Omgaan met verstandelijke beperkingen

In het inhoudelijke programma begint dominee Jaap Overeem met een toelichting op wat allemaal kan worden verstaan onder het hebben van een verstandelijke beperking. Dan gaat het bijvoorbeeld over 'moeite hebben met', over ervaren problemen en over gedrag en medicatie.

Daarentegen zijn er andere zaken waar mensen met een verstandelijke beperking juist goed in zijn. Denk maar aan hun trouw en eerlijkheid, aan het hechten aan muziek, geloof en kunst. en aan hun voorkeur voor zaken als handenarbeid en humor.

Daarentegen zijn er ook een aantal zaken die niet goed werken bij mensen met een verstandelijke beperking. Zo moet je bijvoorbeeld een overvloed aan informatie, prikkels en keuzes voorkomen, en dien je vooral duidelijk te zijn in je communicatie.

Dan krijgen we aan de hand van enkele alledaagse voorbeelden te horen waar je als 'cliënt' met een verstandelijke beperking doorgaans mee te maken krijgt in je ritme van de dag, over wie de regie heeft, over de vaste dagindeling, over het netwerk van mensen om je heen, en over de nodige bescherming van de cliënt.

Geestelijke verzorging bij Alliade in Stiens

Dan verschuift de focus vanavond naar het werk van dominee Overeem, naar het werk dus van de geestelijke verzorger. We krijgen allerhande voorbeelden aangereikt van de momenten van zingeving in zijn werk, bijvoorbeeld over geloven, vieringen, externe contacten, en over het gebruik maken van associatie-materiaal, over alledaagse voorwerpen als symbolen die iets hebben te vertellen.

Ook de palliatieve zorg, de zorg omtrent wat er komt kijken bij het levenseinde, bij rouw en verlies komt aan de orde. Daarin ligt veel ondersteuningswerk gericht op de cliënt, op medebewoners, op verzorgenden en op familie.

En natuurlijk speelt ook de ethiek een belangrijke rol in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Zaken als waarden & normen, geweten, multidisciplinair overleg, vertrouwensfunctie en ook het zogenoemde Moreeel Beraad komen daarbij aan de orde. We oefenen daar in subgroepjes ook even mee, door met zijn allen kort eens na te denken over of het bijvoorbeeld verantwoord is of/dat vrijwilligers en of/dat technologie ingezet wordt als de zorg(medewerker) onbetaalbaar dreigt te worden.

Zo krijgen we vanavond als deelnemers van deze gespreksavond een dwarsdoorsnede te zien en te horen over het werk dat dominee Jaap Overeem verricht als geestelijk verzorger bij Alliade - ook in ons dorp - daartoe uitgezonden door onze Protestantse Gemeente te Stiens.

Met zijn allen ervaren we het als goed om vanavond stil te staan bij het vele en het goede werk dat ook in de geestelijke verzorging wordt verricht in zo'n zorginstelling, ook in Stiens.

De Bijbel Gezongen in Stiens

Zondagavond 25 januari 2026
 

Slotdansje van 'De Bijbel Gezongen' in De Hege Stins van Stiens

De Bijbel Gezongen

Van het eerste Oudtestamentische bijbelboek Genesis tot en met het laatste Nieuwtestamentische bijbelboek Openbaringen in liedjes de Bijbel door; dat doen Kees Posthumus & Juul Beerda vanavond in hun muziekprogramma 'De Bijbel Gezongen'.

Onze Evangelisatiecommissie van de Protestantse Gemeente te Stiens heeft ons genodigd om vanavond aanwezig te zijn bij deze prachtige voorstelling in De Hege Stins van Stiens. Een meeslepende performance, en vooral inhoudelijk ook sterk, juist vanwege de gevoelige verwijzingen naar ons leven van vandaag de dag, van ... in het klein en dichtbij, naar ... in het groot en ver weg, over waar de Heilige Geest mijn eigen gedrag ten goede keert, en ook waar de Heilige Geest haar uitwerking niet zou missen in de mensonterende problemen wereldwijd. 

Tussen Schepping en Openbaring

In de loop van de jaren schreef de veelzijdige verhalenverteller Kees Posthumus veel liedjes, op bekende en nieuwe melodieën. Deze komen nu samen in een vrolijk en ook ontroerend kleinkunstprogramma, dat de Bijbel doorloopt van Genesis tot en met Openbaringen. 

De begeleiding op accordeon en piano wordt op expressieve wijze verzorgd door toetsenist Juul Beerda.  

Bovendien kan er door ons vanavond regelmatig worden meegezongen, om er samen iets moois van te maken.

Kees Posthumus & Juul Beerda brengen vanavond kleinkunstliedjes, popmuziek, cabaretliedjes en meezingers, waarmee ze de bijzondere verhalen van God en mensen vertellen. 

We worden in de voorstelling de hele Bijbel mee door genomen, en ontmoeten daar onder andere Adam & Eva.  

