Tichelpad - Hannekemaaierspad van Delfzijl naar Termunten

Vrijdag 4 september 2026

 

Harde wind en regen op de zeedijk bij het Eemshotel van Delfzijl

Stichting Hannekemaaierspad

De Stichting Hannekemaaierspad is opgericht om cultuurhistorisch waardevolle wandelpaden te behouden. Om haar doel te bereiken, houdt deze stichting zich sinds 1999 bezig met het ontwikkelen van een wandelpadennetwerk van meerdaagse trektochten, die zijn gebaseerd op de historische reisroutes van de zogenoemde Hannekemaaiers, de trekkende seizoen-arbeiders die al vanaf circa 1600-1650 vanuit Duitsland in Nederland kwamen werken.

Deze stichting vindt het belangrijk dat de bovengenoemde cultuurhistorische paden blijven bestaan, want anders dreigen die meestal onverharde paden in rap tempo te verdwijnen. De stichting beijvert zich er derhalve voor om deze oude wandelpaden op te sporen, teneinde die cultuurhistorische wandelpaden op te nemen in wandelroutegidsen. Zo neemt de bekendheid ervan toe, en worden deze oude paden weer en meer belopen. 

Tichelpad – Hannekemaaierspad van Groningen naar Termunten

Eén van de wandelgidsen van het Hannekemaaierspad beschrijft de 95 kilometer lange trektocht van de Nederlandse stad Groningen naar het Groningse dorpje Termunten, beginnend bij de Martinitoren in de Groninger provinciehoofdstad en eindigend bij de Ursuskerk in Termunten. 

Deze wandelgids legt aan de westzijde in de stad Groningen ook de verbinding met het Hannekemaaierspad van Groningen naar Leeuwarden.

Durkje en ik hebben bij de voorbereiding gebruik gemaakt van de Nederlandstalige digitale versie, en in het veld van de foutdruk van de Duitstalige eerste drukwerkversie van deze wandelgids, beide uitgegeven in het jaar 2021.

Dit Hannekemaaierspad van Groningen naar Termunten kreeg de naam: Tichelpad, verwijzend naar steenbakkers, steenovens en steenfabrieken.

Traject 5 van Delfzijl naar Termunten

Vandaag bewandelen Durkje en ik de vijfde van onze vijf trajecten van dit Tichelpad van Groningen naar Termunten, over een afstand van circa 16,8 kilometer, van Delfzijl naar Termunten. 

Daartoe staan we op om 6:00 uur en vertrekken we vanmorgen om 7:30 uur met de auto vanaf Camping Ekenstein in Appingedam, dat voor deze vijf etappes onze uitvalsbasis is, om naar Termunten te rijden, waar we de auto parkeren nabij de plaatselijke bushalte.

Met een achtpersoons busje rijden we dan conform de dienstregeling van 8:12-8:41 uur naar het bus-/treinstation van Delfzijl.

Bij vertrek vanmorgen in Appingedam is het 16 graden Celsius, en we staan aan het begin van een dag met onstuimig weer. De temperatuur stijgt naar 18 graden Celsius aan het eind van de etappe. Vandaag waait het hard en het regent veelvuldig en af en toe stevig, dus alleszins onstuimig weer. Droog blijven in regenkleding is door dit ruige weer geen optie; aan het eind van de wandeldag is alles derhalve nat.

Start bij de Kruiskerk van Delfzijl

We komen vanmorgen aan op de hoek van de Stationsweg en de Waterstraat in Delfzijl. Het regent al, dus de regenkleding moet direct aan. Maar voordat we de regenkleren aantrekken, steken we de Stationsweg over om bij Hotel Restaurant Boven Groningen eerst een kop koffie te drinken, alvorens we vertrekken. Binnen trekken we ook de regenkleding aan, en dan gaan we op stap, door de Noordersingel en de Singel naar de Rijksweg. Op de Singel passeren we de voormalige synagoge van Delfzijl.

Om 9:10 uur gaan we van start gaan vóór de Kruiskerk aan de Menno van Coehoornsingel, waar we gisteren onze route onderbraken.

