Friesland voor lanterfanters - deel 3

Cover van de wandelgids

Maandag 10 september 2012

Wandelen in Fryslân is populair
‘Slow Tourism’ wint aan belangstelling, ook in Nederland. Langeafstandswandelen – bijvoorbeeld - is momenteel in. Wandeltochten in het hele land, en zeker ook in Fryslân, trekken grote aantallen wandelaars; denk maar aan de succesvolle vierjaarlijkse Slachtemarathon. Ook de wandelroute van het Fries-Overijsselse Jabikspaad geniet een groeiende naamsbekendheid. Dit jaar verscheen al weer de zesde druk van de populaire wandelgids van dit Friese pelgrimspad. Fryslân biedt steeds meer wandelaars aangename wandelingen. Wandelen in grote en kleine groepen, in tweetallen en individueel wint nog steeds aan populariteit.

Wandelserie voor lanterfanters
Op die golf bewoog natuurjournalist Fokko Bosker mee. Bosker schreef inmiddels vier wandelgidsen voor gevarieerde wandelroutes door de provincie Fryslân. De serie van de eerste drie wandelrouteboekjes is uitgegeven met als titel: 'Friesland voor lanterfanters; een voetreis door natuurlijk Friesland in dertig dagen'. De daaraan toegevoegde vierde routegids kreeg als ondertitel: 'een voetreis rond natuurlijk Leeuwarden in 10 dagen'. Dit vierde deel verscheen in het jaar 2010.

De eerste drie deeltjes kwamen in het jaar 2007 uit.

• Deel 2 met tien wandelingen over totaal 267 kilometer door Oost-Fryslân beschreef ik in mijn weblogbericht van 1 november 2011.

Deel 3
Inmiddels – na gisteren - hebben Durkje en ik ook alle tien wandelingen van het derde deel van deze wandelserie gelopen. Het derde deel van 'Friesland voor lanterfanters' biedt tien dagmarsen door mooie dorpen en landschappen in de ‘Fryske Greidhoek’ en in zuidwest-Fryslân. Je dwaalt over groene ‘greiden’ (grasland) en langs de Friese meren en over de IJsselmeerdijk. Je gaat over wandelpaden door het laagveenmoeras van De Deelen en krijgt volop gelegenheid om wandelend kennis te maken met het bosrijke Gaasterland en met de Pingjumer Gouden Halsband, te midden van de Friese vette kleigronden.

Achtergrondinformatie
Elke dagwandeling heeft een thema. De routes worden beknopt beschreven en in grote lijnen met een globale wegenkaart ondersteund. De wandelroutes zijn helaas niet bewegwijzerd, hetgeen het niet gemakkelijk maakt om de route exact volgens de beschrijving en de kaart te bewandelen. Fokko heeft bij elke wandelroute ook enige achtergrondinformatie geschreven, met informatie over bijvoorbeeld natuur & landschap, flora & fauna, cultuur & geschiedenis, gehuchten & dorpen, wonen & werken, bewoners en toeristen, waterwegen en monumenten; nu eens kritisch, dan weer lyrisch.

West-Friesland
Deel drie laat je een grillige lus door Fryslân lopen: vanuit Heerenveen, via Sloten, Stavoren, Koudum, Hindeloopen, Workum, Makkum, Sneek, Bolsward, Leeuwarden, Akkrum, en weer terug naar Heerenveen. De wandelingen hebben een gemiddelde afstand van 27,1 kilometer, variërend van 22 tot 34 kilometer per dag, in totaal dus 271 kilometer.

Tien wandelroutes
Op onderstaande data bewandelden en beschreven (zie onderstaande weblinks) Durkje en ik de volgende tien routes van deze wandelgids:
1. Op 14 november 2008 van Heerenveen naar Sloten, 27 kilometer;
2. Op 3 april 2009 van Sloten naar Bakhuizen, 27 kilometer;
3. Op 10 april 2009 van Bakhuizen naar Hindeloopen, 26 kilometer;
4. Op 19 april 2009 van Hindeloopen naar Makkum, 23 kilometer;
5. Op 29 mei 2009 van Makkum naar Allingawier, 31 kilometer;
6. Op 21 oktober 2009 van Allingawier naar Sneek, 26 kilometer;
7. Op 27 mei 2012 van Sneek naar Easterlittens, 28 kilometer;
8. Op 7 juni 2009 van Easterlittens naar Wergea, 22 kilometer;
9. Op 9 september 2012 van Wergea naar Terherne, 27 kilometer;
10. Op 25 september 2011 van Terherne naar Heerenveen, 34 kilometer.