Even later moeten we tot grote hilariteit achter een groot dekkleed en onder paraplu's schuilen voor het over ons komende water van de zondvloed.

 

 

Daarna trekt een lange stoet Israëlieten droog door het water van de Schelfzee, zie de uittocht uit Egypte.

Jona komt als één van de profeten met zijn avonturen heel nadrukkelijk in beeld.

 

Mannen komen al zoveel en zo sterk aan bod in de bijbelverhalen, maar Kees en Juul vergeten de vrouwen in de bijbel vooral niet, want, zo zingen we als refrein: "Met vrouwen, met vrouwen, met vrouwen veel meer mens!"

Ook het prachtige Hooglied komt voorbij, over de liefde tussen hem & haar, en natuurlijk ook tussen haar & haar en tussen hem & hem.

 

Als we het Oude Testament uit hebben, gaan we over naar het Nieuwe Testament, met natuurlijk heel prominent de geboorte en het opgroeien van Jezus, en dan de tragiek van zijn levensloop naar de dood en zijn hoopgevende opstanding.

Uiteindelijk komen we aan in het laatste bijbelboek Openbaringen, over Johannes op Patmos, het eiland waar Johannes in een visioen van God de Nieuwe Hemel & de Nieuwe Aarde krijgt te zien. 

 

Een prachtig toekomst-beeld, en daarom een (Grieks) dansje op vrolijke muziek meer dan waard.

De boeiende en meeslepende muzikale voorstelling duurt ruim een uur en verveelt geen moment, integendeel!

Wês leaf foar de siel by Nijkleaster yn Jorwert

Zondagmiddag 25 januari 2026
 

Muziek van het Cohen Collectief voor Nijkleaster in de Redbadtsjerke van Jorwert

Gastvrije kloostergemeente Nijkleaster
De Friese protestantse kloostergemeente Nijkleaster - met haar klooster in Hilaard en haar kloosterkerk in Jorwert - staat voor Stilte, Bezinning en Verbinding. 

Nijkleaster biedt een bijzondere plek, midden op het Friese platteland, waar je in alle rust op adem kunt komen. 

Tegelijkertijd is het een aangename plek waar mensen elkaar ontmoeten in liturgie en gesprek, in stilte en wandeling, en in plezier en recreatie.

Om dat allemaal mogelijk te maken, vormen circa honderd vrijwilligers en uitwonende en inwonende kloosterlingen 24/7 een gastvrije plek, waar hun gasten zich thuis voelen. 

Die passie voor het bieden van gastvrijheid en hun bijzondere bijdrage aan Nijkleaster maakt het mogelijk dat de gasten van alle activiteiten van Nijkleaster hun deelname en hun verblijf zo uitgesproken hoog waarderen.

Het bestuur van Nijkleaster is dankbaar voor het feit dat zoveel leden van deze kloostergemeente het werk van de kloostergemeenschap zo goed mogelijk maken.

Dank-zij alle vrijwilligers en kloosterlingen

Als blijk van waardering en dank organiseert het Nijkleaster-bestuur een feestelijke bijeenkomst voor al die kloosterlingen en vrijwilligers, en vandaag wordt die dankbaarheid uitgesproken met een feestelijke bijeenkomst in Jorwert voor al die leden van deze kloostergemeenschap.

Daartoe is het Friese 'Cohen Collectief' uitgenodigd, dat bestaat uit Johan Cnossen (zang & fluit) & Joan de Bokx (zang) & Johan Siemensma (piano) & Marcel Prins (viool) & Paul Pasveer (basgitaar).

Het Cohen Collectief begint het middagprogramma in de kloosterkerk van Nijkleaster met een ode aan de Canadese zanger Leonard Cohen (1943-2016). De muziek van Cohen wordt door hen deels in de originele Engelstalige versie gezongen, maar ook in het Fries, de taal die de poëzie van Cohens songteksten op een verrassende manier versterkt.

Wês leaf foar de siel

Het thema van deze bijeenkomst van vanmiddag is 'Wês leaf foar de siel'.

Het Cohen Collectief begint haar optreden met de wereldberoemde song 'Suzanne'. 

Suzanne was een vriendin van Leonard, en over zijn optrekken met haar gaat dit lied. 

We luisteren overigens naar de Friestalige versie van deze song, in een vertaling van Roel Slofstra:

"En do wolst de reis wol oangean

Blynseach wolsto him wol folgje

En do wolst him wol fertrouwe

want hij rekket oan dyn wêzen mei syn syl"

De tweede song wordt ook Friestalig gezongen, met als titel: 'It finster'.

Het is de vertaling van de oorspronkelijk Engelstalige song 'The Window', maar nu in de Friese vertaling van dominee Gerrit Groeneveld, handelend over Cohens eigen depressieve leven, met al zijn ups en downs.

