Hoe gaat het veranderende poolgebied Nederland beïnvloeden?

Woensdagavond 18 maart 2026

 

Lezing van Maarten Loonen over een veranderend Antarctica

Effecten van de opwarming van het Noordpoolgebied

Ecoloog Maarten Loonen gaat al 35 jaar elke zomer naar Spitsbergen om daar biologisch onderzoek te doen. 

Loonen heeft het Noordpoolgebied zien veranderen door klimaatverandering. Die klimaatverandering heeft gezorgd voor sterke lokale effecten, die ook gevolgen zullen hebben voor Nederland. 

Tijdens zijn lezing legt Maarten vanavond uit waarom het Noordpoolgebied sneller opwarmt dan de rest van de wereld en wat daarvan de effecten zijn voor het lokale dierenleven, de ganzen, de rendieren en de ijsberen. 

• Wat gebeurt er als de ijskap van Groenland smelt, en hoe wordt dat gemeten? 

• Wat zijn nog onzekerheden in de klimaatmodellen, en wat kunnen wij doen om ons te beschermen?

Deze avondlezing wordt vanavond in De Beurs te Leeuwarden georganiseerd door Studium Generale Leeuwarden. Studium Generale Leeuwarden is  een initiatief van Campus Fryslân - University of Groningen, NHL Stenden Hogeschool en Tresoar te Leeuwarden.

Maarten Loonen 

Maarten Loonen werkt op het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen. Als ecoloog bestudeert hij de interactie tussen trekvogels en hun omgeving. 

Door zijn jaarlijks verblijf van twee maanden in het noordelijkste dorp van de wereld, bevat zijn lezing vanavond niet alleen verhalen over dieren, maar ook over de gevolgen van klimaatverandering. 

Door gesprekken met wetenschappers uit allerlei landen en vanuit alle disciplines heeft Maarten veel geleerd. 

Sinds 2021 geeft hij aan Campus Fryslân een cursus over zijn wetenschappelijke kennis en ervaringen, die hij vanavond ook in zijn lezing graag met ons wil delen.