Friese Hofjes

Zaterdag 12 juni 2010

Verspreid door de hele provincie Fryslân staan huizen, die gebouwd zijn uit liefdadigheid. Vanaf de late Middeleeuwen tot in de 20e eeuw bouwden bijvoorbeeld rijke Friezen en kerkbesturen als “goed werk van barmhartigheid” woningen voor armlastige ouden van dagen en voor zogenaamde proveniers. Proveniers zijn ouderen, die - als een soort van oudedagsverzekering - een verzorgd leven voor zichzelf “kochten” door voortijds een bedrag te schenken of te legateren. Ze woonden in onder andere gasthuizen, hofjes, diaconiehuizen en armenhuizen. Vaak waren deze gasthuizen gebouwd rond een tuin, ook wel “bleek” genoemd. Armen woonden daarin – zoals dat destijds werd genoemd – “om Godswil”, ofwel: gratis. De veelal strenge regels van arbeid, bezinning, kerkgang, gebed en andere huisregels namen de gasthuisbewoners doorgaans volgzaam en voor lief op de kost toe.

In 2007 publiceerde de Friese Pers Boekerij het boek “Friese Hofjes” met als ondertitel “Gasthuizen, Diaconiehuizen en Armenhuizen”. De twee architectuurkenners Peter Karstkarel en Leo van der Laan bespreken in dit boek zo’n 50 – doorgaans nog steeds bestaande - liefdadigheidswoningen en -wooncomplexen in Fryslân. Speciale aandacht schenkt het boek ook aan de her en der nog terug te vinden resten van andere, inmiddels verdwenen hofjes. De vele illustraties en de grote aandacht voor de ontstaansgeschiedenis èn het architectonische belang van deze Friese wooncomplexen maken van dit boek een uniek standaardwerk over de gasthuizen in Fryslân. Het boek laat de lezer veel zien en lezen over de geschiedenis van de woonzorg voor de medemens, zoals weduwen & weduwnaars, minderbedeelden & welgestelden en alleenstaanden & oudere echtparen en voor “oververmoeide vrouwen”.

Karstkarel en Van der Laan beschrijven in dit boek met als architectuurhistorisch perspectief onder andere:
- Gasthuizen van particuliere stichtingen;
- Jonge gasthuizen;
- Diaconale stichtingen en stichtingen van vergelijkbare organisaties;
- Armenhuizen, gesticht door de plaatselijke overheid.

Na een inleidend hoofdstuk nemen de auteurs de lezer mee door de provincie naar de volgende hofjes, gasthuizen, diaconiehuizen en armenhuizen in:
- Akkrum: Coopersburg en Welgelegen;
- Arum: Diaconiehuizen;
- Beetsterzwaag: Diaconie Armenhuis en Van Teylens Fundatie;
- Bolsward: Hendrik Nanneshof, Huize Martinus en Sint-Anthonygasthuis;
- Damwoude: Talmahoeve;
- Dokkum: Laurentiusgasthuis;
- Dronrijp: Armenhuizen en Gasthuis Vredenhof;
- Franeker: Stadsarmhuis en Armenhuisjes van de diaconie, Westergasthuis, Gast- en Weeshuis Godsacker;
- Hallum: Diaconiewoningen;
- Harlingen: Hervormd Rusthuis en Sint-Annahof;
- Kollum: Bethesda en Oostenburg;
- Leeuwarden: Bollemanskamers, Boshuisengasthuis, Fundatie Fribourg, Gabbemagasthuis, Gosen hofje, Hillemakamers, Hofwijck, Liefdes- of Sint-Frederikusgesticht, Luilekkerland, Marcelis Govertsgasthuis, Nieuw Sint-Anthonygasthuis, Oude Sint-Anthonygasthuis, Poptakamers, Ritske Boelemagasthuis en Stadsarmhuis;
- Marssum: Poptagasthuis;
- Menaldum: Armhuis;
- Noardburgum: Armhuis;
- Oudeschoot: Julia Jan Woutersstichting;
- Pingjum: Diaconiegebouw en –huisjes;
- Sint-Annaparochie: De Vlaswiek;
- Sint Nicolaasga: Wilhelminaoord;
- Sloten: Van der Wal’s Rusthuis;
- Sneek: Armhuis, Cruysebroederhof en Nieuw Frittemahof;
- Swichum: Aytta Godshuis;
- Tytsjerk: Stichting op Toutenburg;
- Veenwouden: Talmahuis;
- Vlieland: Armhuis of Diaconiehuis;
- Vrouwenparochie: Armhuis;
- Warten: Armhuis;
- Wergea: Popmagasthuis;
- Workum: Huisjes aan het Skil.

Lanterfanten over Route 3.2 van Sloten naar Bakhuizen

Vrijdag 3 april 2009

Weerman Gerrit Hiemstra van het NOS-Journaal betitelt deze dag in het achtuurjournaal als officieel de eerste warme dag van dit jaar, want de temperatuur van 20 graden Celsius werd vandaag voor het eerst in 2009 overschreden. Op deze inderdaad warme dag (om 18.00 uur was het nog steeds 19 graden Celcius) lopen Durkje en ik van Sloten naar Bakhuizen, vanuit het merengebied gaan we Gaasterland binnen, over een afstand van 27 kilometer.

