Tichelpad - Hannekemaaierspad van Groningen naar Ten Boer

Maandag 31 augustus 2026

 

Bij de stadsmuur met steenhuis in de Peperstraat van Groningen

Stichting Hannekemaaierspad

De Stichting Hannekemaaierspad is opgericht om cultuurhistorisch waardevolle wandelpaden te behouden. Om haar doel te bereiken, houdt deze stichting zich sinds 1999 bezig met het ontwikkelen van een wandelpadennetwerk van meerdaagse trektochten, die zijn gebaseerd op de historische reisroutes van de zogenoemde Hannekemaaiers, de trekkende seizoen-arbeiders die al vanaf circa 1600-1650 vanuit Duitsland in Nederland kwamen werken.

Deze stichting vindt het belangrijk dat de bovengenoemde cultuurhistorische paden blijven bestaan, want anders dreigen die meestal onverharde paden in rap tempo te verdwijnen. De stichting beijvert zich er derhalve voor om deze oude wandelpaden op te sporen, teneinde die cultuurhistorische wandelpaden op te nemen in wandelroutegidsen. Zo neemt de bekendheid ervan toe, en worden deze oude paden weer en meer belopen. 

Hannekemaaierspaden tussen Duitsland en Noord-Nederland

De stichting Hannekemaaierspad wil meerdere routes van Hannekemaaierspaden uitwerken. Daarbij wordt aangesloten op een oorspronkelijke trekroute van Bourtange via Bakkeveen naar Lemmer, en daar omheen komen uitbreidingen door het noorden van Nederland, vice versa tussen Duitsland en Nederland.

Een deel van de voormalige hannekemaaiers (1600-1900) ging vanuit Duitsland richting westen eerst aan de slag als veenarbeider in Nederlandse turfwinningsprojecten, voordat men verder trok naar de meer seizoensgebonden maaigebieden op de weidegronden in Fryslân.

Na de Nederlandse landbouwcrisis rond 1880 kwam er ook een omgekeerde stroom van trekarbeiders op gang.

De routes van het Hannekemaaierspad zijn beschreven in enkele handzame wandelgidsen, die zijn voorzien van wandelkaarten met bijbehorende routebeschrijvingen. Verder zijn de gidsen voorzien van achtergrondinformatie over met name de geschiedenis, cultuur en natuur.

Deze routes zijn overigens niet bewegwijzerd, en ze maken ook geen gebruik van het wandelknooppuntennetwerk.

Tichelpad – Hannekemaaierspad van Groningen naar Termunten

Eén van de wandelgidsen van het Hannekemaaierspad beschrijft de 95 kilometer lange trektocht van de Nederlandse stad Groningen naar het Groningse dorpje Termunten, beginnend bij de Martinitoren in de Groninger provinciehoofdstad en eindigend bij de Ursuskerk in Termunten. 

Deze wandelgids legt aan de westzijde in de stad Groningen ook de verbinding met het Hannekemaaierspad van Groningen naar Leeuwarden.

Durkje en ik hebben bij de voorbereiding gebruik gemaakt van de Nederlandstalige digitale versie, en van de foutdruk van de Duitstalige eerste drukwerkversie van deze wandelgids, beide uitgegeven in het jaar 2021.

Dit Hannekemaaierspad van Groningen naar Termunten kreeg de naam: Tichelpad, verwijzend naar steenbakkers, steenovens en steenfabrieken.

Een trektocht door Groningen voor tichelaars

Deze wandelgids beschrijft in 4 etappes een route die van west naar oost door het noorden van de provincie Groningen loopt. Durkje en ik hebben ervoor gekozen om deze route niet in vier, maar in vijf etappes te wandelen, met een gemiddelde etappe-afstand van 19 wandelkilometer per dag.

Dergelijke routes werden tussen de 16e en de 20e eeuw als jaarlijks terugkerende tocht van Duitsland naar Nederland gelopen door marskramers, turfstekers, blekers, steenbakkers of grasmaaiers. Zulke Duitse mannelijke maar ook wel vrouwelijke trek-handelaren (in textiel), werkten soms zelfstandig, maar soms ook wel voor de Tödden (Duitse kooplui). Deze zogenoemde lapkepoepen (kiepkerels of marskramers) gingen in eerste instantie – onderweg doeken en lakens verkopend - van deur tot deur. 