Vijf minuten later passeren we het gebouw van de voormalige zeevaartschool Abel Tasman.

Aan de Koningin Julianalaan komen we langs het mozaïek van de Kiepkerel, die mooi past in het kader van het Hannekemaaierspad dat we deze week bewandelen.

Daarna gaan we de Landstraat in om een stukje door het stille winkelcentrum van Delfzijl te lopen.

We gaan de Kustweg op, de straat waaraan ik acht jaar heb gewoond, waarvan vier jaar met Durkje samen, en dan lopen we om het MuzeeAquarium heen naar de zeedijk.

Als we bovenop de zeedijk lopen, passeren we het Eemshotel terwijl de regen en wind om ons heen geselt.

Over de stadsmuur van de Delfzijlse schans lopen we tussen het centrum rechts van ons en het haventerrein links van ons.

De kerk en de Ripperda’s van Farmsum

Bij de ingang van de bebouwde kom van Farmsum gaan we van de zeekademuur af, en wandelen we op de Nieuweweg langs het boezemgemaal De Drie Zijlen Delfzijl uit en daarmee Farmsum in.

Op de Pastorietuin bereiken we de majestueuze kerk van Farmsum. Tot onze verrassing blijkt de kerkdeur niet op slot te zijn, en als we er binnen gaan, ontmoeten we in de hal van de kerk drie mannen, waarvan twee van het plaatselijke College van Kerkrentmeesters, en een mij bekend voormalig hoofd der school van Delfzijl. We horen dat ze hier op dit moment zijn in het kader van de overdracht die plaatsvindt van deze markante kerk naar de stichting Groninger Kerken. Omdat een medewerkster van het Utrechts Catharijne Convent momenteel bezig is om een inventarisatie in woord en beeld te maken van alle roerende goederen hier in de kerk, zijn we hier nu bij wijze van uitzondering op een doordeweekse dag welkom, en worden wij in de gelegenheid gesteld om het interieur van de kerk te bezichtigen, hetgeen we graag doen. 

Bijzonder is de ronde vorm van de opstelling van de kerkbanken in deze kerk.

Ook bijzonder zijn de grafzerken die bij de recente restauratie van deze kerk uit de kerkbodem zijn gelicht, en die hier nu vertikaal zijn opgesteld langs de kerkmuren.

Van de beroemde familie Ripperda liggen er ook twee enorme grafzerken in het koor van de kerk. We krijgen een uitgebreide toelichting bij de zerken, over de restauratie en over de geschiedenis van deze kerk.

Na deze lange onderbreking hervatten we buiten in weer en wind onze route, en lopen we door Farmsum langs onder andere de voormalige locatie van de Ripperdaborg en de eeuwenoude Joodse begraafplaats (1655) naar de Binnenhoofd Brug van de Zeesluis van Delfzijl.

Door Weiwerd en langs Heveskes

Bij deze zeesluis moeten we tamelijk lang wachten, omdat een groot schip van buitengaats naar binnengaats gaat, en direct erna een ander schip vanuit het Eemskanaal de zee (Eems) op gaat.

Als de brug zich dan uiteindelijk weer sluit, steken we het Eemskanaal over, en doorkruisen we de wierde van het sinds 1972 voormalige Groningse dorpje Weiwerd, dat in de tweede helft van de vorige eeuw moest wijken voor de oprukkende industrie van Delfzijl.

Nagenoeg alle huizen zijn in de loop der tijd afgebroken, in de beplanting is de oude wierdestructuur inmiddels zichtbaar gemaakt, en het oude kerkhof ligt nog aan de doorgaande Heemskesweg.

Op de Oosterwierum lopen we langs de Oosterhornhaven. Links van ons zien we in de verte nog het eeuwenoude kerkje van Heveskes, dat nog resteert van het dorp Heveskes, dat in dezelfde tijd ook moest wijken voor de industrieplannen van Delfzijl.

Vanaf de Sluis Walleweer lopen we de stromende regen langs rijen windturbines en zonnepanelen naar de zeedijk.

Eveneens verdwenen dorp Oterdum

Over de asfaltweg aan de voet van de zeedijk lopen we op en neer naar het Monument voor het Verdwenen Dorp Oterdum. Ook dit vroegere dorp Oterdum moest wijken voor industrie en voor het verhogen van de zeedijk.  