"Wês leaf foar de siel'

Daarna luisteren we wederom naar een Friestalige versie, en ook deze weer in de vertaling van Gerrit Groeneveld, met als liet-titel: "En wa troch fjoer", die we in de originele Engelstalige versie kennen als de song "Who by Fire".

Daarin klinkt door dat je gebed een positieve invloed kan hebben op je leven.

"Wa, sil ik sizze, ropt my?"

Het vierde lied dat wordt gezongen, kreeg in het Fries de titel: "De klok foar oar bestean".

Dit lied wordt Friestalig gezongen in de vertaling van Eppie Dam.

De oorspronkelijke versie van Cohen kennen we als 'Anthem'. 

Daaruit komen de welbekende woorden van Cohen:

"There is a crack, a crack in everything

That's how the light gets in"

En dan komt de eerste song die vanmiddag in het Engels wordt gezongen, namelijk: "The Guests'.

Dit lied is gebaseerd op een Perzisch gedicht.

Het verhaal vertrekt vanuit het duister, en verhaalt over de reis van de ziel naar het goddelijke. 

Ook horen we erin dat het zo zeker is dat je de ander nodig hebt. 

"Oh, love I need you,

I need you, I need you I need you"

En dan gaat het weer Friestalig verder, met het lied "Do litst my sjonge".

Ook deze song "You got me Singing" is door Eppie Dam naar het Fries vertaald.

We luisteren naar een vrij optimistisch lied, ondanks het feit dat Cohen leefde in een zwartgallige wereld. Maar toch was Cohen - naar eigen zeggen - een optimist, zij het een stiekeme.

"Do litst my sjonge

Ek al krij ik min berjocht

Ek al giet de wrâld deroan

Ek al makket tiid my bang

Do litst my sjonge: de Halleluja-sang"

Heel bekend is ook de volgende song, in het Engels: "Dance me to the End of Love".

Het is een liefdeslied, van een zanger die leefde in een leven vol uitersten, van depressies.

Cohen zocht naar de betekenis van alles, en ja, dat is de liefde in al zijn fasen.

Hij zingt dit lied op de melodie van een opgewekt danslied.

"Dance me to the children who are asking to be born ...

Dance me to the end of love"

En na het lied 'Do litst my sjonge', waarin we een verwijzing hoorden naar een 'Halleluja-song', sluit het Cohen Collectief dit muzikale middagprogramma af - voordat we naar het café aan de overkant gaan voor een hapje, drankje en gezelligheid - met de zeer welbekende en populaire song 'Halleluja', en ook nu weer in het Fries:

"'t Is in kâld en brutsen Hallelujah

Hallelujah, hallelujah, hallelujah, hallelujah"

IJsvogel met uitzicht over ijsvloer in Feinsum

Zondag 25 januari 2026

De ijsvogel bij It Kanael in Feinsum

Feinsumer ijsvogel

Al geruime tijd zien we bij tijd en wijle een ijsvogel bij It - momenteel deels bevroren - Kanael, aan de westzijde van Feinsum.

Deze ijsvogel vliegt heen en weer om hier en daar in het riet, in een boom of op het hekwerk van de vissteiger te gaan zitten.

Meestal duurt zo'n zit- en observeeractie maar kort, want als er een wandelaar, een wielrijder of een auto in het zicht komt, is het direct gedaan met het stil zitten. Dan is de vogel snel gevlogen.

Maar vanmorgen hebben we geluk. Buiten is het vrieskoud, en daarom zijn er nauwelijks mensen op straat. Dat geeft de ijsvogel ruim de gelegenheid om wat langer te blijven zitten op het hekwerk van de vissteiger van het Flinterplein aan It Kanael in Feinsum, en daarmee hebben we net voldoende tijd om de fotocamera te pakken en de mooie ijsvogel van Feinsum te fotograferen.

Durven Zijn

Zaterdag 24 januari 2026

Cover van 'Durven Zijn'

Persoonlijke ontwikkeling

Al eeuwenlang zoeken en vinden mensen hun weg in het leven. De één loopt een gemakkelijker pad dan de ander. 

Je leven is één groot wandelpad, met afslagen en met verharde en onverharde wegen. Soms door de modder of door diepe dalen, om vervolgens weer hoger bovenop de berg te komen, waar je ogen geopend worden voor het mooie van de wereld.  

Maar welk pad je ook bewandelt, wees je bewust van je omgeving, van de bijzondere ontmoetingen, van je gesprekken, van de schoonheid van de natuur en de cultuur; en óók van de plaats die jij en jouw 'zijn' hierbij innemen. 

Debuutroman van een pelgrim

Geïnspireerd door zijn eigen pelgrimstocht naar Santiago de Compostela en Finisterre en door zijn eigen pad door het leven,  probeert Henk Murray mensen te inspireren, te motiveren en te stimuleren om hun eigen levenspad stapje voor stapje te lopen. 

