Wat hebben dinosauriërs te maken met het sluiten van de universiteit van Franeker?

Donderdag 29 oktober 2026

 

Tonen van de aangeboden brief over de sluiting van de Universiteit van Franeker

Paleontologie en Franeker

Vanavond neemt wetenschapshistoricus Ilja Nieuwland ons tijdens de avond van de Vrienden van Tresoar in Tresoar te Leeuwarden mee in een stukje geschiedenis van de paleontologie. 

Voorafgaand en ook aansluitend vertelt Tresoar-directeur Arjen Dijkstra over de sluiting van de Universiteit van Franeker in 1811. 

Dat zijn wel twee heel verschillende onderwerpen, die toch met elkaar samenhangen. 

Hoe? 

Dat wordt duidelijk als vanavond het bestuur van de Stichting Freonen fan Tresoar zijn vriendengeschenk voor 2026 aan Tresoar aanbiedt.

Lezing van Arjen Dijkstra over de sluiting van de Universiteit van Franeker 

Arjen Dijkstra (1979) is directeur van Tresoar en promoveerde op een onderzoek naar wiskunde in Fryslân, met name aan de Universiteit van Franeker, in de zeventiende eeuw. Hij steekt als eerste van wal.

De 'Academia Franekerensis' was van 1585 tot 1811 de universiteit in de Friese stad Franeker, van start gegaan in de Mariakapel van Franeker.

Deze sluiting was en is nog steeds een pijnlijk punt voor veel Friezen. Dat heeft deels te maken met het cadeau dat Tresoar vanavond krijgt van de vrienden van Tresoar.

• Na Leuven (nu België) kreeg in 1575 Leiden de eerste universiteit in het noorden van toenmalig Nederland, hetgeen bij de Spanjaarden bevochten moest worden. 
• Het christendom en de religie speelden een belangrijke rol bij de oprichting en de instandhouding van universiteiten. 
• Harderwijk kreeg een hogeschool in het jaar 1600. Die hadden geen promotierecht, wat Franeker – opgericht in 1585 – wel had. Zo kwamen overal in Nederland hoger onderwijsinstellingen, vooral ook gericht op het opleiden van predikanten, en medici.
• Het ging de Franeker Universiteit heel goed, als een fantastische instelling voor de opleiding van theologen, van bijvoorbeeld Balthasar Bekker, die als dominee heel invloedrijk is geweest in zijn ambt. 
• Bij de opheffing van de Franeker universiteit is de universiteitsbibliotheek overgedragen aan de voorganger van Tresoar, dus Tresoar heeft nu een imposante bibliotheek in huis. 
• Begin 18e eeuw was de universiteit ook befaamd vanwege de studie van de praktische wiskunde, bijvoorbeeld ook gericht op de opleiding tot landmeters.

Aardbevingen, autoriteit, salamanders en dinosauriërs 

Daarna volgt de lezing van Ilja Nieuwland over  aardbevingen, over de autoriteit van Cuvier, over salamanders en dinosauriërs, en daarmee ook de relatie met de paleontologie.

De wetenschaps-historicus Ilja Nieuwland (1970) is verbonden aan het Huygens Instituut van de Koninklijke Nederlandse Academie voor Wetenschappen in Amsterdam. Daar ontwikkelt hij digitaal gereedschap voor historici in Nederland. Hij schrijft artikelen en boeken over onder andere paleontologie en promoveerde op een onderzoek over de invloed die de schenkingen aan Europese musea van gipsen afgietsels van een Diplodocus-fossiel door de Schots-Amerikaanse weldoener Andrew Carnegie in de vroege twintigste eeuw hadden op de Europese wetenschap.

Paleontologen doen wetenschappelijk onderzoek over het leven uit het geologische verleden, zulks aan de hand van fossielen en sporen van organismen.