De ene auto parkeren we in Bakhuizen en dan rijden we met de andere auto naar de startplaats Sloten - één van de elf Friese steden -, waar we eerst in het feestelijke Sloten in de vroege ochtendzon op het terras genieten van een kop koffie. Vanmiddag starten hier de festiviteiten in het kader van het eeuwfeest van de Friese Elfstedenvereniging. Ondernemers en gemeentewerkers zien we hier en daar druk in de weer om alles op tijd gereed te hebben voor de komende feestavond in dit pittoreske stadje.

Buiten Sloten gaat we eerst langs het Slotergat en dan via een smal pad door een hoogopgaande rietkraag langs de oever van het Slotermeer, waarna we door de Coehoornspolder, langs het Menno van Coehoornbos uiteindelijk op de Menno van Coehoornweg arriveren in Wijckel, het dorpje waar in het koor van de dorpskerk met de uit de kluiten gewassen kerktoren een wit praalgraf is van de wereldberoemde vestingbouwer Menno van Coehoorn. Dan gaat de route verder via Bargebeck en Delburen door de Bremer Wildernis naar de klokkenstoel op de begraafplaats van Ruigahuizen.

Daarna volgt een groot aantal bospaden door de Starnuman bossen, langs Kippenburg, over de Schaarslijpersbrug, door het bos Elfbergen en langs de zandput Wyldemerk naar het dorp Oudemirdum. Bij Rijs gaan we het Rijsterbos in. Voorbij het Vredestempeltje passeren we een oude, majestueuze beuk in dit oude bos, een natuurreservaat, dat in eigendom is van It Fryske Gea. Na een behoorlijke klim over gaasten en kliffen komen we uit bij het Mirnser Klif, waar we geruime tijd tussen de andere badgasten op het strand langs het IJsselmeer vertoeven in de warme middagzon.

Aan het eind van de middag wandelen we langs de zoom van het Rijsterbos door naar Bakhuizen, waar we bij camping De Wite Burch de auto afhalen, om vervolgens via Sloten weer naar huis terug te keren.

Lanterfanten over Route 3.1 van Heerenveen naar Sloten

Vrijdag 14 november 2008

Uit het derde deel van de wandelgids "Friesland voor lanterfanters" (Fokko Bosker, 2007) kiezen Durkje en ik vandaag de 27 kilometer lange voetreis van Heerenveen naar Sloten; route nummer één.

Van het trein-/busstation van Sportstad Heerenveen gaan we eerst naar Nijehaske. Langs het Heerenveense kanaal lopen we naar het oude sluiswachtershuisje bij de voormalige sluis van It Ketting. Dan over de Veenscheiding naar het Nannewijd. Met een grote bocht lopen we eerst door Oudehaske en dan over het Peter Tazelaarpad door de polder aan de noordzijde om deze grote, ondiepe veenafgraving heen naar de Haulsterbossen. In dit bosperceel passeren we het Droppingsveld 1944/1945 waar de Geallieerden in de Tweede Wereldoorlog regelmatig containers met wapens en noodrantsoenen dropten ten behoeve van het Friese verzet tegen de Duitsers.

Tussen de A50 (Joure > Lemmer) en de voormalige vuilstort bij Ouwsterhaule door en daarna onder de snelweg door komen we langs een kanaal wandelend bij Zuivelfabriek Vreugdenhil in Scharsterbrug. En daarna over de voormalige trambaan (van Joure naar Lemmer) in de richting van Sint Nicolaasga. Vóór Sint Nicolaasga nodigt de herfstig gekleurde oprijlaan van hotel-restaurant De Oorsprong ons voor een grote mok "sûkelarjemolke mei slachrjemme". Een echte aanrader als je - zoals wij vandaag - bijkans de hele dag in een miezerige motregen loopt.

Zelfs over de rabatten van de Vegelinbossen kunnen we nauwelijks de voeten in de wandelschoenen droog houden. Langs Idskenhuizen en door Sint Nicolaasga en Finkeburen komen we bij Spannenburg bij de grote, hoge brug over het Prinses Margrietkanaal en aan de overzijde langs de 140 meter hoge zendmast, waarvan ongeveer de bovenste helft aan het zicht is onttrokken door de laaghangende bewolking.

Van Spannenburg wandelen we dan over het fietspad via Tjerkgaast naar Sloten. In Frieslands kleinste stad kopen we bij het postagentschap een strippenkaart, waarna we met de bus van Sloten weer terug naar Heerenveen rijden, waar we vanmorgen onze auto hebben geparkeerd.