Marco Polo’s tegenligger – pelgrimage, diplomatie en een onvoorstelbare alliantie tussen Oost & West

Woensdagavond 18 februari 2026

 

Tjalling Halbertsma als spreker in De Beurs

Rabban Bar Sauma

Aan het einde van de 13e eeuw reisde een bijzondere man vanuit China’s hoofdstad als bedevaartganger naar Europa. Deze man begreep dat de wereld groter was dan het rijk waarin hij geboren was. Het gaat hier over de Chinese monnik-diplomaat Rabban Bar Sauma (1220-1294).

Tijdens zijn bezoeken aan Rome, Parijs en Bordeaux ontmoette hij koningen, kardinalen en de paus, en schreef hij een levendig reisverslag. 

• Wie was deze tijdgenoot van de Italiaanse avonturier Marco Polo (1254-1324)? 
• Wat had deze Chinese pelgrim en gezant gemeen met het Westen?
• Waarom zijn we deze bezoeker uit China en zijn reisverslag vergeten? 
• Wat is de betekenis van deze reiziger uit China voor de wereld van vandaag? 

Het verhaal van deze diplomaat is het verhaal van (a.) de Kerk van het Oosten, (b.) van het Mongoolse wereldrijk en van (c.) een onvoorstelbare alliantie tussen een Mongoolse Khan en de koningen van Europa. 

Tjalling Halbertsma

Vanavond wonen Durkje en ik de lezing over bovenstaande thematiek bij in De Beurs te Leeuwarden. Deze lezing wordt georganiseerd door Studium Generale Leeuwarden. Spreker is Tjalling Halbertsma.

Tjalling Halbertsma is decaan van de faculteit Campus Fryslân en bijzonder hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen. Eerder was hij werkzaam voor onder meer de Nederlandse ambassade in China, met standplaats Ulaanbaatar in Mongolië. Hij is auteur van verschillende reisverhalen en boeken over vroege reizigers en ontmoetingen tussen Azië en Europa, en schrijft momenteel aan een boek over Rabban Bar Sauma, die je zou kunnen beschouwen als Marco Polo’s tegenligger.

Rabban Sauma & Mar Markos

Van zijn reis schreef Rabban Sauma een reisverslag. Dat werd een bijzonder verslag van een bijzonder man. Sauma was afkomstig van Peking in China. Daarvandaan reisde hij naar Europa, en arriveerde in het jaar 1287 in het Italiaanse Napels.

De Italiaan Marco Polo maakte in dezelfde tijd zijn reis trouwens precies omgekeerd, namelijk vanuit Italië naar Peking in China.

Zoals Polo een icoon is geworden, is Rabban Sauma eigenlijk in de vergetelheid geraakt.

De tegengestelde reis van Marco Polo is overigens moeilijk te volgen. Het verhaal over Polo is wel boeiend, maar er missen zaken, en het ene klopt wel, maar soms het andere dan weer niet. Kortom, het blijft maar de vraag of Marco Polo die (hele) reis al dan niet zoals beschreven heeft gemaakt

Het reisverslag van Sauma is daarentegen heel goed te volgen, gaand langs plekken die we heel goed kennen.

De Mongoolse heerser en veroveraar Dzjengis Kahn (1162-1227) maakte het uiteindelijk mogelijk dat de hele reis vanuit Peking naar Europa door één persoon kon worden gemaakt. Voorheen kon dat alleen maar in afzonderlijke delen door opeenvolgende reizigers.

Rabban leeft in de jaren dat Kublai Khan- de kleinzoon van Dzjengis - keizer was.

Rabban Sauma groeide op in een gemeenschap van zogenoemde Nestoriaanse christenen, een uit Europa door de roomse kerk verstoten groep christenen.

Rabban gaat het klooster in, wordt monnik, en studeert daar veel. Dan trekt hij zich terug als kluizenaar, een aantal jaren lang. Mar Markos, een andere monnik, komt bij Sauma op bezoek, en komt bij hem in de leer. Mar Markos overtuigt Rabban om samen met hem de grote pelgrimage naar Jeruzalem te maken. Echter, door een wending van het lot, komen ze uiteindelijk in Europa terecht. 

In de geboorteplaats van Mar Markos is nog veel te vinden in de ruïnes van wat daar ooit in de tijd van Mar Markos heeft gestaan; onder andere een Nestoriaans kruis op een grafsteen, zijnde het kruis van de Nestoriaanse christenen in de Kerk van het Oosten. Daaronder staan drie inscripties in twee talen (o.a. Syrisch, Chinees en Turks), verwijzend naar de tijdperken van overheersing. Die restanten zijn eigenlijk heel kosmopolitisch, en dat nota bene daterend uit de 13e eeuw.

Naar Bagdad in plaats van naar Jeruzalem

De beide mannen reizen via diverse Nestoriaans-christelijke gemeenschappen in China naar Kazachstan, en worden onderweg ook gefaciliteerd door andere christelijke gemeenschappen, gedurende hun doorgaande reis naar het Westen.