• De zeebeving van 1755 in Lissabon had ongeveer een hevigheid van 8 op de schaal van Richter. Dat leidde tot een aardbeving in Lissabon, waarmee de stad grotendeels (zo’n 80%) werd verwoest. Dat leidde overigens ook tot plunderingen en allerlei andere narigheid in de stad. 
• Dit riep het vraagstuk op hoe die aardbevingen ontstonden. Men wilde dat verklaren als een natuurlijk fenomeen. Anderen wezen daarentegen op de mogelijke straf voor de ondraaglijke zonden van de mens van die tijd. 
• De lage stad van Lissabon werd volgens strikt geometrische patronen herbouwd, en vooral ook aardbevingsbestendig, zoveel mogelijk conform rationalistische criteria volgens de kenmerken van de Verlichting. Veel werd strak gebouwd, zonder al te veel decoraties. Bij een tweede aardbeving later bleek er veel minder schade te zijn, dus kennelijk heeft deze bouwstijl wel geholpen.
• Voltaire beschreef die Lissabonse aardbeving, en kreeg veel aandacht voor zijn boek daarover, niet alleen onder filosofen, maar ook onder bestuurders.
• Daarna kwam de Franse Revolutie in 1789 en kwam de overgang naar een meer rationalistische wereld. In die tijd werden bijvoorbeeld standaarden gesteld, zoals bijvoorbeeld voor afstanden. 
• Georges Cuvier (1769-1832) – een niet-Franse protestant – maakte carrière in Frankrijk. Cuvier was heel goed in het uitleggen van de natuur, en in het leggen van de verbanden in de natuur, zelfs verdergaand dan op de wijze waarop er toen al over werd gedacht. Hij probeerde ook het diverse Franse onderwijs te standaardiseren. Hij krijgt op zijn denkbeelden toch ook wel heel veel sociale kritiek. Toch wordt hij bij heel veel vraagstukken betrokken, maakt daarbij gebruik van zijn autoriteit en zijn machtspositie en van zijn toch wel autoritaire karakter. Hij is overigens wel gevoelig voor zijn positie in de maatschappij.  
• Hij is ook bekend geworden als een soort vader van de paleontologie. Hij komt met de stelling dat dieren ook kunnen uitsterven, zoals olifanten, mammoeten en mastodonten. Hij neemt afstand van Lineüs, de hoofdautoriteit van de bestudering van dierenleven. Cuvier gebruikt zijn autoriteit bij zijn stelling dat diersoorten kunnen uitsterven. 

- Lamarck schreef over de overerving van eigenschappen.

- Darwin zegt dat de niet-aangepaste dieren doodgaan, en dat de wel aangepaste dieren blijven bestaan.

- Geoffroy St. Hilaire spreekt over de eenheid qua organische compositie.

• Cuvier is echter meer van de school die stelt dat de functie van het dier de vorm van het dier bepaalt. Uitsterven gebeurt volgens hem in catastrofes. En het opbouwen van iets nieuws wordt dan aan God toegeschreven.
• De autoriteit van Cuvier is ondanks zijn missers toch wel heel lang intact gebleven.
• Als hij onder druk wordt gezet is hij niet bereid concessies te doen, maar zonder of met minder druk wilt hij nog wel eens meebewegen met zijn critici.
• Hij was eigenlijk de eerste maatschappelijke wetenschapper.

3. Arjen Dijkstra

Dan gaat Arjen Dijkstra verder: deze Cuvier wordt ondermeer naar Franeker gestuurd om te onderzoeken of de Franeker universiteit al dan niet open moet blijven.

Napoleon vraagt zich namelijk af of al die kleine universiteiten wellicht niet wat efficiënter kunnen gaan werken. Cuvier moet dat onderzoeken, en gaat langs Europese instellingen voor hoger onderwijs in Napoleons rijk.

Friezen schenen en bleken volgens Cornelii Ekama bijzonder vaardig in de wiskunde, dus wellicht zou Franeker open kunnen blijven als ze zich zouden specialiseren in de wiskunde. De rector vraagt om de Franeker universiteit niet te sluiten, maar om daarentegen meer te gaan investeren in deze Franeker universiteit. 

Cuvier schrijft dan op waar de Franeker universiteit goed in in, bijvoorbeeld in het opleiden van landmeters. Cuvier had wel degelijk oog voor de kwaliteiten van de universiteit van Franeker (en  van Groningen). 

Toch bleef de Groninger universiteit open, en gaat  de Franeker Universiteit dicht. 

Cuvier schreef in 1811– met groot verdriet - een brief over de sluiting van de Franeker Universiteit. En díe originele brief krijgt Tresoar vanavond officieel aangeboden door de Freonen van Tresoar. 

Vijf jaar later gaat de Franeker universiteit weer open, echter nu als hogeschool, waar dan nog 35 jaar mensen worden opgeleid in een HBO-achtige opzet.

Het archief en de bibliotheek van de voormalige Franeker  universiteit liggen hier in Tresoar; het meubilair van de universiteit is achtergebleven in Franeker. 

Volgens Arjen Dijkstra heeft de Franse Georges Cuvier twee missers gemaakt, namelijk:

1. Op het terrein van de paleontologie miste hij de kans om een dinosauriër te definiëren;

2. Op het terrein van hoger onderwijs miste hij de kans om de universiteit van Groningen te sluiten, in plaats van die van Franeker.

In een interview dat hierop volgt, wordt Arjen Dijkstra gevraagd waarom hij het origineel van deze brief van Cuvier zo graag wilde hebben, en hoe hij tot het idee kwam om de Freonen van Tresoar te vragen om deze brief voor Tresoar te kopen. 

Het bleek trouwens niet eens zo’n groot probleem te zijn om deze brief aan te kopen via een veiling. Die kostte namelijk nog geen duizend euro. Het veilingburo heeft trouwens niet willen vertellen uit welke particuliere collectie deze brief afkomstig is.