Daarnaast richt deze wandelgids zich ook op de Duitsers die vroeger (circa 1650-1920) als grasmaaiers (hannekemaaiers) seizoensarbeid verrichtten voor bijvoorbeeld Friese (greid)boeren.

Maar het bleef niet alleen bij arbeiders, want deze regio was ook in trek bij Duitse predikanten, en mensen die een functie hadden in het leger en in het bestuur. Behalve economische, hadden deze Duitse migranten dus ook wel religieuze of politieke motieven om in het noorden van Nederland te komen werken.

Aanvankelijk liepen deze trekarbeiders, maar later werd ook wel gereisd in trekschuiten op turfvaartroutes naar bijvoorbeeld Groningen of Lemmer.

Tichelpad tussen Groningen en Termunten

Centraal in deze route is de aandacht voor de zogenoemde ‘tichelaars’, sinds circa 1650 voornamelijk Duitse ambachtslieden uit de omgeving van Lippe (ook wel de Lipskers genoemd), gespecialiseerd in het bakken van stenen. 

Deze route is deels gebaseerd op de oude Stadsweg uit de 15e eeuw tussen Groningen en Emden. De route voert langs oude landschapselementen en langs de plekken die voor de tichelaars van belang waren, zoals diverse herbergen. Bijzonder zijn de oude kerken, steenfabrieken, een voormalige veldoven, kunst van steen, tichelborgen, kalkovens en de architectuur langs de route.

Traject 1 door Groningen en naar Ten Boer

Vandaag bewandelen Durkje en ik de eerste van onze vijf trajecten van dit Tichelpad van Groningen naar Termunten, over een afstand van circa 19 kilometer, van de stad Groningen naar het dorp Ten Boer.

Daartoe staan we op om 6:00 uur en vertrekken we vanmorgen om 7:10 uur met de auto vanaf Camping Ekenstein in Appingedam, dat voor deze vijf etappes onze uitvalsbasis is, om naar Ten Boer te rijden, waar we de auto parkeren nabij de bushalte langs de N360.

We hoeven daar nauwelijks te wachten, want direct daarna al stappen we in en rijden we met de bus van Ten Boer naar het centrum van de stad Groningen, want onze etappe begint vandaag bij de Martinitoren op de Grote Markt in het stadscentrum van Groningen, waar deze etappe aanvangt om 7:50 uur. 

Bij vertrek vanmorgen in Appingedam is het 16 graden Celsius, en we staan aan het begin van een qua weer wisselvallige dag. De temperatuur stijgt naar 18 graden Celsius aan het eind van de etappe. Vanmorgen was het mooi zonnig weer, dus de temperatuur zal vast wel boven de 20 graden Celsius zijn geweest, maar door de regen en de stevige wind in het laatste deel van deze etappe is de temperatuur behoorlijk naar beneden gegaan.

Start bij de Martinitoren van Groningen

We staan dus al vóór 8:00 uur klaar bij de Martinitoren (1469) op de Grote Markt van Groningen voor de start van deze eerste etappe op het Tichelpad.

Door smalle straatjes lopen we naar de restanten van de oude stadsmuur van Groningen, ter hoogte van de Peperstraat.

In de Gelkingestraat zijn de straters al druk in de weer met het herbestraten van de rijweg.

Weer teruggekeerd op de Grote Markt drinken we eerst een kop koffie, voordat we door het Koude Gat de Vismarkt op gaan.

Bij verschillende panden blijven we even staan om te lezen wat onze wandelgids daarover schrijft. Zo lezen we bijvoorbeeld over het sierlijke Art Nouveau-geveltableau van het pand aan de Herestraat 101 (1903).

Na ook langs de voormalige Friesch-Groningsche Hypotheekbank (Herestraat) en Huize Tavenier (Ubbo Emmiusingel) te zijn gelopen, maken we bij het Groninger Museum de oversteek over het Museumeiland.

