Quaataardige vrouwen in de achttiende eeuw

Donderdag 16 april 2026

 

Lezing van Tanja Wassenberg in Tresoar te Leeuwarden

"Een talrijke drom diep gevallene wezens, 

die met hunne schande winst doen en 

met hunne reeds lang verflenschte bekoorlijkheden woekeren, 

zweven als helsche geesten, 

loerende op buit, 

als dames en dienstboden vermomd."

Rebelse zielen: van slachtoffer tot dader

Tanja Wassenberg geeft vanmiddag in Tresoar te Leeuwarden een lunchlezing over de verhalen van vrouwen die in archieven voortleven als daders. 

In haar boek ‘Quaataardige vrouwen in de achttiende eeuw - Rebelse zielen: van slachtoffer tot dader’ laat Wassenberg zien hoe de levens en keuzes van deze vrouwen nieuw licht werpen op het begrip 'kwaadaardigheid'. 

De vrouwen staan bekend als onhandelbaar of crimineel, maar hun daden en de omstandigheden waarin ze verkeerden, onthullen vaak een schrijnend verhaal van sociale en persoonlijke strijd.

In haar lezing neemt Tanja ons vanmiddag mee in een 18e eeuwse wereld, waar grenzen tussen slachtoffer en dader vervagen en waar morele kaders voortdurend op de proef worden gesteld. 

Deze verhalen vertellen niet alleen iets over de achttiende eeuw, maar nodigen ook uit tot reflectie op de huidige tijd.

Lunchlezing van Tanja Wassenberg 

Tanja Wassenberg (1959) is cultuurhistorica en auteur. 

Ze schreef onder andere over de complexe relatie tussen Nederland en Frankrijk in de patriottentijd en Bataafse periode, onderzocht verhalen uit de koloniale geschiedenis en bracht persoonlijke familiegeschiedenissen tot leven. 

Haar belangstelling gaat vooral uit naar de zeventiende en achttiende eeuw, met bijzondere aandacht voor mensen die in het leven niet helemaal, of zelfs helemaal niet geslaagd zijn. 

Wassenbergs werk kenmerkt zich door een zorgvuldige combinatie van grondig archiefonderzoek en een persoonlijke, toegankelijke vertelstijl.

Terug naar de 18e eeuw

Tanja Wassenberg neemt ons mee terug naar de 18e eeuw.

Ze houdt van de randjes van de maatschappij, van de mislukten in de samenleving.

Als je in de 18e eeuw failliet ging, was er nagenoeg niemand die je hielp.

Met 'quaataardigen' worden bedoeld: geweldpleegsters, moordenaressen, dievegges, rebellen, vrouwen die genderrollen uitdaagden; dus zeg maar gewoon ‘de krengen’ van die tijd.

Haar onderzoeksdoel was om deuren van landhuizen en krotten en huizen van middenstanders als het ware open te zetten, omdat de kwaadaardigheid in die tijd ook al in alle lagen van de bevolking voorkwam.

Ze nam kennis van rechtbankverslagen, kranten, dagboeken en eerder onderzoek.

Ze wilde de menselijke kant achter de vrouwelijke misdaad belichten.

• Hoofdbedekking in de 18e eeuw was verplicht; de omgeving in die tijd was prachtig, maar we gaan als het ware nu naar een stinkend Amsterdam in 1702, en ja, wie komen we daar dan tegen?
• Ze leest voor uit haar boek, over een vrouw die vanuit Hoorn op de vlucht door de weilanden rent. Ze is ongewenst zwanger, onthoofdde haar pasgeboren baby, en dumpte die in de sloot via het openbaar toilet boven die sloot.
• In de 18e eeuw waren het de zogenoemde 'engeltjesmakers' die voor de abortussen zorgden, en ze deden dat onder andere door gebruik te maken van gevaarlijke stoffen, die ze inbrachten. Anderen waren de zogenoemde natuurgenezers, of pleegden fysiek geweld, en ook als je je baby niet op andere wijze doodde of liet doden, dan kon je de baby altijd nog te vondeling leggen in een kastje van een weeshuis.
• Tijdens een verhoor moest je indertijd als verdachte voorzeker je daad bekennen; je werd dan te kijk gesteld in het midden van je dorp of stad, je werd voor schut gezet (daar verloor je je eer), en men zette een grote variatie aan straffen in zoals brandmerken, lijfstraffen of opsluiting. Ook kon je voor de doodstraf naar het galgenveld worden gebracht. 
• De 18e eeuwse havenstad Amsterdam puilde uit door grootschalige arbeidsmigratie. Er waren veel gelukszoekers, het was er vuil en het stonk, er was altijd wat te doen, vrouwen moesten massaal werken, want er was geen sociaal vangnet.
• Ook vrouwen uit de hogere klasse begingen mis-daden. De Amsterdamse Anna bijvoorbeeld hield zich niet aan de geldende regels. Anna ging naar bed met haar eigen dienstknechten had. Een dappere of roekeloze dienstbode verraadde Anna bij Nicolaas, de man van Anna. Nicolaas constateert overspel, en Anna wordt gestraft door de helft van haar bezit af te moeten staan aan haar man, en ze wordt opgesloten in het zogenoemde Beterhuis: de instelling voor moreel ontspoorden. 
• De overspelige man riskeerde in die tijd niet zo’n zware straf, maar riskeerde publieke veroordeling. De overspelige vrouw verloor haar status en ook haar vermogen.
• In het beterhuis ontmoet Anna de ook opgesloten jongeheer Paul, met wie ze een ontsnapping regelt, door met een touw het raam uit te klimmen, waarna ze terug gaat naar haar ouders in Emmerik. Van daar gaat ze naar Parijs in 1738. Maar ja, ook daar kost vertier geld. Ze moet dus aankloppen bij vrienden, en wie gaat haar daar helpen? Niemand helpt haar. Ze bouwde wel een flinke schuld op, en wat moet je dan? Ze is toen met een schuld stiekem Parijs uit gevlucht. 
• Dan gaat Anna naar Brussel. Pas veel later is ze weer terug bij (nota bene) Paul in Den Haag, met wie ze in ondertrouw gaat. Dan staat ze vanaf die tijd onder toezicht van haar nieuwe man Paul. 
• In 1744 kopen Paul & Anna het landgoed Windesheim. Paul is daar de 'heer van stand'. Hij koopt landerijen, bouwt boerderijen en bijgebouwen en financiert dat extern, met grote schulden tot gevolg. Maar dan in 1752, als alle bezittingen worden verkocht, vraagt Anna echtscheiding aan. 
• Paul heeft al haar geld opgemaakt, dus gaat Anna terug naar Amsterdam, waar haar vader haar dan ook nog onterft. Anna sterft op 62-jarige leeftijd.
• De daden van dergelijke vrouwen waren dan wel crimineel, maar opvallend is dat daders vaak ook slachtoffers waren. Ze handelden vaak in verbondenheid en samenwerking. Het waren vrouwen uit alle klassen van de samenleving, en ze kregen zware straffen.
• Er is nog wel behoefte aan diepgaander onderzoek naar de drijfveren van dergelijke 'lollepoppen' (ofwel de vrouwelijke daders).

Vraag voor nu Anno 2026 is nog in hoeverre onze moderne tijd vrij is van sociale vooroordelen. 

- Staan dergelijke vrouwen tegenwoordig ook voor schut? 

Kijk maar eens naar wat over vrouwen wordt gepubliceerd in de sociale media. 

Moraal van dit verhaal:

Achter elk keurig 'corset' kan (ook nu nog) een gewiekst kwaadaardig type vrouw schuilgaan.