Onderweg moeten Marco Polo en Rabban Sauma elkaar op een of andere wijze en afstand van elkaar ergens hebben gekruist gedurende hun elkaars tegengestelde wereldreis.

Reizen ging in die tijd lopend of te paard. 

Jeruzalem was echter - zo ontdekten Sauma & Markos - ingenomen door islamitische bezetters, en daarom gaan de beide mannen eerst naar Bagdad, om daar te wachten tot het moment dat ze Jeruzalem wel zouden kunnen bereiken en bezoeken.

Even terzijde: Tariq Aziz (1936–2015), de prominente Iraakse politicus en diplomaat die als vicepremier (1979-2003) en als minister van Buitenlandse Zaken (1983-1991) diende onder Saddam Hoessein, was van origine ook een Nestoriaanse christen. De gemeenschappen van Nestoriaanse christenen leven nog steeds in het Oosten.

 

Rabban Sauma als Mongools diplomaat in Europa

Om Jeruzalem te laten bezetten door de Mongolen, moest door de Mongolen een alliantie worden gesloten. Dat was mogelijk in samenwerking met Europese legers. Daartoe moest een Mongoolse diplomaat naar Europa worden gezonden. En die diplomaat was de christen-pelgrim Rabban Sauma. Hij moest die alliantie smeden tussen de Mongolen en de Europeanen. Zo veranderde de pelgrim Rabban Sauma onderweg in een diplomaat.

Vanuit Bagdad ging Rabban daartoe naar Constantinopel, en dan gaat hij per schip naar het Italiaanse Napels, waar hij in 1287 aankomt. Dat is aantoonbaar, aangezien Sauma de vulkaanuitbarsting van de Etna, en een zeeslag uit die tijd beschrijft in zijn verslag, kortom daardoor is zijn aankomst in dat jaar verifieerbaar geworden.

Vanuit Napels gaat Rabban dan naar de paus in Rome, waar die paus echter inmiddels is overleden, en hij om die reden dan de daar aanwezige kardinalen spreekt. Sauma bezoekt ook verschillende kerken in Rome, onder andere de basiliek van Santa Maria Maggiorekerk, waar in onze tijd de vorige paus (2025) is begraven. De beschrijvingen van Rabban, van zijn bezoeken in Rome zijn levendig en accuraat.

In Parijs ontmoet Rabban Sauma de koning van Frankrijk, en bezoekt hij ook beroemde relieken, waaronder de vermeende doornenkroon van Jezus. 

Dan bezoekt hij overigens ook nog de koning van Engeland, in het Franse Bordeaux.

Uiteindelijk gaat hij terug naar Rome, om daar de nieuw geïnstalleerde paus te bezoeken.

Van de gewenste Mongools-Europese alliantie is uiteindelijk niets terecht gekomen.

Terugblik op de Oost-West-Oost-reis van Rabban Sauma

• Reisgenoot Mar Markos is uiteindelijk in Bagdad achtergebleven. Die krijgt nota bene het hoogste ambt in de Kerk van het Oosten. 
• Er bestaan nog ettelijke authentieke documenten, die getuigen van de reis van Rabban. Er is dus heel veel bewijs, er zijn veel en goed gedocumenteerde bronnen van de reis van Rabban (zo ook in het Vaticaan).
• Vreemd is dat er in de loop der eeuwen ons als Europeanen zoveel van deze reis is ontglipt, en Sauma daardoor alom onbekend geworden.
• Op het plein in de hoofdstad van Mongolië staat nu een standbeeld van Marco Polo, en - aldus Tjalling Halbertsma - helaas niet een standbeeld van Rabban.
• Goed beschouwd zijn de ontmoetingen tussen Azië en Europa dus niet iets van pas onze tijd, want deze betrekkingen zijn al heel oud.
• Het reisverslag van Rabban Sauma is pas veel later ontdekt, en inmiddels bewerkt en vertaald. Daardoor is pas eind 19e eeuw meer duidelijk geworden over wat het ware verhaal is van Rabban Sauma.
• Rabban gaat na zijn missie in Europa terug naar het Oosten en sterft in Bagdad, zonder dat zijn reisdoel van de alliantie het dus beoogde doel heeft bereikt.
• Rabban had overigens onderweg een groot reisgezelschap bij zich. Sauma sprak Chinees, Syrisch en Perzisch, en kon middels de meereizende tolken van dat reisteam communiceren met de Europeanen. 
• Vrouwen hadden indertijd al een prominente rol in de Nestoriaanse kerk, en ook verder hadden vrouwen in de tijd van Rabban Sauma al prominente posities in de Mongoolse samenleving, mede veroorzaakt door het feit dat de mannelijke leiders regelmatig op pad waren voor uiteenlopende zaken, en dan namen hun vrouwen de belangrijke honneurs waar.