Oosterpoort 

Aan de overzijde gaan we het NS-stations-gebouw in, om het bijzondere plafond-mozaïek te bekijken.

Buiten wordt al jaren en nog volop gewerkt aan de herinrichting van het treinstation.

Op de hoek van de Stationsweg en de Hereweg gaan we even naar binnen bij de nieuwe vestiging van NHL Stenden Hogeschool, waar we een teamleidster van de lerarenopleidingen spreken. Heel mooi is dit hogeschoolgebouw, en ook deze nieuwe locatie is prima voor de student. 

Vervolgens gaat de route verder door enkele straten achter de Oosterpoort langs. Dan lopen we uiteindelijk de binnenstad binnen de grachten weer binnen bij het oversteken van de Trompbrug.

Bijzondere architectuur in Amsterdamse School-stijl

Op het Damsterdiep gaat het dan verder in oostelijke richting, waarbij we onder andere het 17e eeuwse Loopsterveerhuis passeren.

Als we op de Zaagmuldersweg bij de voormalige school – in Amsterdamse School-bouwstijl – komen, gaan we er even naar binnen, want in het huidige wijkcentrum is in het trappenhuis de wandschildering van kunstenaar Jan van der Zee te bekijken, die is geïnspireerd door het boek ‘Kees de jongen’ van de schrijver Theo Thijssen.

Vervolgens over het Meidoornpad lopend, vinden we het heel verrassend om de woningen in deze Groningse wijk te aanschouwen die zijn gebouwd in de boerderijstijl. 

En in het verlengde van deze straat komen we vervolgens langs de Van Houtenschool, die vanaf 2001 is genoemd naar Siebe Jan Bouma, de architect van de school aan de Zaagmuldersweg en ook van deze school.

De eeuwenoude Stadsweg tussen Groningen en Emden

Na het kruisen van de Oostersluis komen we op de zogenoemde Stadsweg, die nog een onderdeel is van de oude handelsroute van Groningen via Oterdum naar Emden in Duitsland. Die Stadsweg zullen we vandaag en in de komende wandeldagen nog regelmatig zien en bewandelen. De Stadsweg loopt hier dwars door de Bloemenbuurt.

Van de Bloemenbuurt gaan we de wijk Lewenborg in. Omdat onze wandelgids geen routebeschrijving is, en de route van het Tichelpad niet wordt bewegwijzerd, en omdat de route op de kaarten in de wandelgids globaal zijn ingetekend, is het moeilijk om de beoogde route door Lewenborg foutloos te lopen. Onderweg komen we langs een jongen die zonder kleren een brede sloot in is gegaan om waarschijnlijk onder een fietsbrug iets te zoeken wat daar in het water is gevallen. Uiteindelijk doorkruisen we wel de wijk Lewenborg tot aan de Noorddijkerweg, maar volgen we daarbij een route die iets ten zuiden van de beoogde route ligt, en vervolgens langs de oostelijke rand van de bebouwing op de Noorddijkerweg uit komt.

Het Bevrijdingsbos met Kinderrechtenpad voorbij Noorddijk

We lopen dan over die Noorddijkerweg in de richting van de kerk van Noorddijk, die we al vóór ons zien staan.

Bij deze Stefanuskerk aangekomen, nemen we er de tijd voor om te lezen wat er in de wandelgids allemaal staat geschreven over bijvoorbeeld de gevel van deze kerk, over de symboliek, de predikantenfamilies en de graven op het kerkhof.

Tot slot maken we een rondje om de kerk alvorens we verder gaan.

Met een grote boog rond de kerk lopen we over een ‘eigen weg’ naar het Bevrijdingsbos, waarmee de Canadese liberators vanaf 1995 worden bedankt voor de bevrijding van nazi-Duitsland. De Maple Leaf van de Canadese vlag zien we hier op een rond plein in het wegdek.

Dan volgen we het Kinderrechtenpad dwars door dit Bevrijdingsbos.