Henk Murraij is pelgrim, levensontdekker en met zijn boek over deze pelgrimstocht een debuterend romanschrijver. 

Met zijn eerste boek 'Durven Zijn' (2017) publiceert Murray zijn verhaal dat tegen de stroom ingaat, maar dat tegelijkertijd herkenbaar kan zijn voor iedereen. 

De onzekerheid - bijvoorbeeld - over hoe anderen je zien, voorkomt vaak dat je 'durft te zijn'. 

In dit debuutverhaal laat Henk zien dat dat anders kan. Want 'alles is zoals het is, ook al is dat anders'.

Met zijn boek beoogt Murraij dat het boek verbindt, dat het anderen helpt, en dat het lekker leest; in de categorie 'persoonlijke ontwikkeling'.

Voorbereiding

Hieronder geef ik aan de hand van een aantal inhouden uit zijn boek een indruk van de essenties van dit eerste boek van Henk Murraij:

• Ik heb nooit geweten dat schrijven zo leuk is.
• Doordat we hebben leren denken, zijn we alles gaan labelen, en hebben we er een oordeel aan geplakt van goed of fout.
• Tijdens wandelingen ervaar je dat het weer vaker mooier was dan werd voorspeld.
• Het onderweg zijn is belangrijk, en de aankomst in Spanje in Santiago de Compostela is pure bijzaak.
• Als je naar Santiago de Compostela loopt, ga je op missie.
• Je krijgt alles wat je nodig hebt in je leven, en je krijgt niets wat je niet aankunt.
• Een lach en een traan, gelijk het leven.
• Klimmen en dalen, gelijk aan het leven met pieken en dalen; daar zit de uitdaging.
• Het leven heeft niets met tijd, enkel met het onderweg zijn.
• De beginselen van het pelgrimeren en de onwetendheid zorgen voor de angst.
• Angst was overbodig geweest.
• Met deze ervaring rijker zie ik mijn grote tocht steeds mooier worden, en kan ik haast niet wachten om onderweg te zijn.

Onderweg

• Loop je eigen tempo, en heb vertrouwen; Jacobus zorgt voor alles.
• Een pelgrim eist niets, maar is dankbaar.
• Dingen gaan nu eenmaal zoals ze gaan.
• Vaak zien we strubbelingen op ons levenspad niet direct als een cadeautje om verder in het leven te komen.
• Het wandelen zal ons goed doen, en de stilte zal de antwoorden geven.
• De eerste tien dagen lopen is voor het lichaam, de tweede tien dagen zijn voor de geest, en de rest is voor de ziel. Het belooft echt een mooie belevenis te worden.
• Alles krijgt een ritme.
• Gek eigenlijk, als je het zelf zo goed weet, er dan zelf tegenaan loopt.
• Je hoeft enkel maar te durven zijn wie je bent in het leven, en hoeft niet bang te zijn voor afkeuring. Durven zijn is hard werken, en je weet wel dat het leven geen gevecht is dat gewonnen moet worden.
• Wat een wonder is de mens.
• Het is lastig om afscheid te nemen van een medemens die zoveel empathie met je voelt.

Geluk

• Het onderweg zijn en de ontmoetingen voelen fijn aan, en geven meer dan een warm gevoel.
• Leef gerust in overvloed, en niet vanuit tekorten.
• Het is bijzonder hoeveel verbinding je in je leven maakt met anderen, de krenten in de pap.
• Pelgrimeren kan ook schoon, fris en hip.
• Wat kan het ze schelen, als ze maar vooruit komen in het leven.
• Het gaat om wat er wel is, en niet om wat er niet is.
• Het leven is goed, en de dankbaarheid is groot.
• Als je iemand complimenteert, complimenteer je in principe jezelf. Wanneer je iemand afkeurt, keur je dus jezelf af.
• Jacobus liet nog eens weer even zien dat het altijd goed komt. Laat de controle maar varen. Dank je wel, Jacobus.
• Hier is geen luxe, maar waar het werkelijk om gaat in het leven, was er. Hier werd gedeeld.
• Het moet voor de pelgrim in dop ook veilig voelen.
• Jij hebt jouw unieke pad te lopen. Durf het te lopen, en zoek nieuwe wegen.
• Loop met het besef dat 'leven' echt het meervoud is van 'lef'. Doe wat je het liefste wil, en het wordt realiteit.
• Lekker slapen met een ontbijtje toe. Dit is pelgrimeren.
• Wat doen we elkaar toch allemaal aan.
• Laten we niet oordelen, maar de liefde zijn werk laten doen zoals die in de werkelijkheid is bedoeld.
• Geloven kun je overal en nergens.
• Liefde overwint altijd.
• Wanneer je de liefde toelaat vanuit je hart, verdwijnt de angst vanzelf.