Veranderingen en gevolgen

• Een groot deel van de CO2 wordt op aarde opgenomen, maar er blijft een aanmerkelijk deel over, dat zorgt voor de opwarming van de aarde.
• De zeespiegel wordt alsmaar hoger; niet alleen door meer water, maar ook door de opwarming van het water, dus door de hogere temperaturen van het daardoor uitzettende water.
• In het Noordpoolgebied gaat de opwarming aanzienlijk sneller dan op de rest van de aarde.
• In de Atlantische Oceaan was in 1980 zo'n 35% van het ijs ouder dan 4 jaar, en in 2023 was dat nog maar 3%. 
• Zee-ijs wordt overigens nooit dikker dan 4 meter; dat is haar een natuurlijke maximum dikte.
• In zo’n 30 jaar tijd is ongeveer de helft van alle arctische ijs verloren geraakt.
• CO2, Methaan en Stikstofoxide zijn de opwarmende gassen in de atmosfeer die ontzettend toenemen. CO2 is dan wel een grote boosdoener (zijnde 30% van het opwarmingseffect), maar CO2 is daarentegen wel onmisbaar, want zonder deze broeikasgassen zou de aarde onleefbaar zijn met zo’n 18 graden onder nul. Door deze gassen is de huidige gemiddeld temperatuur op aarde zo’n 15 graden Celsius.
• Zee-ijs sluit de Arctische Oceaan af van de atmosfeer en voorkomt de warmteoverdracht tussen de warme oceaan beneden en de koude atmosfeer boven ons. 
• Geen ijs zou een warmere atmosfeer geven. Warme lucht bevat meer waterdamp. En waterdamp verwarmt de atmosfeer (net zoals CO2).
• We zien grote veranderingen rond Spitsbergen; een omgeving waar relatief veel ijs is verdwenen. 
• Als we in de zomer meer wolken hebben, keren die wolken de zonnewarmte, en regent het meer. De  hoeveelheid regen is in het Arctische gebied in de loop der jaren fors toegenomen. 
• Zelfs in de winter heb je in het Arctische gebied al dat de temperatuur boven het vriespunt komt. De sneeuw bouwt daardoor niet snel meer op.
• Het winterseizoen is in het Arctisch gebied ook korter geworden. In 30 jaren is dat al een maand opgeschoven.
• In Alesund konden de inwoners tot 2007 het fjord nog wel oversteken over ijs, en sinds dat jaar heeft het nooit meer gekund. 
• In 1994 stierf de helft van het aantal rendieren, omdat er regen viel op de sneeuw, en daarop ijzel ontstond, waardoor de rendieren niet meer bij de vegetatie konden komen. Poolvosjes kregen daardoor daarentegen ineens heel veel voedsel. Daardoor zijn er heel veel poolvosjes gekomen, en de ouders daarvan brengen de kuikens van bijvoorbeeld de ganzen naar de jongen, die ze leren begraven als rantsoen voor het winterseizoen. Alle kuikens werden in dat jaar opgegeten, en veel volwassen ganzen ook.
• Ook het aantal ijsberen neemt toe. De ijsberen waren voorheen al afgeschoten, onder andere met behulp van speciale ijsbeervallen. Daardoor konden de brandganzen op de eilanden van de ijsberen gaan broeden. Maar omdat de ijsberen nu beschermd zijn, zie je ze weer terug komen op de elanden waar de brandganzen broeden. De ijsberen eten de eieren van de brandganzen. Op zo’n eiland kunnen in één zomer alle eieren weg-eten, waardoor de brandganzenpopulatie op zo’n eiland verdwijnt. Ook de burgemeestermeeuwen eten van die brandganzeneieren, waardoor er geen jongen komen.
• Het aantal ijsberen neemt fors toe. Het vrouwtje houdt de jongen zo’n twee jaar bij zich. 
• Omdat er ook nog baardrobben in het fjord verblijven, zijn die prooi voor de ijsbeer.
• De brandganzen komen in het voorjaar vanuit Schotland. Ze vliegen naar het hoge noorden, naar Spitsbergen. Ze volgen daarbij het eiwitrijke gras, en dat doen ze tot aan Spitsbergen.
• De ganzen moeten continu eten in de zomer. Ze zijn de hele dag bezig met snelle voedselvertering. De rendieren eten de keutels van de ganzen, omdat hun spijsvertering nog iets kan met de (te) snel en deels verteerde grasresten in de keutels van de ganzen. 
• Zowel de ganzen als de rendieren zijn heel selectief met het vergaren van hun voeding.
• Op Spitsbergen komt Maarten Loonen elk jaar om te constateren of en wanneer de ganzeneieren uitkomen. 
• De ganzen zijn steeds eerder gekomen om de eieren te leggen, hetgeen te maken heeft met het eerder sneeuwvrij worden van de toendra. Dat is inmiddels 3 weken eerder, en mede daarom zie je dat de eieren van de ganzen ook al twee weken eerder uitkomen.
• Alle Arctische gletsjers zijn enorm aan het terugtrekken. De ijsmassa is ontzettend sterk teruggetrokken, zo’n 300-750 meter per jaar. Zo zie je dat het ijs op het water terugtrekt, totdat er alleen nog ijs blijft liggen op het land.
• Door de heldere lucht kun je op Spitsbergen heel ver kijken, tot wel enkele tientallen kilometers.
• De echte ijskappen zijn van Groenland en Antarctica. Als alle ijs op Groenland smelt, stijgt de zeespiegel enorm. 
• Al Gore overtuigde de wereld al dat er iets aan de hand was. 
• Nederland zal niet heel snel in gevaar komen door het smelten van de ijskap. De zeespiegel in Groenland is veel hoger dan in Nederland. Als de ijskap echter helemaal smelt, zou Nederland nog net op het punt zitten waar niet veel gebeurt, maar in de Stille Zuidzee (dus nog veel zuidelijker dan Nederland) wordt het catastrofaal.
• Satellieten meten en constateren de afname van de ijskap. Groenland smelt twee keer zo snel als Antarctica.
• Op Antarctica smelt het ijs, en het kalft ook af door het steeds warmere water van de oceaan.
• Bij klimaatverandering, krijgen we in Nederland meer droogte, overstromingen, natuurbranden, toenemende neerslag en migratie.
• We hebben nog steeds de toekomst in eigen hand. Alle kleine beetjes helpen.