Aan het eind van dit herdenkingsbos aangekomen, zien we in de lucht en op de buienradar dat er serieus veel regen op komst is, dus uit voorzorg trekken we onze regenkleding aan alvorens we vanuit het bos het open veld in gaan.

Baat bij regenkleding tussen Bevrijdingsbos en Garmerwolde

Die regenkleding blijkt even later een gouden greep te zijn, want als we het bos verlaten en over de grasdijk naar de Noordermolen lopen, regent het al flink. 

Als we voorbij de molen voorbij een immense wilg het Boer Goensepad op gaan, prijzen we ons gelukkig dat we voor de wind hebben, want zo deert de regen ons nauwelijks.

Als we ongeveer een half uur verderop zijn, is het al weer nagenoeg droog, en zeker op het moment dat we ter hoogte van de plaats Garmerwolde de Stadsweg weer op gaan richting Ten Boer.

Stadsweg als Doorfietspad naar het Ten Boersterbos

Vanuit Garmerwolde hebben we weer volledig voor de wind, en het beetje regen dat af en toe nu nog valt, maakt het ons niet lastig, omdat we voor de zekerheid de regenkleding maar aanhouden totdat we weer terug zijn bij onze auto.

Tussen Garmerwolde en Ten Boer volgen we voortdurend het betonpad van de Stadsweg, die hier is aangelegd als Doorfietspad.

Vlak vóór Ten Boer gaan we rechtsaf het Ten Boersterbos in. Daar volgen we de bospaden zoals aangegeven volgens wandelknooppunten.

In de bebouwde kom van Ten Boer brengen we een bezoek aan de eeuwenoude kloosterkerk van Ten Boer, die oorspronkelijk deel uitmaakte van een 13e eeuws Benedictijner klooster, eerst dubbelklooster, later vrouwenklooster.

Heel mooi is dat deze hele oude kerk wel geopend is, dus we kunnen ook het interieur bezichtigen.

Ook het koorgestoelte is nog in deze kloosterkerk te bekijken.

Op gladde klinkers in Ten Boer

Waar we op de route in Ten Boer de Gaykingestraat kruisen, eindigt voor ons deze eerste etappe op het Tichelpad, want vanaf hier draaien we rechtsaf de Gaykingestraat in, omdat onze auto geparkeerd staat aan het eind van deze straat.

Waar we het winkelcentrum van Ten Boer passeren, horen we ineens een klap achter ons. Als we omkijken, zien we een tiener onder zijn fiets liggen naast een stilstaande auto. We lopen snel naar de jongen om te kijken wat er aan de hand is. Hij vertelt gevallen te zijn met zijn fiets, toen hij snel om die stilstaande auto heen wilde rijden, opdat de automobilist vlot zou kunnen oprijden. Maar die aardige daad werd hem noodlottig, want hij gleed uit – met zijn rugzak met schoolboeken op zijn rug – toen hij in de bocht op de natte, en dus gladde klinkers kwam. De automobilist stapt uit, kijkt even, en rijdt dan door. Wij tillen de jongen van de weg af, want opstaan lukt niet, vanwege een zeer pijnlijke enkel. We laten hem even op een dikke paal zitten, waar we duidelijk kunnen zien dat hij serieus pijn heeft. Dan laten we hem zijn moeder bellen, en enkele minuten later komt zijn broer al aanrennen, en even later arriveert zijn vader in de auto. De broer neemt de fiets mee, en wij dragen de jongen naar de auto van zijn vader, die hem thuisbrengt, om daarna voor de zekerheid toch even naar de huisarts te gaan voor diagnose. Het leek erop dat de schade meeviel, en dat hopen we ook voor deze onfortuinlijke jongen, die overigens vertelde dat hij enkele maanden geleden zijn andere enkel al had verstuikt tijdens een schoolreis naar en in Griekenland. Toen was rechts de probleem-enkel, nu links.

Even later arriveren we bij onze auto, en rijden we terug van Ten Boer naar onze camping in Appingedam.

Vanavond zijn we voor het avondeten op bezoek bij het gezin van onze oudste zoon Jan Wijbe in Meerstad, en dan keren we na de avondmaaltijd terug naar de camping voor de overnachting aldaar.