Jacobus

• Plannen, en er werkelijk uitkomen, zijn twee dingen. Geen controle willen hebben op alles. Het komt altijd goed. Jacobus zorgt altijd voor ons.
• Mensen hebben je vaak wat te vertellen onderweg in het leven, en leiden je wellicht de weg. Sta open voor de mooie verhalen, en luister met aandacht.
• Het leven van een pelgrim staat niet stil.
• Hier draait het niet om geld, maar staat de liefde voorop.
• Zoveel lieve mensen op mijn pad.
• Je leert bidden onderweg.
• We weten ook dat we allebei ons eigen proces hebben in het leven, en gunnen die ook elkaar.
• Liefde is maar een woord, totdat er iemand in je leven komt, en er betekenis aan geeft.
• Probeer los te laten, en te accepteren waar je geen invloed op hebt.
• Kwetsbaarheid is mooi.
• Delen maakt je een gelukkig mens.
• Mensen om je heen kunnen je hele droom onderuit halen.
• Wat fijn om onderweg te zijn, en maar te zien waar je uitkomt.
• Wat mooi eigenlijk dat je als kind zo heerlijk en gemakkelijk in het hier en nu kunt zijn, en de dingen met aandacht doet.
• Kijk naar wat er wel is, en minder naar wat er niet is. Toch is dat niet altijd gemakkelijk.
• Alles komt op z'n tijd, en alles gaat zoals het gaat.
• Er is altijd wel iets om dankbaar voor te zijn.

Vezelay

• Vezelay staat bekend als afreishaven, als aanvang van de tocht.
• Je wordt hier steeds meer gelovig.
• Thuis is het allemaal zo vanzelfsprekend, maar onderweg ben je er meer dan dankbaar voor.
• Zo ver van huis, het voelt als thuis.
• Iets waar je geen invloed op kunt hebben, kun je maar beter snel accepteren, zeggen ze zo vaak.
• Het gaat altijd anders dan gedacht of gepland. Wat is het leven - op de camino - lekker simpel.
• Wanneer je vanuit vertrouwen leeft, is er alles in overvloed.
• Overvloed creëert nog meer overvloed; tekort creëert nog meer tekort.
• Het is wat ik er van maak.
• Iedereen heeft wel de nodige portie angsten.
• Prachtig mooi is het om in de natuur en onderweg te zijn.
• Ik moest me eens verdiepen in wat er was.
• Er is altijd iemand die ons verder helpt.
• De stilte, die doet 't 'm; wat een genot, wat een zaligheid.
• Er is altijd wel iets om dankbaar voor te zijn.
• Dank je wel dat ik mij op mijn tocht zo bijzonder mag ontwikkelen.
• Dankbaar zijn. Wat geeft dat veel goeds.
• Wat is het leven mooi als je er steeds meer van begint te begrijpen.
• Wat een vrijheid, wat een genot.
• Je kunt iedereen voor de gek houden, maar jezelf niet.
• Er wordt altijd voor je gezorgd.
• Stelletje bofkonten, Zo gaat het op pelgrimstocht.

Inzichten

• Het is de kunst alles los te laten, en te zien wat er als pelgrim op je pad komt. Een pelgrim eist niets, maar is dankbaar.
• Gebruik je verleden als springplank, niet als hangmat.
• Alles komt altijd precies op het juiste moment.
• Geniet, want het is zo voorbij.
• Heel het leven is accepteren, en vanaf daar de draad weer oppakken.
• Accepteren, anders wordt het vechten tegen iets waar je geen vat op hebt, waar je niets in kunt veranderen.
• Wat is het heerlijk om onderweg te zijn, en jezelf te laten verrassen met wat de dag brengt.
• Geen verwachtingen hebben en maar kijken waar je uitkomt, wat is dat toch mooi.
• Het aankomen is de prestatie, maar het onderweg zijn is waar het om draait, en is het allermooiste cadeau.
• Hoe mooi kan anders zijn.
• Niets is perfect, niets is eeuwig, niets is af, en alles gaat voorbij.
• Morgen is er nog niet, dus waarom zou je je zorgen maken; het loopt tocht altijd anders.
• Hoe zal de wereld er uit zien wanneer iedereen verplicht in zijn leven één keer pelgrimeert?
• Ons staat te wachten: één grote familie te zijn, stralen en delen van geluk.