Er zijn geen huizen meer, en ook geen kerk. De graven rond de kerk zijn niet verwijderd, maar de grafstenen zijn enkele meters hoger in en op de zeedijk herplaatst boven de oorspronkelijke graven.

Erbij staat een monument op de dijk, de zogenoemde Hand van Oterdum. Dit is helaas niet meer de oorspronkelijke bronzen versie van het kunstwerk, omdat dat bronzen beeld jaren geleden is gestolen. Inmiddels er er een nieuwe versie – maar nu in kunststof – herplaatst.

Het monument van hand en grafzerken herinnert ons aan het oude Oterdum van voorheen op deze plek aan zee.

Dit is ook de plek waar vroeger (vóór 1600) de veerboot voer tussen Nederland (Oterdum) en Duitsland (Emden), ook in de tijd dat de Hannekemaaiers en de tichelaars heen en weer reisden over de Eems.

Vis op vrijdag in Termunterzijl

Vervolgens lopen we over de Valgenweg richting Borgsweer. 

Toch gaan we Borgsweer niet in, omdat we naar links afbuigen door een bosperceel in de richting van Marinapark Zeestrand. 

Over het voetpad langs het Termunterzijl-diep lopen we naar de zeesluis van Termunterzijl.

Langs de Boog van Ziel op de Oude Sluis krijgen we het zicht op de jachthaven van Termunterzijl.

Tot nu toe hebben we zonder pauze zo’n vier uren aaneen gelopen, dus het is hoog tijd voor de lunchpauze. Daartoe gaan we Vispaleis Westerhuis binnen, waar we genieten van kibbeling met koffie, een heerlijk warme lunch zonder harde wind en regen.

Langs het museumgemaal willen we conform de aangegeven wandelroute de doorsteek over de brug van het Benedenhoofd van de Nieuwe Sluis maken, maar die ophaalbrug staat open, dus de doorsteek naar het Gemaal Rozema van Termunterzijl is niet mogelijk.

Daarom maken we de oversteek over de Termunterzijlbrug, om dan volgens de aangegeven route langs het Binnenmeer Termunterplas te lopen naar de voet van de zeedijk, vanwaar we het mooi uitzicht krijgen op Termunten met haar dorpskerk.

Bestemming Ursuskerk in Termunten 

Vanaf de zeedijk nemen we tot slot het smalle voetpaadje door het veld naar Termunten, waar we recht op de 13e eeuwse Ursuskerk af lopen.

We lopen om de kerk heen, en zien dat de kerkdeur uitnodigend open staat.

Als we binnen stappen, komen we langs het display van het Ziltepad, dat ook langs deze kerk gaat.

Daar achter staat het 12e eeuwse doopvont van Bentheimerzandsteen van deze kerk.

En daar achter, in een nis in de kerkmuur, staat een kaars met ernaast een poppetje van een man in een rotanstoel.

De kerkbanken zijn uit deze kerkzaal gehaald, en vervangen door tafels en witte stoelen met rode zitkussens. Door die combinatie van deze oude decoratieve kerk met het meer eigentijdse meubilair is een aantrekkelijke verblijfsruimte gecreëerd.

Kleurrijk zijn de rozetramen onder de hoog opgaande kerkramen in de kerkmuur rondom het koor.

In het koor staat een witte kist, met daarop het afschrift Kerk te Termunten.

Hier in deze kerk eindigt het Tichelpad, dus daarmee hebben we vandaag het 95 kilometer lange Hannekemaaierspad afgerond. Durkje vult nog het gastenboek van deze kerk in, en dan verlaten we deze mooie dorpskerk.

Nabij de bushalte stappen we in de auto, en dan rijden we terug naar de camping bij Appingedam, waar we bij aankomst in de aanhoudende regen direct de caravan gereed maken voor vertrek. Tot slot rijden we met de caravan terug van Appingedam naar huis, terugblikkend op een prachtige route door het noorden van de provincie Groningen, over het Tichelpad van Groningen naar Termunten.