Cadeautjes van het leven

• Vaak hebben we zelf niet zo in de gaten wat we voor de ander betekenen, en soms staan we er te weinig bij stil.
• Wat is dankbaarheid toch een mooie iets.
• Mensen die het gelukkigste zijn, zijn de mensen die dankbaar kunnen zijn voor wat er is.
• Alles gebeurt met een reden.
• Durf te zijn wie je bent.
• Conques is een waar cadeautje om binnen te wandelen.
• De wereld zit vol lieve mensen. Je moet het alleen wel willen zien.
• Wat laten mensen toch een hoop liggen. Wat is het heerlijk om los te zijn van alles en onderweg te zijn. Wat een vrijheid.
• Je hoeft nooit bang te zijn in het leven; er staan altijd mensen klaar om je vooruit te helpen in het leven.
• Verder trekken in het leven, en ontdekken wat nog beter bij mij past. Wat een avontuur is dat eigenlijk.
• Het pelgrimeren betekent nu meer en meer met elkaar optrekken en delen. Delen van verhalen en gedachten.
• Altijd wandel je je pad zelf. Dat moet ook. En het is de kunst je niet af te laten leiden.
• Ik wil helemaal niet meer uit deze roes, deze grandioze reis. Nooit gedacht dat het onderweg zijn werkelijk zo mooi zou zijn. En heerlijk simpel.
• Er is ook werkelijk altijd iemand die je verder helpt in het leven.
• Delen, daar gaat het om; denk niet aan hebben, en blijf uit de buurt van een oordeel.
• Dank je wel dat ik zoveel nieuwe, lieve mensen ontmoet, en mooie inzichten krijg.
• Wat zendt Jacobus toch mooie mensen op mijn pad.

Tot de dood ons scheidt

• Je kunt ook niet blijven wachten op het juiste moment; soms moet je durven springen.
• Het is bijzonder jammer om de dagen niet vol passie te vullen. Het kan immers elke dag de laatste zijn.
• Tijd is je kostbaarste bezit.
• En waar Jacobus is, is een weg.
• Dromen worden enkel waarheid door er aan te werken.
• Wie durft te verdwalen, vindt nieuwe wegen.
• Wees toch eens tevreden.
• Het lopen door de Pyreneeën is magnifiek.
• Wij zien onszelf heel anders dan dat anderen dat doen.
• Wie alleen loopt, loopt het verst. Maar soms is ver niet het mooiste, is het niet nodig, en is blijven hangen of samen oplopen zeker zo goed is.
• Gek wat aanmoedigen met je doet. Dat is echt mooi.

 

Verbinden, niet hechten

• Bevrijding komt niet door iets te veranderen, maar door de illusies van het denken te doorzien.
• In het hier en nu moet ik blijven.
• Laat alles zijn wat het is, en laat alles voorbij trekken zonder oordelen.
• Heel het leven is als vanzelfsprekend op mannetje vrouwtje gebouwd in onze wereld, in ons systeem.
• Ik moet 'durven zijn' meer aandacht geven.
• Het leven is om te leven, niet om te overleven.
• Waar angst heerst, kan geen liefde wonen.
• De meerderheid zit vast in zijn denken.
• Een tolerante houding is niet aangeboren, en ontwikkelt zich niet vanzelf; het is een proces.
• Wanneer ik mezelf bloot geef tot op mijn ziel, verbind ik nog meer, en dat opent nieuwe deuren.
• Wat je geeft, krijg je terug. En niet zo zuinig ook.
• Ik houd het bij de dag, stapje voor stapje, voetje voor voetje. Veel overzichtelijker.
• Stel niet uit tot morgen, pak je backpack, en trek er op uit.
• Mijn schaduwzijde moet ik accepteren.
• Hoe kan Gods huis nou op slot zitten. God is altijd thuis, leerde ik op de christelijke school.
• Misschien is dit wel mijn grootste les: tranquila: rustig aan en rustig blijven.
• Het blijft tijd dat we onszelf eens ontmoeten, in plaats van onszelf steeds tegen te komen.
• Je komt geen steek verder, als je niet loslaat.

Juiste richting

• Welke hobbels we hebben genomen om meer onszelf te worden; wat een prachtige ontdekkingsreis.
• Ik kan beter afgewezen worden om wie ik ben, dan geliefd te zijn om wat ik niet ben.
• Wanneer ik de tijd neem om naar een ander te luisteren, doe ik dat uit liefde.
• Hier op de camino is volop liefde.
• Geef wat jezelf ook wenst te ontvangen.
• Het is de kunst te kijken naar wat er is.
• Met vriendelijkheid kom je overal en kom je er altijd.
• In het leven moet ik soms de omweg, de hobbel, nemen om een mooie afdaling te krijgen. Tijden later zie ik pas wat die hobbel opleverde om er uiteindelijk ook nog trots op te zijn.
• Ik geef graag dingen weg waaraan ik gehecht ben, en doe dat met zoveel liefde, dat ik er zelf het meest gelukkig van word.
• Wat weten we nou van elkaars emotionele waarden?
• Opruimen in het huis, is opruimen in het hoofd.
• We kunnen dus alles, als we onszelf maar de tijd gunnen die we verdienen.
• Gun de ander ook een veilig plekje, en geef 'm ook eens een schouderklopje, of je mooiste glimlach.
• Als je rijk wilt worden, moet je niet je vermogen vermeerderen, maar juist je hebzucht verminderen.
• Er is altijd iemand die je verder helpt je droom te verwezenlijken.

Waarheid

• Het is mijn waarheid, en die geldt enkele maar voor mij.
• Wanneer een ander exact dezelfde camino loopt, heeft hij een heel ander verhaal.
• Wees lief voor jezelf, en voor anderen.
• Het gevoel is met geen pen te beschrijven.
• Eerst naar de dienst in de kathedraal, en daarna naar het eind van de wereld.
• Het instituut van de kerk heeft zijn langste tijd gehad. Het instituut houdt ons gevangen. Gevangen in ons denken en doen.
• Er kan pas vrede komen als we elkaar respecteren zonder een oordeel te geven.
• Spiritualiteit is werken aan jezelf zijn en durven zijn.
• Ik ben opnieuw gaan vertrouwen in mensen, en in dat je altijd geholpen wordt bij wat er op je pad komt.
• Wat maakt een vriendelijk gebaar voor mij toch een verschil.
• Ik kan nooit weten wat de ander denkt.

Reis en landing

• Iedereen was in mijn ogen als een razende aan het hollen, en druk met alle ballen in de lucht te houden.
• We zijn onderweg. En allen lopen we een uniek pad, en zijn we eigenlijk allen pelgrim.
• Zo is nu eenmaal het leven: continu in verandering.
• Ik ben al af.
• Alles mag er zijn.
• Schrijf je verhaal over je camino; het is te mooi om het te laten liggen.
• Het schrijven van mijn boek is het leukste om te doen, en het voelt als een missie.
• Ben je bewust over hoe je herinnerd wilt worden, en wat je wilt achterlaten met je gedrag.
• Onze gedachten zijn ontstaan door hoe wij zijn gevormd door onze ouders, opvoeders, vrienden, collega's, en door veel anderen waar we mee optrekken.
• Wie is volgens jou nou werkelijk normaal?
• Laat los wie je 'denkt' te moeten zijn; de wereld wacht op jouw Durven Zijn.

Geef ons de kalmte

om te aanvaarden wat we niet kunnen veranderen.

Geef ons de moed

om te veranderen wat we kunnen veranderen.

Geef ons de wijsheid

om tussen deze twee onderscheid te maken.

Turfroute - Fietsroute 1-zuid wandelen als rondje Appelscha

Donderdag 22 januari 2026
 

Beginnen bij Bovenstverlaat in Appelscha

Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland

De turfvaarten in Zuidoost-Fryslân zijn eeuwenoud en vaak met de hand gegraven. 

De zogenoemde 'Turfroute' verbindt sinds 1974 al die vaarten met elkaar. De kanalen met haaks daarop sloten, bossen, elzensingels, heide, weiden en beekdalen geven het gebied een eigen charme. 

In twintig pakkende verhalen en routes slaan de journaliste Janneke Donkerlo en de schrijver van routegidsen Fokko Bosker als het ware bruggen tussen de vaart en het omliggende landschap. Zij nemen het water als vertrekpunt voor hun rondwandelingen en fietstochten door dit rijk geschakeerde landschap van coulissen van elzen- en eikensingels, in een fijnmazig patroon van vaarten en wijken.

Resultaat van hun werk is de in 2024 uitgegeven routegids 'Wandelen & fietsen vanaf de Turfroute in Zuidoost-Friesland'.

23 tochten met een totale lengte van 746,9 kilometer

Deze routegids bestaat uit 11 fietstochten en 12 wandeltochten, die Durkje en ik van plan zijn om alle te gaan wandelen. 

• Tien fietstochten hebben een totale lengte van 387,4 kilometer, waarvan de kortste 13,7 km en de langste 63,4 km lang is.
• De twaalf wandeltochten hebben een totale lengte van 134,5 kilometer, waarvan de kortste 4,6 km en de langste 15,9 km lang is.
• De veel langere 'Fiets-Turfroute' door Zuidoost-Fryslân heeft een totale lengte van 225 kilometer.

De 23 tochten hebben derhalve een totale lengte van 746,9 kilometer. We zijn van plan die afstand te bewandelen in 36 dagetappes, variërend tussen de 15 en 33 kilometer per dag, zo mogelijk in combinaties van (delen) van die wandeletappes en fietsetappes.

Rondje Appelscha

Vandaag zijn we van plan om het grootste, zuidelijke rondje van de 37,6 kilometer lange Fietsroute 1 te bewandelen, van Appelscha via Ravenswoud en Oude Willem, en daarna weer terug naar Appelscha, met een lengte van 21,3 kilometer.

We vertrekken daartoe vanuit Feinsum om 7:50 uur, en rijden dan met de auto naar de vaart die door Appelscha stroomt. Op de parkeerplaats aan de Vaart Zuidzijde van Appelscha laten we onze auto achter.

Bij vertrek vanmorgen in Feinsum vroor het 2 graden, en in Appelscha is de temperatuur bij aankomst om 13:20 uur inmiddels opgelopen naar 0 graden Celsius, rond het vriespunt.

Het is de hele dag grotendeels zonnig, en het waait nogal koud. Gelukkig blijft het droog, maar de gevoelstemperatuur ligt wel enkele graden onder nul. Het is overigens mooi winterwandelweer vandaag.

Eerst naar Ravenswoud

Om 9:00 uur gaan we in Appelscha van start bij de brug van het Bovenstverlaat, de vaart over van de zuidzijde naar de noordzijde, om dan in westelijke richting Appelscha uit te lopen langs de vaart.

Bij de Bruggelaan aangekomen, gaan we het Zuideinde op, om dan direct daarna rechtsaf te slaan, de Willemstad op.

Na enkele bochten gaat deze weg over in een smal verhard fiets- en wandelpad door een mooie singel parallel aan de Boksloot.

Dit pad komt uit bij Bokslootsweg die we in noordelijke richting langs de Eerste Wiek volgen tot aan de brug over de Eerste Wiek, waarmee we die brede vaart oversteken, en de bebouwde kom van Ravenswoud binnen wandelen.

Terug naar de vaart van Appelscha

Over de Compagnonsweg doorkruisen we Ravenswoud. Aan het eind van het dorp staat het roestvrijstalen kunstwerk 'De Pauw' van de Oostenrijkse kunstenaar Hein Mader aan de kopse kant van de Eerste Kruuswiek.

We vervolgen de Compagnonsweg langs de Eerste Kruuswiek, waarop voor een groot deel een laagje ijs ligt van de lichte nachtvorst van de afgelopen nachten.

Aan de overzijde van de Eerste Kruuswiek ligt een bosgebied dat in een haaks blokkenpatroon is doorsneden door wijken. 

Vanaf de weg kun je wel zien dat het bosgebied een broekbos is, waar veel bomen grotendeels in het water staan of in een hoge grondwaterstand in dit moerasachtige gebied.

Vlak vóór de Fries-Drentse provinciegrens buigt de Compagnonsweg af naar het zuiden, en blijven we die weg volgen, totdat we weer terugkomen aan de noordzijde van de vaart die westelijker Appelscha doorsnijdt.

Pauzes bij Alkenhaer en Boscamping

Bij de Bovendraai kruisen we de vaart, om dan na een eindje op de Vaart Zuidzijde de Tolhekslaan op te draaien, in zuidelijke richting.

Aan het eind van de Tolhekslaan gaan we rechtsaf de Drentse Weg op. Het is zo langzamerhand wel tijd voor onze eerste (koffie)pauze. Daartoe zoeken we een geschikte zitplek uit de wind en in de zon, en die vinden we uiteindelijk op een bankje bij de receptie van Camping Alkenhaer.

Een eindje voorbij deze koffiepauzeplek gaan we de Tilgrupsweg op, en verderop gaan we in een nagenoeg rechte lijn over een smal fiets- en wandelpad om rechtdoor te steken naar de Tilgrupsweg.

Op de Tilgrupsweg aangekomen, gaan we daarop verder om ten zuiden van Appelscha door een tunneltje onder de Twee Provinciënweg (de N381) door te gaan.

Dan komen we op de Oude Willem. Voorbij Huize Oude Willem gaat een smal fiets- en wandelpad het bos in, dat we op gaan om door het bosgebied ten zuiden van de Apenpoel naar de Boscamping Appelscha te lopen. Het Bospaviljoen is gesloten, maar gelukkig is het speelhuis ernaast wel open, waar we even naar binnen kunnen voor een korte sanitaire pauze.

Daarna laten we de Boscamping Appelscha achter ons op de Oude Willem.

Terug naar Appelscha

We draaien van de Oude Willem af, om dan door het bosgebied van Het Groote Veen te gaan, waarin we ook langs een mooie, langgerekte veenplas komen. 

Vervolgens gaat het in noordoostelijke richting verder door een mooi bosgebied, waar we op verschillende plekken langs het pad mooi bemoste boomstronken zien.

Nog eens weer kruisen we de N381, want we moeten weer terug naar Appelscha. Daar gaat de Oude Willem over in de Bosberg, die we voortdurend in noordelijke richting volgen, totdat we op de Boerestreek bij de VVV van en in Appelscha aankomen.

Vanaf die rotonde hoeven we dan alleen de lange Van Emstweg te volgen door Appelscha, op weg naar de vaart die door het centrum van Appelscha stroomt.

Aan de Vaart Zuidzijde vinden we tegenover het het winkelplein een aangename zitplek in een abri aan de vaart, in de luwte en heerlijk in de zon.

Tot slot hoeven we dan nog maar een eindje langs de vaart naar het Bovenstverlaat te lopen, overigens een nogal koud stukje, want niet in de zon, maar wel pal in de koude winterwind. 

Om 13:20 uur stappen we in de auto, en rijden we naar Drachten voor een bezoek aan mim. Aan het eind van de middag rijden we terug naar huis.